№ 2 (102) (2024): Ізденістер, нәтижелер

Мақалада AR14870941 гранттық қаржыландыру тақырыбы бойынша жүргізілген зерттеулер аясында алынған етті-жүнді биязы жүнді қойлардың жүнінің физика-механикалық қасиеттерін зерттеу нәтижелері берілген. Ғылыми-өндірістік тәжірибе отандық (қазақтың биязы жүнді, етті меринос) және шетелдік (доне және дойчемеринофляйшшаф) қой тұқымдарын қолдану арқылы жүргізілуде. Зерттеу нәтижелері отандық және шетелдік тұқымды қошқарлардың жүніндегі май мөлшері оңтайлы деңгейде екенін көрсетті. Доне тұқымды қошқарлар үшін тер/май арақатынас мөлшері 0,72, дойчемеринофляйшшафта – 0,97, қазақтың биязы жүнді қой тұқымында – 0,84, етті мериноста – 0,92 болды.

Қазақтың биязы жүнді және етті меринос қой тұқымдарының қошқарлары мен аналықтары жүнінің үзілу ұзындығы (км) бойынша есептегенде, олардың жүн беріктігінің орташа көрсеткіштері 9,23±0,11; 9,32±0,24 және 8,57±0,09; 8,95±0,13 км сәйкестенді, бұл көрсеткіштер биязы жүн беріктігіне сәйкес келеді. Дойчемеринофляйшшаф тұқымының қошқарлары мен аналықтарының жүні жоғары беріктілігімен сипатталды, жүн беріктілігі қошқарларда 10,06-10,17 км, саулықтарда 7,87-10,22 км аралығында болып, орташа көрсеткіштері 10,12±0,05 және 9,37±0,28 км сәйкестенді. Доне қойларының жүн жіңішкелігі 18,7-20,5 мкм сәйкес болуына қарамастан, олар жақсы жүн беріктігі және биік жүн ұзындығы көрсеткіштерімен ерекшеленді. Жүн беріктілігі қошқарлар үшін 9,45±0,09 км, аналықтар үшін 8,48±0,25 км сәйкес келді. Жүн ұзындығы бойынша 70 миллиметр мен 130 миллиметр аралықтарын көрсетіп  ерекшеленген дойчемеринофляйшшаф қойларының орташа көрсеткіші 115,0 миллиметрге сәйкестенді.

Бұл мақалада бие сүтінің тамақтанудағы рөлі және адам ағзасына пайдасы туралы негізделген. Белоктар мен майлардың массалық үлесі, қышқылдығы, жыл мезгілдеріне сәйкес бие сүтінің физика-химиялық көрсеткіштері зерттелді.

Бұл зерттеудің мақсаты лактация кезіндегі бие сүтінің ерекшеліктерін байқау және оның физика-химиялық қасиеттерін зерттеу болды. Зерттеудің екінші мақсаты екі шаруашылықтың: Жамбыл ауданындағы «Садығұл» шаруа қожалығының және Алматы облысының «Нұрқанат» шаруа қожалығының сүт модификациясындағы елеулі айырмашылықтарды зерттеу болды.

Бұл зерттеу жұмысымызда бие сүтінің лактация кезіндегі физика-химиялық қасиеттеріне зерттеу жүргіздік. Нәтижесінде сүттің химиялық құрамына жануарлардың тұқымы, лактация кезеңі, жасы, азықтандыру деңгейі, жыл мезгілі және тіршілік жағдайлары әсер ететіні анықталды. Бұл факторлардан басқа, тұқымдық және генетика бие сүтінің құрамын, әсіресе ақуыз, май және лактозаның деңгейін өзгерте алады.

Сондықтан бұл зерттеудің мақсаты лактацияның әртүрлі кезеңдеріндегі әртүрлі жастағы биелерден алынған сүттің химиялық құрамын сипаттау болды. Сүттің құрамына және сүттің негізгі органикалық және бейорганикалық компоненттерінің концентрациясына көптеген факторлар әсер ететіні анықталды, олар лактация кезінде айтарлықтай өзгереді.

Бұл мақалада қазақтың ақбас тұқымды бұқашықтарының темпераментінің азықтың құрғақ затының тұтынылуына және азық конверсиясына әсерін зерттеу бойынша жүргізілген ғылыми зерттеулердің нәтижелері келтірілген.

Қолға үйретілген ауыл шаруашылық малдарының темпераменті бүкіл әлемдегі ғылыми ортада үлкен қызығушылық тудырады. Әлемнің жетекші ғалымдары осы саладағы зерттеулермен айналысады, сондықтан темпераментті зерттеу және оның әртүрлі көрсеткіштерге әсері бүкіл әлемде өзекті болып табылады.

Ең тыныш бұқашықтардан агрессивті бұқашықтарға дейінгі құрғақ затты тұтыну 5,33±0,19-дан 5,66±0,21 кг-ға дейін өзгерді. Ең тыныш бұқашықтардың құрғақ затты тұтынуы (темперамент 1) 5,33±0,19 кг деңгейінде болды, бұл 2 және 4 темпераментті бұқашықтармен салыстырғанда 1,9% және 6,2% аз.

1-темпераменті бар бұқашықтардың азықтың конверсиялану дәрежесі 0,276±0,017 құрады, бұл 4-темпераменті бар бұқалшықтармен салыстырғанда 13,41% - ға көп, оларда бұл көрсеткіш 0,227±0,04-ке тең болды. Орташа (темперамент 2) темпераментті бар бұқашықтардың азық конверсиялану дәрежесі 0,248±0,014 тең болса, ал қозған бұқашықтарда (темперамент 3) бұл көрсеткіш 0,239±0,03-ге тең болды.

Азықты конверсиялалануының ең төменгі коэффициенті – 1-ші темпераментті бұқашықтарда болса, ал ең үлкен дәрежесі – 4-ші темпераментті бұқашықтарда (агрессивті) анықталды. Ең тыныш бұқашықтарда (темперамент1) бұл көрсеткіш 4,259±0,24-ке тең болса, ал соңғысында (темперамент 4) 5,734±0,29-ға теңесті, бұл көрсеткіш бойынша олардың арасындағы айырмашылық 25,73% құрады. 2 темпераменті бар бұқашықтардың конверсия коэфициенті 4,536±0,19-ды көрсетті, ал 3 темпераменті бар бұқашықтарда бұл көрсеткіш 5,537±0,36-ға тең болды.

Елімізде етті-майлы қой шаруашылығын дамытудың болашағы сондай-ақ, азықпен қамтамасыз ету, азықтандыру, күтіп-бағу ерекшеліктерін ескере отырып, етті-майлы құйрықты қойлардың әлеуетті генетикалық мүмкіндіктерін іске асыру бойынша селекциялық - асылдандыру жұмыстарды жандандыру болып табылады, асыл тұқымды қойлардың репродуктивті құрамын есепке алып, функционалдық мүмкіндіктерін барынша пайдалана отырып, компьютерлік технологияларды енгіп, зерттеу материалдарын биометриялық өңдеу. Саулықтарды қолдан ұрықтандыру үшін жылжымалы пункттерді пайдалану, шәует еріткіштерін қолдану, лазерлік биобелсенділік саланы жүргізудің дәстүрлі әдісімен салыстырғанда, қаржы үнемдеуге және қой шаруашылығының табыстылығын 26-42 пайызға арттыруға мүмкіндік береді.  «Ержан» шаруа қожалығында өсірілетін қойлар ет-май өнімділігі жоғары, ерте жетілуімен және оңтүстік-шығыс Қазақстанның табиғи-климаттық және азықтандыру жағдайларына жақсы бейімделуімен ерекшеленеді. Селекциялық топтағы қошқарлардың орташа салмағы 110–120 кг, жүн түсімі – 3,2–3,5 кг, саулықтардікі сәйкесінше 73–76 және 2,2–2,4 кг. Қозылардың туғаннан суалғанға дейінгі аралықтағы орташа тәуліктік салмағы 290-296 грамм, қозылар үшін 260-270 грамм. «Ержан» шаруа қожалығының етті-майлы құйрықты ірі жүнді қойларын жақсартуда, ең алдымен, қошқарларды осы белгі бойынша таңдағанда пайдаланатын өндірушілердің тірілей салмағы ескертілді.

Жұмыстың мақсаты сүт бағыттағы донор ірі қара малдың полиовуляциясының гормоналды индукциялық схемаларының тиімділігін зерттеу болды.. Эмбриондарды трансплантациялау технологиясының маңызды кезеңдерінің бірі морфологиялық толық эмбриондардың шығымдылығы тікелей байланысты жоғары құнды донорлық сиырлардың аналық бездерінің суперовуляциясын гормоналды ынталандыру болып табылады. Суперовуляция эмбриондарды трансплантациялау технологиясы үшін зиготалардың көп мөлшерін алудың қажетті әдісі болып табылады [1]. Дәстүрлі әдістерде донорлық малға күніне екі рет 3-4 күн бойы енгізілетін фолликулды ынталандыратын гормон (FSH) қолданылады [2]. Гормоналды препараттар кешенін қолданатын суперовуляция схемасы донорлық сиырларды гормондық ынталандыру кезеңін 15 күнге дейін қысқартқан кезде жылу кезеңін анықтамай-ақ донорларды өңдеуге мүмкіндік береді [3].

Зерттеу барысында донорлық сиырлардың репродуктивті циклдерінде полиовуляцияның гормоналды индукциясы схемасының оңтайлы нұсқасы таңдалды. Суперовуляция нәтижелерін талдау бір донорға овуляция саны мен толыққанды эмбриондардың шығымдылығы No1 және No2 схемалар бойынша емделген, оның ішінде ФСГ препаратын және гормоналды препараттар кешенін қолданған жануарларда жоғары болғанын көрсетті. препараттар - FSH, CIDR, прогестерон, эстрадиол және простагландин Донорлық сиырларды ұрықтандырудан кейін жақсырақ құнарлылығын қамтамасыз ететін № 2 схема бойынша емдеу трансплантацияға жарамды толыққанды эмбриондардың жоғары (8,3 ± 0,9) өнімін алуға мүмкіндік береді. және криоконсервация. No2 схема бойынша экзогендік гормондарды біріктіріп қолдану донорлық сиырларды гормоналды ынталандыру мерзімін қысқартқан кезде (15 күнге дейін) жылу кезеңін анықтамай, донорларды емдеуге мүмкіндік береді.

Мақалада қозы етінің негізгі сапалық көрсеткіштері-сүйек пен таза мяса арақатынасы, ең құнды кесектер массасының үлес салмағы, ет энергетикалық құндылығы. Ұшаның ет индексі целлюлоза бөлігі мен сүйектердің салмақтық қатынасын білдіреді. Ұшада целлюлоза неғұрлым көп болса, оның тағамдық құндылығы   соғұрлым жоғары болады.

Сою алдындағы салмағы 35,0-39,0 кг шегінде қойларды сою кезінде олардың құйрығы бар ұшаның салмағы 18,06-20,47 кг, ұшаның шығымы – 51,6-52,5 %, күрдіктің салмағы – 2,4-3,2 кг, сою салмағы – 18,27-20,70 кг және сою шығымы – 52,2-53,1% құрады. Союдың барлық көрсеткіштері қойдың союға дейінгі тірі салмағының артуымен өсетіні анықталды. Ішкі майдың массасы ең тұрақты сою көрсеткіші болып табылатыны анықталды-оның 4-4,5 айлық қой етінің ұшасындағы деңгейі 0,5-0,6% шыққан кезде 0,20-0,23 г шегінде ауытқиды. Қойлардың таралуы, союдың екі түрінен де алынған, сою және ет сапасы бойынша олардың тірі салмағының динамикасын зерттеу кезінде байқалғандай заңдылықпен өтті. сору және одан кейінгі даму кезеңдері, соның ішінде екі айлық қоректену, етке сатуды тәжірибеде қолдану ұсынылады, негізінен 4-4, 5 айлық жаста,яғни тікелей кейін олардың тірі салмағы кемінде 35 кг және одан жоғары жатырдан шығарылуы. Тірі салмағы бойынша ата-аналарды мақсатты іріктеу жас малдың сою көрсеткіштерін жақсартуға және жас қой етіне арналған стандарттардың талаптарына сәйкес келетін ұшаларды алуға мүмкіндік берді.

Алма ағашының қалыпты өсуі мен дамуы белгілі бір жағдайларды қажет етеді. Мақалада ауа мен топырақ температурасы, жауын-шашын мөлшері және онтогенездің барлық фазаларының оңтайлы өтуі үшін ылғалмен қамтамасыз ету үшін алма ағашының абиотикалық даму факторлары зерттелген. Абиотикалық факторлардың маңызды және тиімді көрсеткіштері температураның ауытқулары, агроэкожүйенің экологиялық жағдайына айтарлықтай әсер ететін ауаның құрғақшылық қауіпі болып табылады. Бұл құбылыстардың нәтижелері зерттеу жағдайында IT-инновациялық технологияның су үнемдеу әдістерімен реттелді.  Зерттеу кезінде абиотикалық факторлардың көрсеткіштері олар жеміс дақылдарының, алма ағаштарының экологиялық (абиотикалық, биотикалық және антропогендік) өмір сүру факторларының әсерін анықтау үшін автоматты түрде жоғары технологиялық IT жабдықтарымен (спутниктік датчиктермен) бекітілді.

Экожүйенің өзгеруінің нәтижелері және алма ағашының абиотикалық даму факторларының әсері зерттелетін өсімдіктердің ауа температурасының өзгеруіне және IT датчиктерінен алынған инновациялық әдістер мен құрылымдық ақпаратты қолдану кезінде экожүйенің жай-күйіне тән қалыптасқан экологиялық ерекшеліктерге байланысты қалыптасқан маусымдық ырғаққа толық сәйкес әрекет ететіні анықталды.    

Алма ағашының вегетациялық кезеңінде онтогенездің барлық фазаларының оңтайлы өтуі үшін датчиктерден тиімді ақпаратты қолдану арқылы климаттың өзгеруінің қауіпті жағдайларында алма ағашының өсуіне неғұрлым қолайлы экологиялық бейімдеуді қалыптастыру үшін жедел шешімдер жасалады.

Сары дақ (пиренофороз) – Қазақстанның оңтүстік және солтүстік бидай өсірілетін аймақтарында ең зиянды және кең таралған ауруларының бірі болып табылады. Сорттардың пиренофороз қоздырғышына төзімді не төзімсіз екендігін анықтау үшін бидай сорттарына тұрақты фитопотологиялық мониторингі жұмыстарын жүргізу қажет. Бұл жұмыстың мақсаты Алматы, Түркістан және Қостанай облыстары аймақтарында үлкен егіс алқаптарына егілген күздік және жаздық бидай сорттарына фитопотологиялық мониторинг жұмыстарын жүргізу болды. Зерттеу 2023 жылы Қостанай облысы, ТОО "Қарабалық АШТС" және Түркістан облысы, ТОО "Красноводопадская АШТС" және де Алматы облыстарының бидай егіс алқаптарында жүргізілді. Сорттардың пиренофорозға төзімділігінің негізгі фитопатологиялық критерийлері: өсімдік реакциясының түрі (баллмен), өсімдіктің залалдану және таралу дәрежесі (пайызбен) есептелінеді. Алматы облысы бойынша сары дақ қоздырғышына төзімді алты күздік бидай сорттары анықталынды, Казакстанская 10 (егіс алқап-1), Яровая гранни, Австриский грань, Гранни, Казакстанская 10 (егіс алқап-2) және Бразильская озимая. Түркістан облысы бойынша зерттелінген барлық күздік бидай сорттары пиренофороз ауыруымен орташа деңгейде залалданған, ауруға төзімді сорт жоқ. Ал Қостанай облысы егіс алқаптарын зерттеу барысында, сары дақ ауруына төзімді деп Ахмет 150 мен Костанайская 15 жаздық бидай сорттары анықталынды. Бидай өндірісінде зерттелінген мониторинг жұмыстары нәтижесінде, оңтүстік және солтүстік облыстары бойынша пиренофорозға төзімді болып анықталған барлық бидай сорттарын селекция бағдарламасына пайдалану ұсынылады.

Мақалада  Қазақстан Республикасында ауылдық аумақтардың тұрақты дамуының факторы ретінде экологиялық және аграрлық туризмді дамытудың теориялық, әдістемелік аспектілері қарастырылған. Экотуризм – туризмнің қарқынды дамып келе жатқан түрлерінің бірі. Сарапшылардың пікірінше, экотуризм бүкіл әлемдік туристік нарықтың 10-20% құрайды. Қазіргі кезеңде туристік қызмет бірте-бірте үлкен индустрияға, туристік қызмет көрсетудің қарқынды дамып келе жатқан саласына айналуда. Сондықтан да эко- және агротуризмді дамытудың маңызы зор.  

Зерттеу жұмысында туризмді дамыту бойынша ғылыми жарияланымдар мен статистикалық мәліметтерге шолу жасалынды, Қазақстан республикасының туристік саласын дамытудың 2019-2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асырудың шаралары, туризмді экономиканың жоғары табысты секторына айналдырудың маңыздылығы, елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына қосқан үлесі жан-жақты талқыланды. Экологиялық туризм табиғатты, мәдени және рухани мұраны қорғаудың тиімді құралы ретінде ықпал етуде.

Авторлар ауылдық аумақтарды дамытудың басымды мәселелеріне талдау жасай отырып, жергілікті халықтың өмір сүру жағдайлары мен экономикалық өсуді әртараптандырудың жолдарын іздеу қажеттілігін қарастырды. Еліміздің ауылдық аумақтарында экологиялық және аграрлық туризмді дамыту үшін қажетті туристік-рекреациялық ресурстар анықталып, негізделді.  Еліміздің әр аймақтарында экологиялық және аграрлық туризмді дамыту бойынша ұсыныстар әзірленді.

Дәнді дақылдарды өндіру аграрлық секторды дамытудың басым бағыты болып табылады. Қазақстан Республикасының ауыл шаруашылығында маңызды орын алатын арпа негізгі азық-түлік және техникалық дақыл болып табылады. Бұл зерттеу Қазақстандағы жаздық арпа сорттарының негізгі көрсеткіштерін бағалауға жүргізілген және осы өңірдегі 55 селекциялық сорт үлгілерінің бейімделуі мен өнімділігіне кешенді бағалау жүргізілген өз түріндегі алғашқы зерттеу болып табылады. Сонымен қатар, тұқымдарды емдеудің тиімді құралын алу үшін тұқымдарды фитосанитарлық зерттеу жүргізілді. Зерттеу аясында Сәуле, Сымбат және Арна стандарттары қолданылды, бұл бірқатар ерекше заңдылықтарды, соның ішінде климаттық жағдайлардың масақтың сипаттамалары мен астық сапасына әсері туралы деректерді анықтауға мүмкіндік берді.

Өсімдіктің биіктігі, масақ ұзындығы, дән саны, дән массасы, масақ саны, тамырсыз орақтың салмағы, тамырсыз өсімдіктің салмағы, 1000 дән массасы және басқа параметрлер сияқты дақыл өнімділігінің элементтерін қамтитын дақылдарға құрылымдық талдау жүргізілді. Нәтижелер дәндер саны мен масақ ұзындығы бойынша селекциялық үлгілер арасында айтарлықтай өзгергіштікті көрсетті. 1000 дәннің массасы мен өнімділігіне қатысты таралу көп айырмашылық көрсеткен жоқ. Бұл тұжырымдар сорттық ерекшеліктер мен өсу жағдайлары жаздық арпаның өнімділігі мен оның сипаттамаларына қалай әсер ететінін талқылайды. Алынған нәтижелер селекция мен аграрлық тәжірибе үшін маңызды және осы аймақтағы арпа сорттарының әлеуетіне дәлірек қарауды қамтамасыз етеді және жаздық арпа генотипі мен қоршаған орта арасындағы өзара әрекеттесуді түсінуге жаңалық қосады.

Өркениет дамуының қазіргі кезеңінде табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану адамның өмірі мен тіршілігін қамтамасыз ету мәселелерін шешудің негізгі бағыттарының бірі болып табылады. Геоморфологиялық процестерді зерттеу және басқару табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану кешеніндегі қажетті бөлім болып табылады. Рельефті құрайтын және рельефті түрлендіретін процестер көбінесе адамның экономикалық қызметіне әсер етеді, осы қызметтің бағыты мен сипатын анықтайды. Жамбыл облысы Талас ауданы аумағының құрғақ жағдайында ауа райының бұзылуы, дефляция, денудация және жинақтау процестері егіншілікте Жер ресурстарын пайдалануға айтарлықтай әсер етеді. Географиялық тұрғыдан зерттеу аумағы оңтүстікте солтүстікке қарай сазды-қиыршық тасты шөлді ландшафттарға ауысатын аласа таулы ландшафттармен ұсынылған; орталық бөлігінде - Талас алқабының жайылмалы және терассалық кешендері; солтүстік бөлігінде - Мойынқұм құмды массивінің ландшафттары; аз бөлігін жергілікті жабық ойпаттар - соралар мен тұзды көлдер алып жатыр.

Геоморфологиялық карталардың әртүрлі түрлерін құрастыру әдістемесінің мәселелері қаралды, картографиялаудың цифрлық технологиясын пайдалана отырып, олардың жаңартылған түрлері әзірленді. Зерттелетін аумақтың рельефінің жіктелуі келтіріліп, осындай рельеф класы, генезисі, рельефтің түрлері мен кіші түрлері бөліп көрсете отырып, геоморфологиялық картаның легендасы жасалды. Цифрлық негізде жасалған бұл карталар Қазақстанның әкімшілік аудандарына алғашқы ауқымды геоморфологиялық карталардың бірі болып табылады.

Бидайдың қоңыртат саңырауқұлақ ауруы - Қазақстанның солтүстік және оңтүстік бидай өсірілетін аймақтарында өсімдіктердің ең көп тараған ауру қоздырғыштарының бірі болып табылады және ауылшаруашылық дақылдарының қауыпті ауруларын тудырады. Тат ауруын тудыратын зиянды саңырауқұлақтардың бірі - (Puccinia Recondita) және тамыр шірігінің ауруын тудыратын қоздырғыш (Bipolaris sorokiniana). Бидай өндірісін шектейтін және жоғары өнім алуға кедергі келтіретін негізгі биологиялық фактор бидай сорттарының әртүрлі ауруларға төзімділігінің жоқтығы болып табылады. Жаздық жұмсақ бидай үлгілерінің қоңыртат және тамыр шірігі патогендеріне төзімді немесе төзімсіздігін анықтау үшін, табиғи егіс алқап жағдайында оларға фитопоталогиялық бағалау жұмыстарын жүргізу қажет. Бұл жұмыстың мақсаты Қазақстандық және шетелдік 30 жаздық жұмсақ бидай үлгілерінің қоңыртат және тамыр шірігі ауруларына, төзімділігін анықтау үшін фитопотологиялық бағалау жұмыстарын жүргізу болды. Зерттеулер 2023 жылы, «КазАгроИнновация» қарасты ЖШС «Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми зерттеу институтының» арнайы тәжірибелік зерттеу жұмыстарына арналған егісалқапында жүргіздік. Қоңыр тат қоздырғышына төзімді деп төрт жаздық жұмсақ бидай үлгілері анықталынды: (Линия 1415м, Линия 201м, № 322 / к-30949 және №347/к-38532 Альбидум 24). Сонымен қатар орташа төзімсіз деп танылған он жаздық жұмсақ бидай үлгілері анықталынды: (Линия 205м, №352/к-40599 Саратовская 29, Актюбе 39, Казакстанская 10, Степная 50, Степная 2, Линия Р-1413м, №317/к-28117 Блансар, № 318/к-28130 Смена және №353/к-41218 Саратовская 28). Зерттеу нәтижелері (Puccinia Recondita) және (Bipolaris sorokiniana) қоздырғыштарына төзімді бидай үлгілері мен сорттарды іздеуге және зерттеу жұмыстарын әлдіде жалғастыруды қажет етеді.

Калий полиакрилатынан, вермикомпосттан және құрамында күкірт бар қалдықтардан тұратын қоспаны пайдалану кезінде гельдің түзілу үдерісі назарға алынды.

Жұмыстың мақсаты: калий полиакрилатынан, органикалық тыңайтқыш – вермикомпостан және күкірт-перлитті қалдықтан  тұратын полимерлі-минералды гидрогельдің сұр топырақтың қасиетіне,  өсімдіктердің өсіп-өнуі мен олардың  сапалық тазалығына тигізетін әсерін зерттеу.

Калий полиакрилатының ісіну үдерісінің кинетикасы зерделеніп, вермикомпост пен құрамында күкірт бар қалдықтың қатысуымен полимердің ісіну дәрежесінің төмендейтіні айқындалды. Зертханалық және далалық тәжірибелердің нәтижелері бойынша қияр, жасыл бұрыш және қызылша өсімдіктерінің өсуі мен дамуына қатысты полимерлік-минералдық гельдің ынталандырушы белсенділігі анықталды.

Зерттеу нәтижелері көрсеткендей гель түзетін полимерлі-минералды қоспа ісінудің және кебудің көп реттік циклділігіне ие,  биологиялық, атмосфералық және топырақ факторларының әсерлеріне жоғары дәрежеде төтептілік көрсете алады, экологиялық таза және қауіпсіз. Қоспа өсiмдiктердiң өсуi үшiн қажеттi суды, әртүрлi коректік және басқада қасиет көрсететін заттектерді құрылымында ұстап тұру қабiлетiне ие және өз бойынан біртіндеп топырақ ерітіндісіне оларды шығарып отырады. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, гидрогелді қолдану жасыл бұрыштың, қиярдың, қызылшаның өнімділігін, тиісінше 21,3, 11,2, 34,6%-ға арттыруға мүмкіндік берді. Бұдан басқа, өсірілген ауыл шаруашылығы өнімдеріндегі нитраттардың құрамы нормативтік көрсеткіштерден төмен, бұл олардың экологиялық тазалығын сипаттайды.      

Агрофитоценоздарды зиянкестерден қорғау үшін қажет пестицидтерді шамадан тыс және теңгерімсіз қолдану табиғи ортаның ластануына әкеледі. Заттардың табиғи айналымына кіретін, және де сондықтан тез жоғалып кететін немесе жойылып кететін пестицидтерді қолдану, жойылмайтын, табиғи айналымға кірмейтін және азық-түлік тізбектері мен биотоптарда жиналатын пестицидтерден бас тарту экологиялық қауіпсіздік саласындағы зерттеу пәні болып табылады.

Бұл мақалада өсімдік шаруашылығы ҒЗИ ауыл шаруашылығы өндірісі аумағының белгілі бір учаскесін топырақтың пестицидтер қалдықтарымен ластануы тұрғысынан зерттеу және жүргізілген зерттеулер жер учаскесінде іріктелген барлық зерттелетін топырақ үлгілерінде пестицидтердің қалдық саны бойынша талдау нәтижелері бойынша зерттелетін жылы бақыланатын 6 пестицидтің ешқайсысы бойынша ШРК-дан асып кетпегені анықталды. Ауылшаруашылық жерлерінің топырақтарында 4,4-ДДЭ  хлорорганикалық пестицидтердің іздік мөлшері байқалды, зерттелген барлық нұсқаларда 0,0001 мг/кг топырақ болды.  Гектар бойынша зерттелген учаскенің аумағындағы ГХЦГ α, β γ - изомерлер, 4,4-ДДТ, Алдрин пестицидтері 1,2,3,4,5,6,7,8,11,12,13,14,15,16 гектардан да  табылған жоқ. Бұл нәтижелер зерттелетін учаске экологиялық егіншілік бойынша зерттеулер жүргізу үшін сәйкес келгенін көрсетеді.

Осылайша, егістіктерде бұрын қолданылған пестицидтерді шамадан тыс және теңгерімсіз қолдану табиғи ортаның ластануына әкелетіні белгілі. Қазақ егіншілік және Өсімдік шаруашылығы ҒЗИ ауыл шаруашылығы өндірісі аумағының белгілі бір учаскесін топырақтың пестицидтер қалдықтарымен ластануы тұрғысынан зерттеу және жүргізілген зерттеулер жер учаскесінде іріктелген барлық зерттелетін топырақ үлгілерінде пестицидтердің қалдық саны бойынша ШРК-дан асып кетпегендігін көрсетті.

Бұл мақалада авторлар Қазақстанның дала және орманды дала аймақтарының тұзданған және батпақтанған топырақтарын анықтау үшін ғарыштық және жер үсті далалық жұмыстар барысында топырақтық-морфогенетикалық көрсеткіштерді әзірлеген. Қазақстанда цифрлық технологиялар негізінде тұзды және батпақты топырақтарды басқару мен мониторингтеу бойынша ғылыми және практикалық ережелер өкінішке орай бүгінгі күнге дейін әлі жоқ. Әзірлеме топырақтық-климаттық аймақтардың орналасуына байланысты осындай жерлерді анықтауға мүмкіндік береді. Бұдан басқа, осы топырақтардың тұздану дәрежесін ескере отырып, картографиялық моделін жасауға, оларды игеру (жақсарту) жөнінде ұсыныстар әзірлеуге мүмкіндік береді. Тұзды және батпақты топырақтардың қазіргі жағдайын зерттеу республиканың дала және орманды дала аймақ қамтитын бағыттар бойынша ғарыштық және дала жұмыстары арқылы жүргізілді. Дала және орманды дала аймақтарының тұзды және батпақты топырақтарының дерекқоры жасалды, ол келесі көрсеткіштерді қамтиды: топырақтың типі және типшесі, топырақ кескіні, морфологиясы, қарашірік пен қоректік элементтер, суда еритін тұздардың құрамы, сіңірілген негіздер және катиондар алмасу сыйымдылығы, гранулометриялық құрамы.

ГАЖ технологиясының заманауи жетістіктерін қолдана отырып әзірленген ақпараттық жүйе тұзданған және артық ылғалданған жерлерді қалпына келтіруге және жақсартуға қолданылады.

Егістік қабатын қопсытуға және топырақ ылғалдылығын сақтауға, топырақты жел мен су эрозиясынан қорғауға мүмкіндік беретін барлық модификациядағы жазық кескіштер Батыс Қазақстан аймағында құрғақ тығыз топырақты өңдеу кезінде үлкен "блоктарды" бұрап, бороздың түбінде тығыздалған табанды қалыптастырады және топырақты бұғатталған кесу жағдайында жұмыс істейді. Бұл кемшіліктер топырақты одан әрі өңдеуді қиындатады, өсімдіктердің тамыр жүйесінің дамуына және судың төменгі қабаттарға қарқынды сіңуіне кедергі келтіреді және қондырғының тарту кедергісін арттырады. Жұмыс гипотезасы: топырақ құнарлылығын сақтау және қалпына келтіру аймақтық ерекшеліктерді ескере отырып, оны өңдеу процестерін техникалық қамтамасыз ету параметрлерін оңтайландыру негізінде мүмкін болады. Зерттеудің мақсаты - егістік горизонттағы топырақ ылғалының максималды жинақталуы мен сақталуын және өнімділігі төмен топырақтың құнарлылығын арттыруды қамтамасыз ететін қопсытқыш табанның дизайны жасалды және оның тарту кедергісін анықтаудың математикалық моделі жасалды. Жеке құрылымдық параметрлердің, топырақтың физика-механикалық қасиеттерінің пышақ-қопсытқыштардың тарту кедергісіне әсері анықталды. Теориялық зерттеулерді тексеру үшін алты факторлы эксперимент жүргізілді және нәтижелер жұмыс органының топырақпен өзара әрекеттесу процесін компьютерлік модельдеу және алынған мәліметтердің сенімділігі негізінде тартылыс кедергісінің математикалық моделін жасау кезінде қабылданған гипотезалардың дұрыстығын көрсетеді. Бұл ең аз энергия шығыны бар ауыр топырақты қабат-қабат өңдеуге агротехнологиялық талаптарды қамтамасыз ететін тік пышақтары бар қопсытқыш табанның ұтымды параметрлері мен жұмыс режимдерін таңдауға мүмкіндік берді.

Мақалада ірі қара мал көңінің микрофлорасын зерттеу және оның сулы сығындысын әртүрлі концентрацияларда (0,1%; 1,0%; 2,5%; 5,0%; 7,5%; 10,0%) Целинный 2005 сұрыпының арпа өскіндердің өсуі мен дамуы бойынша қолдану нәтижелері берілген. Компостталған көңнің құрамындағы микроағзалар санын сұйылту әдісімен зерттеу кезінде минералды азотты тұтынатын бактериялар (22,7 млн/г КТБ) мен целлюлозаны ыдырататын актиномицеттердің (16 мын/г КТБ) басым екені анықталды. Ірі қара мал көңінің су сығындысының бастапқы өсу үрдістерінің көрсеткіштері үшін бағалау үшін келесі критерийлер таңдалды: өну энергиясы, зертханалық өнгіштік, арпа өскіндерінің биометриясы. Көңнің 5% және 7,5% концентрациядағы сулы сығындысы арпа тұқымының өсу үрдістеріне ынталандырушы әсер етсе, ал концентрацияны10%-ға дейін жоғарылағанда тежегіш әсер етті. Төмен концентрациялар арпа тұқымдарының өсу көрсеткіштерін жақсартпады. Тәжірибе барысында көңнен алынған сулы сығындының оңтайлы концентрациясы 5 және 7,5% құрады, бұл кезде арпа өскіндерінің өсуіне оң әсер етті. Көңнің сулы сығындысының тамыр жүйесіне оң әсері 1-ден 7,5%-ға дейінгі дозаларда байқалды.

Көңнің сулы сығындысымен тұқымдарды өңдеу – болашақ өнім қалыптастыру үшін арпа өсімдіктерінің қоректенуін жақсартудың перспективтік технологиялық әдісі деп санауға болады.

Майлы зығыр дақылы өсіп, өңіп, жетілу кезеңінің барлық фазасында зиянкестерден:  крест тәрізді бүрге қоңыздарынан, зығыр трипсі, зығыр көбелегі, жоңышқа құрттары, шабындық көбелегі мен гамма көбелегінің құрттарынан зардап шегуі мүмкін. Бүрге қоңыздарының  ересек қоңыздар да, олардың дернәсілдері де өсімдіктерге ерекше қауіп төндіреді. Қазіргі уақытта майлы зығырдың тұқымдарын инсектицидтермен де, вегетативті өсімдіктермен зиянкестерден қорғаудың тың әрі  тиімді әдісі химиялық  өңдеуді болып табылады. Майлы зығыр тұқымын қаптауға арналған барлық сыналған пестицидтер осы дақылдың көшеттері мен өсімдіктерін крест тәрізді бүрге қоңыздарынан  тиімді қорғайды. Ауыл шаруашылық дақылдары мен тұқымын Ақиба уымен өңдеу (1.0 т/л) көшет зиянкестеріне қарсы тұрақты 0,21 т/га өнімділікті қамтамасыз ете отырып, жоғары биологиялық тиімділікті көрсетті.

Майлы зығыр өсімдіктеріндің  "шырша" фазасында крест тәрізді бүрге қоңыздарынан,  энжио 247 инсектицидімен өңдеу, фитофаг санын 71,6–89,5% - ға азайтты ауыл шаруашылық дақылдарын тұтыну нормасын 0,1–0,2 л/га. бақылаумен салыстырғанда және тұрақты өнім мөлшеріне оң әсерін тигізді.

Жоғары сапалы тұқым қауын өсімдіктерінің өсуі мен дамуының маңызды факторларының бірі болып табылады. Тұқым сапасын сипаттау келесі көрсеткіштер бойынша жүргізілді: 1000 тұқымның салмағы, зертханалық және далалық өнгіштігі, эмбриондық тамырдың ұзындығы және түйіршік жапырағының өлшемі. Жұмыс нәтижесі бойынша аймақтар бойынша 1000 тұқымның ең жоғары салмағы Муза сортында – 69,3 – 72,3 г, ал ең төменгісі Таисия сортында – 40,9 – 41,3 г болды. Тұқымның өнгіштігін зертханалық талдау барлық зерттелетін сорттардың тұқымдарының бірінші категорияға сәйкес келетінін, екі аймақта да сорт ерекшелігіне байланысты 98,7%-дан 100%-ға дейін ауытқығанын көрсетті. Бағалау нәтижелері көрсеткендей, еуропалық түрдің ерте пісетін сорттары өсу ортасы жағдайына икемді және аз талап етеді, ал ортаазиялық түрлерінің орташа және ортадан кеш пісетін сорттары топырақ-климаттық жағдайларын көбірек талап етеді. Тау бөкрері жағдайында бұл сорттардың тамыр жүйесінің дамуы тау етегі жазықтық аймағымен салыстырғанда төмен нәтиже көрсетті. Тамыр жүйесінің дамуында әсіресе ортаазиялық түрінің Майская және Муза сорттары төмен нәтиже көрсетті. Вегетациялық кезеңнің аяғында есепке алу көрсеткіштерінің саны мен өлшемі тиісінше болды: тамыр түбірінің ұзындығы - 48,1 және 52,5 см, бүйір тамырларының саны - 16,2 және 15,7 дана және бүйірлік тамырлардың таралу диаметрі - 140,3 және 142,2 см.

Тағамдық және дәрілік мақсаттарда қолдануға болатын дәстүрлі емес жидек дақылдар арасында жоғары бұталы көкжидек лайықты орын алады. Дәмі мен емдік-профилактикалық қасиеттерінің бірегей үйлесімінің арқасында ол Қазақстанның шаруашылық және өнеркәсіптік жеміс шаруашылығында кеңінен таралуда. Мақалада Алматы облысының төменгі таулы белдеуінің жағдайында жоғары көкжидектің 7 сортына өндірістік-биологиялық бағалау нәтижелері берілген. Жидектердің жалпы жағдайы, қыс мезгіліне төзімділігі, аурулар мен зиянкестерге төзімділігі, өсімдіктің вегетативтік бөлігінің даму параметрлері, үш жасында алғашқы өнімін қалыптастыру мүмкіндігі, сапалық көрсеткіштері зерттелді. Таңдалған сорттардың Қазақстанның жеміс-жидек шаруашылығы үшін практикалық маңызы өте зор. Барлық зерттелген биік көкжидек сорттары  өзінің экономикалық және биологиялық сипаттамалары бойынша жоғары, олардың жемістерінің сапасы жоғары, Алматы облысы жағдайында өсіру үшін келешегі мол және олардың осы жағдайларда бейімделу мүмкіндіктерінің жоғары екенін көрсетеді. Duke сорты ең жақсы бейімделу көрсеткіштерін көрсетті. Көкжидек өсімдіктері маусымдық ритмдеріне кезеңдеріне сәйкес болып, жоғары өнім қалыптастырады және зерттелген жағдайда вегетациялық кезеңге сәйкес келеді. Қысқа төзімділігі мен жоғары дәмі Қазақстанда оларды өсірудің басты артықшылығы болып табылады.

Бұл мақалада «А.И. Бараева атындағы астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы» ЖШС селекционерлері шығарған «Рагнарр» жаздық рапстың жаңа сортының сипаттамасы келтірілген. Бұл сорт майлы дақылдардың өнімділігін арттырып, егін жинау кезеңінде үздіксіз конвейер құру мақсатында Солтүстік Қазақстан шаруашылықтарының егіс құрылымындағы ерте пісетін сорттарды толықтыруға арналып шығарылған.

 Жаңа сорттың шаруашылыққа құнды биологиялық қасиеттері Майқұдық стандартты сортынан асып түседі. 2020-2022 жж. зерттелген кезеңде рагнарр жаңа сортының орташа өнімділігі ылғалданған Фон жағдайында 45,18 ц/га құрады, қолайлы 2021 жылы 55,76 ц/га дейін, Майқұдық стандартты сортында орта есеппен 30,65 ц/га көрсетті. Жаңа сорттың Солтүстік Қазақстан аймағындағы аудандастырылған сорттармен салыстырғанда негізгі артықшылықтары жоғары өнімділік, жоғары ақуыз бен майдың мөлшері. Тұқымдардағы майдың мөлшері орташа есеппен 48,82 %, ақуыз 24,61%, эрук қышқылы 0,0 % құрайды. Сорт механикаландырылған егін жинауға жарамды және жасыл массаның жоғары өнімділігі мен шөп шығымдылығымен ерекше, бұл жаңа сортты елдің жем-шөп өндіру базасы үшін өте қолайлы. Жаңа сорттың айрықша ерекшеліктері – бұталардың жинақылығы және піскен кезде бүршікқаптардың қатты жел, қатты жаңбыр және бұршақ сияқты жағымсыз абиотикалық факторлардың әсерінен шашылмауы. Қазақстанда өсімдік шаруашылығын әртараптандырылуына байланысты жаңа сорт жоғары сапалы өнім беріп, ауыл шаруашылығы тауар өндірушілердің ауыспалы егіс құрылымын толықтыра алады.

Мақалада жоңышқаның әртүрлі сорттарына енгізілетін фосфор тыңайтқыштарының әртүрлі мөлшерінің суармалы ашық қара-қоңыр топырақта Алматы облысы, Қарасай ауданындағы Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми зерттеу институтының «Мал азықтық және майлы дақылдар» бөлімінің станционарында жалпы азот қоры мен жоңышқа дақылы сорттарының химиялық құрамына әсерін зерттеу нәтижелері берілген. Жоңышқа дақылынан қалатын органикалық қалдықтары топырақта жалпы азоттың жинақталуына мүмкіндік жасайды. Мысалы, ашық қара-қоңыр топырағының құрамындағы НС Альфа сортының бақылау нұсқасының 0-20 см қабатында азоттың мөлшерінің жалпы азоттың бастапқы және үш жылдық жоңышқадан соң айырмасы 0,004% -ға, ал 20-40 см қабатында 0,007%-ға дейін жоғарылағанын байқауға болады. Бұл көрсеткіш Банат ВС сортында сәйкесінше 0,003% және 0,008%, Нера сортында 0,001% және 0,010%, Көкөрай сортында 0,003% және 0,005% артқандығы анықталды. Барлық сорттар бойынша тыңайтылған нұсқаларда фосфор тыңайтқышының мөлшері артқан сайын топырақтың құрамындағы жалпы азоттың мөлшерінің бақылау нұсқасымен салыстырғанда едәуір жоғарылағанын байқауға болады.

Тәжірибе нұсқаларына байланысты жоңышқа пішенінде азот және калий мөлшері жоғары болса, фосфор мөлшері 4-9 есе аз болды.  Жоңышқа дақылының құрамындағы қоректік элементтердің мөлшері фосфор тыңайтқышын қолданғанда жоғары болатынын байқалды. Әлбетте, оның ішінде ең алдымен фосфор мөлшері артты. Оның мөлшері 0,37-ден 0,61% дейін жоғарылады. Фосфор тыңайтқышын енгізу тек қана фосфор мөлшерінің артуына септігін тигізіп ғана қоймады, сонымен қатар өсімдік құрамындағы азоттың мөлшеріде айтарлықтай жоғарылады. Ал өсімдік құрамындағы калий мөлшерінің артуына айтарлықтай әсер етпеген.

Грек жаңғағының бактериозы жаңғақ дақылдарының зиянды ауруларының бірі болып табылады. Бұл ауру Pantoea agglomerans бактериясынан туындаған және соңғы жылдары жаңғақ екпелеріне елеулі қауіп төндіріп, кеңінен таралды. Ауру өнімнің жартысынан көбін жойып қана қоймайды, сонымен қатар ағаштың қабықтараның жарылуына және бөрікбасының біртіндеп құрғауына әкеліп соғады және инфекция көзі болып қала береді. Ауылшаруашылық өсімдіктерінің заманауи сортына, соның ішінде жаңғақ дақылдарына қойылатын маңызды талаптардың бірі - ауруларға төзімділігін арттыруы болып табылады.

Бүгінгі таңда Қазақстанда жаңғақ дақылдары ауруларының таралуы және сорттардың зиянды ауруларға төзімділігі туралы деректер жоқ. Бұл өнеркәсіптік және жеке жаңғақ бақтары үшін қолайлы сортты ұсынуға мүмкіндік бермейді. Селекциялық процесті жетілдіру және жаңғақ ағаштарының өнімділігін арттыру үшін сорттардың ең қауіпті патогендерге төзімділігін бағалау өте өзекті мәселе болып табылады.

Екі жылдық мониторингтік зерттеулер барысында Қазақстанда тұңғыш рет негізгі жеміс өңірлеріндегі грек жаңғағының перспективалы 23 сорт пен түрлерінің бактериялық дақ қоздырғышына (Pantoea agglomerans) төзімділігіне баға берілді.

Pantoea agglomerans бактериясынан туындаған грек жаңғағының бактериозы жыл сайын өсімдіктерге зиян келтіреді, сонымен қатар аурудың зақымдану дәрежесі қалыптасқан ауа-райы мен климаттық жағдайларға байланысты екендігі анықталды.

Жүргізілген зерттеулердің нәтижелері грек жаңғағының Молдова селекциясының Kazaku сорты бактериозға жоғары төзімділікке ие екенін көрсетті. Зертеу жүргізген жылдар бойы грек жаңғағының Miroslava, Ovidiu, Germisara, Yarivski, Peshanski, Kogylnichanu, 185, Lipin 2, Liaohe, Fernor, Plin, Kishinevski сорттарында аурумен зақымдалуы төмен болдып, 2 баллдан аспағаны байқалды. Бұл сорттар өнеркәсіптік және жеке жаңғақ бақтарының өнімділігін арттыру және селекциялық процесті жақсарту үшін қолайлы сорт ретінде пайдалануға ұсынылады.

Рапс астындағы егіс алқаптарының кеңеюіне және оны өндіру технологиясының бұзылуына байланысты дақылдардың фитосанитарлық жағдайы нашарлайды, қырыққабат дақылдарын өсіру проблемалары осы түрдегі өсімдіктердің зиянкестермен-қырыққабат көбелектерімен үнемі өсіп отыруына байланысты шиеленіседі. Қазіргі уақытта көктемгі рапсты зиянкестерден қорғаудың радикалды және тиімді әдісі вегетативті өсімдіктерді өңдеуді қамтитын химиялық әдіс болып табылады. Қырыққабат көбелегімен күресте неғұрлым тиімді инсектицидтерді анықтау үшін Қазақстан Республикасында қолдануға рұқсат етілген түрлі химиялық сыныптардан төрт препарат сыналды. Димиприд, В. Ж. 70% жүйелі әсер ететін Препараттың биологиялық тиімділігі есепке алу күндері бойынша 88,1-ден 93,5% – ға дейін, децис сарапшысының жанаспалы–ішек әсері, к. е. – 96,6–86,1%, жанаспалы әсер ететін фосфорорганикалық препарат Данадим сарапшы, К. Е.-93,7-84,0% және Нео Борейдің жүйелік-жанаспалы әсері, с.к. бақылаумен салыстырғанда 96,6–88,1% тиімділік көрсетті және сақталған өнім мөлшеріне оң әсер етті.

Қырыққабат көбелегінің даму фазаларының өту жылдамдығы көбінесе мамыр-тамыз айларында қалыптасатын температура режимімен анықталады. Зиянкестер мен жемшөп өсімдіктерінің даму конъюгациясында белгілі бір заңдылық белгіленген. Фенологиялық бақылаулардың деректері жемшөп өсімдігі мен фитофагтың дамуындағы маңызды кезең пайда болған розеткадан бүршіктенуге дейінгі кезең екенін көрсетеді, өйткені дәл осы уақытта шынжыр табандар ең зиянды болып табылады.

Жыл сайын селекционерлер әр түрлі типтегі салаттың көптеген түрлерін жасайды. Қазіргі уақытта Селекциялық жетістіктердің мемлекеттік тізіліміне отандық және шетелдік селекциялық салаттың 332 түрі кіреді. Қазақстанда егіс салатының селекциясы мен тұқым шаруашылығы Алматы облысына қарағанда оңтүстік өңірлерде көбірек жүргізіледі, алайда облыстағы климаттық жағдайлар ерекше. Жапырақ салатын өсіру сатылымға да, жеке пайдалануға да ерте көктемгі витаминдік өнімдерді алуға мүмкіндік береді. Қазақстанда қорғалған топырақ елеулі өзгерістерге ұшырауда және шаруашылық қызметтің жоғары тәуекелдері жағдайында халықты жыл бойы жаңа және дәрумендерге бай көкөністермен және жасыл дақылдармен қамтамасыз ету үшін маңызы бар ауыл шаруашылығының серпінді және бәсекеге қабілетті саласы ретінде дами бастады. Халықты және қайта өңдеу өнеркәсібін жаңа өніммен қамтамасыз ету еліміздің көкөніс өсірудегі маңызды міндеттерінің бірі болып табылады. Топырақтан аз көлемді технологияға жасыл жапырақты дақылдарды өсіру, пленкалы жылыжайлар пайда болды. Алматы облысы күндізгі жарықтың ұзақтығының ұлғаюымен және ауа температурасының күрт төмендеуімен және көктемде Шығыс және Солтүстік желдер әкелетін аяздармен, сондай-ақ түнгі төмен  температурамен және күзде жауын-шашынның көп болуымен сипатталады. Отандық және шетелдік ғалымдардың жұмыстары егіс салатын зерттеуге арналған. Қолда бар мәліметтерге сәйкес, салаттың өнімділігі мен биохимиялық құрамы түріне және сортына, өсіру кезеңінде қалыптасқан агроклиматтық жағдайларға және отырғызу схемасына байланысты өзгеретіні белгілі. Салаттың бастапқы және қайталама метаболиттерінің сандық және сапалық құрамын зерттеуге арналған жұмыстар (Lee M. et al., 2014; Manela N. et al., 2015; Головко Т. К. және басқалар, 2017; Гинс М.С. және басқалар, 2014; Carey E. et al., 2011). Осыған байланысты Алматы облысы жағдайында егістік салат сорттарының биологиялық ерекшеліктерін зерделеу және пленкалы жылыжайлардың көктемгі және күзгі айналымдарында отырғызу мерзімдері мен схемаларын әзірлеу өзекті болып табылады. 2020-2023 жылдарға арналған ғылыми-зерттеу жұмыстарының тақырыбы аясында Алматы облысының пленкалы жылыжайларында егістік жапырақты, жартылай бас және бас типті салат өсіру технологиясының жекелеген элементтерін агробиологиялық бағалау және әзірлеу бойынша жұмыс жүргізілді.

Бұл мақалада ферменттік индукцияланған кальций карбонатының тұнбасы әдісі яғни, EICP (Enzymatic Induced Calcite  precipitation) - ерітіндісінің  тозған топырақтың құрылымын нығайту. Ауыл шаруашылығында шөлейітті   зонадағы құмды  нығайту үшін пайдаланылды.Құмды дауылдар - әлемдегі ауыр  табиғи апаттарға жатады  және онымен  күресудің тиімді және экологиялық таза әдісін ұсынудың маңызы зор. Бұл биогеотехникалық әдіс-несепнәрдің гидролизденіп, уреаза ферментімен катализдену нәтижесінде кальций карбонатытұнбасының (CaCO₃) түзілуі арқылы жасалынады. Ерітіндінің құрамы 1М несепнәрден, кальций хлоридінен0,78M(CaCl₂) және 4г/л уреаза ферментінен тұрады.Осы аталған ерітіндімен  өңдеу нәтижесінде құмның  бөлімдерін  бір-бірімен байланыстыратын, кристалл  түзеді, яғни карбонаттың тұндырылуы барысында, топырақтың өткізгіштігін төмендете отырып, оның беріктік қасиетін қамтамасыз етеді. Алайда, бұл әдістің негізіндежасалған ерітіндінің жасауға қолданылатын уреаза ферментінің  көп мөлшерде қажеттілігіне байланысты, ауқымды қаржыны талап  етеді.  Тек ферменттің  өзі ерітінді дайындауға кететін шығынның   95%-дан астамын құрайды. Сондықтан, зерттеу жұмыстарын ары қарай жетілдіру үшін уреаза ферментін алмастыратын  яғни, уреаза ферментін түзетін  табиғи субстракт қажет.Шөптесін өсімдіктердің тұқымын және ферменттік өңдеу әдістері экологиялық үйлесімділігі болуы  шөлейттенуді азайтуға  тиімділігін көрсетті.Өңдеу нәтижесінде жел эрозиясы мен  жауын-шашынға да төзімділігі айтарлықтай дәрежеде  жақсартқанын көрсетті,  бұл шөлейттенудің алдын алудың тиімді әдісін  қамтамасыз етеді.

Бұл зерттеу жұмысына уреаза ферментін ауыстыратын  табиғи шикізат өнімі ретінде фермент майбұршақ – Соя-Glycine max (L.) Merrill  бөлініп алынды.Топырақты(Ақтау құмы) EICP ерітіндісімен өңдеу арқылы, олардың құрамындағы ферменттердің белсенділігін арттырып, карбонаттың тұндырылу  дәрежесінің жоғары болуына алып келеді. Сонымен қатар, топырақты ферменттік индукцияланған кальций карбонатының  ерітіндісімен өңдеу барысында түзілген ағын сулардан несепнәр мен кальций хлоридін түзіледі, бірақ  уреазалық  ферменттерді түзбейтіндігі анықталды. Фермент топырақ құрамындағы несепнәр мен кальций карбонатымен әрекеттесіп, карбонаттың тұндырылуын түзіп, топырақ бөлімдерінің бір-бірімен байланыстыру арқылы  кальций карбонатының кристаллын  түзеді. Түзілген кальций карбонатының кристаллы топырақ бөлімдерін нығайтып, оны борпылдақ күйінен қатты тығыздалған  күйге айналдырады.

Нығайтылған құм бағандары сканерлеуші электронды микроскоппен түсірілді.

Қазақстан үшін жаңа дақыл - Кале қырыққабатын интродукциялау, үздік сорттарды анықтау және бағалау, әртүрлі жағдайларда өсіру тәсілдерін зерттеу (ашық және қорғалған топырақ) еліміздің көкөніс шаруашылығын әртараптандыруға, көкөніс дақылдарының түрлік құрамын кеңейтуге ықпал ететін болады. Сонымен қатар, халық жыл бойы дәрумен өнімдерін алу мүмкіндігіне ие болады. Қазақстан Республикасында пайдалануға ұсынылатын селекциялық жетістіктердің мемлекеттік тізілімінде Кале жапырақты қырыққабатының сорттары, будандары ғана емес, жалпы дақыл ретінде де тіркелмеген. Сондықтан, бұл зерделеулер мен ұсыныстар еліміздің агроөнеркәсіптік кешен үшін маңызы зор.

Өсу факторлары мен өнімділігі бойынша ең жақсы көрсеткіштер (өсудің бірінші айында да, өсірудің барлық кезеңінде де) аквапоникамен салыстырғанда NFT технология бойынша байқалды: сабақтың биіктігі бойынша - 136,4-165,1%; жапырақтар саны бойынша - 123,3-181,6%; жапырақтың орташа ауданы бойынша - 245,6-278,3%, өнімділігі бойынша 195,3-тен 461,58% дейін. Сонымен бірге, аквапоникада алынған жапырақтын өнімі экологиялық таза және құрамында нитраттар жоқ, ал оның өзіндік құны минералдық тыңайтқыштар пайдаланған NFT технологиясына қарағанда әлдеқайда төмен екенін ескеру қажет.

Мақалада келтірілген деректер докторлық диссертация шеңберінде жүргізілетін зерттеулердің бір бөлігі болып табылады, оның мақсаты Қазақстан үшін жаңа дақылды - Кале қырыққабатын зерттеу, ашық және қорғалған топырақта өсірудің әртүрлі тәсілдері үшін неғұрлым өнімді будандарды анықтау, халықты жыл бойы жаңа витаминді өнімдермен қамтамасыз ету үшін жасыл конвейер құру мүмкіндігі болып табылады.

Суару үшін пайдаланылатын судың сапалық көрсеткіштері сапалы екпелі материал алу үшін міндетті түрде ескерілуі керек. Судың қышқылдығы мен электр өткізгіштігі ең маңызды көрсеткіштер болғандықтан оларды далада оңай басқаруға болады. Бұл зерттеу жұмыстары бұршақ пен дәнді дақылдарды суару үшін қолданылатын судың сапалық құрамының әсеріне арналған. Мақалада көрсетілген зерттеу жұмысының негізгі мақсаты - әтүрлі химиялық-биологиялық көрсеткіштері бар суарылатын судың сапасын бақылау.

Нақты топырақ-климаттық жағдайларда суару мақсатында белгілі бір сападағы су қажет (кесте 1). Дақылдардың қалыпты өсуі мен дамуы үшін негізгі қоректік элементтерден басқа – азот, фосфор және калий, биохимиялық катализаторлар болып табылатын заттар қажет, олар негізгі қоректік заттардың сіңуіне, биомасса өндіруге және дақылдың қалыптасуына ықпал етеді. Мұндай микроэлементтер-мырыш, мыс, марганец, темір, кадмий. Олардың суармалы судағы құрамы рұқсат етілген мөлшерде болуы керек.

Агрономиялық тұрғыдан су сапасының 3 маңызды параметрі ерекшелінеді: қаттылық (әктілік), тазалығы және рН.

Судың сапасына көптеген тәуелсіз факторлар: биологиялық құрамы немесе органикалық заттардың (балдырлар мен саңырауқұлақтар) тұрақты бөлшектерінің болуы, бірақ ең алдымен судың кермектігі мен қышқылдығын (рН) анықтайтын кальций мен магнийдің екі валентті катиондарының, мыс, темір, марганец және мырыш иондарының құрамымен байланысты химиялық құрамы әсер етеді. Суару үшін пайдаланылатын судың қышқылдық деңгейі әдетте 6.5-тен 8.5-ке дейін болуы қажет, және де осылай болса өсімдіктерге сирек қиындық тудырады. Дегенмен, рН фактор су мен топырақтағы көптеген химиялық реакцияларда маңызды рөл атқарады, сондықтан оның деңгейін бақылауға назар аудару керек, алайда бастапқы рН тамшы жүйесі темір немесе карбонат шөгінділерімен судың бітелу ықтималдығын анықтай алады.

Жүргізілген зерттеулер жер учаскесінде іріктеліп алынған суармалы судың барлық зерттелетін үлгілерінде карбонаттар мен сульфаттар ионының қалдық мөлшері бойынша ШРК-дан асып кету анықталмағанын көрсетті.

Мақалада 2022-2023 жылдардағы күздік бидай сорттары өнімділігінің құрылымдық элементтер және дән сапасымен байланысы туралы зерттеу нәтижелері келтірілген. Сорттың өнімділігі тек шаруашылық белгілерге ғана емес, сонымен қатар өнім құрылымы элементтеріне, өнімді сабақтарға, масақтағы дәндердің санына, масақтағы дәннің массасына, 1000 дәннің массасына байланысты. Сорттардың өнімділік деңгейі осы өнімділік элементтерінің үйлесуіне байланысты. Оларды күздік бидай өсімдіктерінің өнімділігін арттыру үшін сұрыптау шарты ретінде пайдалануға болады.

Өнімділік пен бір масақтағы дән саны, негізгі масақтағы дән массасы, негізгі масақтың ұзындығы және 1000 дәннің массасы арасындағы статистикалық сенімді айырмашылықтар анықталды. Өнімділікті анықтайтын элементтер бір-бірімен де, дән өнімділігімен де өте күрделі корреляциялық байланыста болады. Зерттеу жылдарындағы жоғары оң корреляциялық байланыс өнімділік пен келесі құрылымдық элементтер: масақтағы дәндер саны (r = 0,8), масақ дәндерінің массасы (r = 0,8),  1000 дәннің массасы (r = 0,9) және масақтың ұзындығы (r = 0,6) арасында көрінді.

Сонымен қатар, күздік бидайды салыстырмалы қолайлы ауа райы 2022 жылы өсіргенде өнімділіктің құрылымдық элементтері жоғары нәтижені көрсетсе, 2023 жылы құрғақшылық әсерінен бұл көрсеткіштер айтарлықтай төмен болды. Одан атмосфералық құрғақшылық және топырақта ылғалдың жетіспеушілігі – өнімділік пен оның құрылымдық элементтерінің көрсеткіштеріне кері әсерін тигізеді деп қорытынды жасауға болады.

Бұл мақалада аралық дақылдарды себу арқылы Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы суғармалы жерлерді қарқынды пайдалану деректері келтірілген.

Суғармалы егістікті тиімді пайдалану бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстары "Байсерке-Агро" ЖШС ғылыми-өндірістік білім беру орталығының тәжірибелік-өндірістік стационарында ашық-қоңыр топырақта жүргізілді. Қазіргі уақытта республиканың фермерлік және шаруа қожалықтары суғармалы жерлерді жылы мезгілде қарқынды пайдаланбайтыны анықталды. Күздік және ерте жиналатын жаздық дақылдарды жинағаннан соң суғармалы жерлер күздің аяғына дейін бос, суғармалы су мен күннің белсенді радиациясы пайдасыз қалады. Осыған байланысты біз күздік бидайды жинағаннан кейін аралық дақыл ретінде ас бұршақ өсіру бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргіздік. Аралық дақыл ретінде ас бұршақ өсіру бойынша жүргізілген ғылыми зерттеулердің нәтижесінде күздік бидайды жинағаннан кейін ас бұршақ аралық дақыл ретінде дәнге дейін пісетінін және сол танаптан екінші өнім алуға болатынын көрсетті. Осы мақалада біз ұсынған барлық агротехнологиялық жұмыстарды сақтай отырып, бұршақ дәнінің өнімділігін 22,6 ц/га дейін жеткізуге болады, ал өндірістік жағдайда ас бұршақ өнімділігі тек 19,4 ц/га болды. Экономикалық есептеулер көрсеткендей, күздік бидайдан кейін аралық дақыл ретінде ас бұршақ өсіру арқылы гектардан 154 800 теңге қосымша пайда табуға болады.

Мақалада 3 экологиялық-климаттық учаскедегі доланалардың шаңды тұндыру қабілетін салыстырмалы бағалау туралы мәліметтер келтірілген: №1 экологиялық - климаттық аудан-Семей қаласы, тұрғын үй кварталының ішінде және қаланың орталық бөлігінің жол бойындағы екпелер зерттелді; №2 экологиялық – климаттық аудан-Алматы қаласы, тұрғын үй кварталының ішінде және қаланың орталық бөлігінің жол бойындағы екпелер зерттелді; №3 экологиялық - климаттық аудан-біздің жағдайда бақылау ауданы ретінде әрекет ететін долананың анықтамалық екпелері.Зерттелетін долана Алматы қаласынан 50 км қашықтықта тау бөктерінде орналасқан Есік мемлекеттік дендрологиялық паркінің арборетумында бір деңгейлі экологиялық фонда өседі.

Метеорологиялық факторлар ағаш өсімдіктерінің жапырақ табақшаларында түсетін бөлшектерге айтарлықтай әсер етуі мүмкін. Алматы және Семей қалаларының топырақ-климаттық жағдайлары шаңды дауылдардың әлсіз көрінуіне ықпал етеді, бұл тоқтатылған бөлшектердің санына әсер етеді. Шаңды дауылдармен күндердің ең көп саны жаздың құрғақ айларында барлық үш экологиялық-климаттық аудандарда байқалады. Бұл ретте желдің жылдамдығы 6-9м/с басым, 15-17м/с дейін қысқа мерзімді күшейту байқалады, жауын-шашынның ең аз мөлшері үшінші экологиялық – климаттық аудан-эталондық учаскеге келеді. № 3 аудан үшін жауын – шашынның максималды мөлшері-бұл ауданда жауын-шашын жеткілікті ылғалдылық аймағынан кем емес, бірақ олардың ерекше таралуы және жылы кезеңнің жоғары температуралық фоны құрғақшылық жағдайларын тудырады, айтарлықтай жауын-шашын күндізгі уақытта сұйық түрінде жиі түседі (74%). Орта позицияны екінші экологиялық-климаттық учаске алады-465 мм.

Мақалада тамшылатып суару технологиясының суару режиміне байланысты жүгері дақылдарының өсуінің, дамуының және өнімділігінің негізгі көрсеткіштеріне әсері, дамудың әртүрлі фенологиялық кезеңдеріндегі топырақ ылғалдылығы деңгейінің дәндік жүгерінің өнімділігіне әсерін зерттеу, өсімдіктердің су тұтыну ерекшеліктерін ескере отырып, дәндік жүгеріні суару режимдерінің элементтерін әзірлеу мәселелері қарастырылған. Топырақтың ылғалдандыру қабатының негізгі даму фазалары мен тереңдігі дақылдардың даму фазаларымен үйлеседі.

Дүние жүзінде суармалы егіншілік ауыл шаруашылығы өндірісінің тұрақтылығы мен азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің негізгі факторларының бірі болып табылады. Суарудың дамуы өнімнің кепілдендірілген көлемін алуға, экономикалық тәуекелдерді азайтуға ықпал етеді.

Қазақстанның оңтүстігінің топырақ-климаттық жағдайларында ауыл шаруашылығы дақылдарының кепілдендірілген тұрақты өнімін алу вегетациялық кезең ішінде өңірді атмосфералық жауын-шашынмен жеткіліксіз қамтамасыз етумен күрделене түседі.

Сондықтан суармалы судың шығынын едәуір қысқартуға және құнарлы топырақ қабатының шайылып кетуіне жол бермеуге, сондай-ақ ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін арттыруға мүмкіндік беретін суды үнемдейтін суару технологиясын енгізу өзекті мәселе болып табылады.

Зерттеудің мақсаты дақылдың даму кезеңдерін ескере отырып, жүгері өнімділігіне топырақ ылғалдылығын сақтаудың әртүрлі деңгейлерінің астыққа әсерін анықтау болды.

Міндеттері әр түрлі ылғалдылық жылдарында тамшылатып суару кезінде дәндік жүгерінің суды тұтыну және топырақтың су режимін қалыптастыру заңдылығын белгілеу, астыққа жүгері өсіру кезінде тамшылатып суару технологиясын зерттеу болды.

Зерттеулер 75% ЕТЫС және 85% ЕТЫС тең топырақ ылғалдылығын сақтау деңгейлерін қабылдады. Жүгеріге арналған топырақ ылғалдылығының деңгейі жүгерінің даму кезеңін ескере отырып 0,2-ден 0,5 м-ге дейінгі есептік қабаттарда  сақталды.

Тәжірибелер 3 рет қайталанды. Далалық тәжірибені жүргізудің жалпы қабылданған әдістемесінің талаптарын сақтай отырып, 3 жылға созылатын қысқа мерзімді тәжірибелер болып табылады.

Бұл мақалада Өскемен қаласында орналасқан өндірістік кәсіпорындардың шартты түрде таза және шартты түрде тазартылған ақаба суларын қабылдайтын Ертіс өзені алқабының ірі саласы Үлбі өзені арқылы ластану сұрақтары қарастырылған.  

Ертіс өзені Қазақстандағы ең ірі өзендердің бірі болып, Обь өзенінің сол жақ саласы және Ертіс сушаруашылығы алқабының басты су артериясы. Ол Қытайдағы Моңғол Алтайының оңтүстік-батыс беткейлеріндегі мұздықты аймақтан бастау алады, Қазақстан аумағын кесіп өтіп, Ресей аумағында Обь өзеніне құяды. Ертістің жалпы ұзындығы – 4280 км, оның 618 шақырымы Қытайға, 1698 шақырымы Қазақстанға және 1964 щақырымы Ресейге тиесілі [1, бет 21].

Ертіс өзенінде су сапасының нашарлауы антропогендік факторалдың әсерінен, солардың бірі өзен алқабында орналасқан әртүрлі кәсіпорындардың іс әрекетінен болады.

Кәсіпорындардан болатын антропогендік жүктемелердің әсері зиянды әсер көрсеткішімен анықталған.  

Әдебиеттік шолу су нысандарына түсетін антропогендік жүктемелерді анықтау тәсілдеріне негізделді. Ластаушы заттар бойынша Үлбі өзенінің антропогендік жүктеме деңгейіне бағалау жүргізілді. Есептеулер әр түрлі кәсіпорындар үшін орындалып, негізгі ластаушы заттар айқындалып, олар бойынша дифференциалды және интегралды жүктемелер анықталған.   

Жүргізілген зерттеулер және есептеулер нәтижесі Ертіс өзенінің басты ластану қауіптілігі табиғи тұрғыдан емес, Үлбі өзенінің су жинағышынан түсетін антропогендік заттардан болатыны айқындалды.  

Тұрақты ландшафттық өрттер өсімдік жамылғысының түрлік құрамының өзгеруіне, эрозиялық процестердің жандануына ықпал етеді және жануарлар мен олардың тіршілік ету ортасын жояды. Осы себептерге байланысты табиғи далалардың өрт режимін зерттеу өте маңызды. Жұмыста Батыс Қазақстан облысындағы Теректі ауданының 2016-2023 жылдар аралығындағы далалық жерлердің жану динамикасы көрсетіліп талданды. Зерттеу ауданының берілген уақыт аралығындағы деректері бойынша сараптамалық дешифрлеу Sentinel 2 ғарыштық суреттер арқылы жасалды. Барлығы 87 424 га  жану анықталды. Алаңның көп бөлігі әрқайсысы бірнеше мың гектардан асатын өте үлкен өрттердің отымен өтті, ал ең үлкен өрттердің ауданы 30 мың гектардан асты. Барлық өртенген аумақтардың көп бөлігі бірнеше рет өрттен өтті. 2020 жылдан кейін аумақтың жанғыштығы айтарлықтай төмендеді, бұл ең алдымен мал басының өсуімен, ал екіншісінде гидротермиялық жағдайлардың нашарлауымен байланысты. Құрғақ жағдайда ауа-райы өрт режиміне өрттің таралу факторы ретінде емес, жанғыш материалдың жеткілікті мөлшерін жинау факторы ретінде әсер етеді. Сондықтан жауын-шашынның азаюы, температура мен жайылымдық жүктемелердің өсуі өсімдік массасы қорларының азаюына байланысты өрттердің саны мен аудандарының азаюына ықпал етеді.

Зерттеудің өзіндік ерекшелігі – Алматы облысының кең жер ресурстарын пайдалану арқылы ұтымды ауыл шаруашылығы өндірісін қамтамасыз етудегі тиімділікті арттыру жолдарын анықтауда жатыр. Бұл жер ресурстарын пайдаланудың экономикалық және экологиялық аспектілерінің интеграцияланған түсінігін қалыптастыруға көмектеседі. Мақалада Алматы облысы жер ресурстарын пайдалану тиімділігінің экология-экономикалық жай-күйі қаралды, сондай-ақ өсімдік шаруашылығы мен мал шаруашылығы өнімдерін ұтымды ауыл шаруашылығы өндірісіне ғылыми негізделген тәсілдерді сақтау негізінде оны арттыру жолдары ұсынылды.

Бұл зерттеудің мақсаты Алматы облысының кең жер ресурстарын басқару стратегияларының тиімділігін арттыру жолдарын анықтау болып табылады. Оның басты ерекшелігі - экологиялық және экономикалық тұрғыдан тұрақты және тиімді жер пайдалану тәсілдерінің интеграциясын қалыптастыруда жатыр.

Зерттеу аясында Алматы облысындағы агроөнеркәсіп кешенінде жер ресурстарын пайдаланудың ағымдағы жай-күйі талданып, өсімдік шаруашылығы мен мал шаруашылығы өнімдерінің өндірісін арттыруға бағытталған ғылыми негізделген жаңа тәсілдер ұсынылды. Бұл ұсыныстар жер ресурстарын тиімді пайдалануға және аграрлық сектордың экономикалық және экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған.

Негізгі қорытындылары жер ресурстарын пайдаланудың тиімділігін арттырудың қажеттілігін күшейтеді және бұл бағыттағы іс-шаралар агроөнеркәсіптік кешеннің дамуына оң әсер етеді деп көрсетеді. Зерттеу, осы аймақтың тәжірибесі негізінде, Қазақстанның басқа облыстары үшін де пайдалы болуы мүмкін тиімді жер пайдалану стратегияларын әзірлеуде қолданылуы мүмкін.

Мақалада Андижан облысының суармалы сұрғылтты-шалғынды топырақтары жағдайында орындалған жұмыстар келтірілді, яғни «Андижан-35» және «Андижан-36» мақта сорттарын сыздатып суару зерттелген. Бұл әдіспен мақта сорттарын суару және себу схемаларына байланысты топырақтың (0-30 см) қабатында вегетациялық кезеңнің басында сұрғылтты-шалғынды топырақтың көлемдік массасы 1,27 г / см³ құрады, вегетациялық кезеңнің соңында жүйекті сыздатып  суару кезінде ол 1,33 г/см3 құрады немесе бұл көрсеткіш 0,06 г/см³, ал топырақ асты сыздатып  суаруда 1,28 г / см³ құрады немесе 0,01 г/см³ өсті. Вегетациялық кезеңнің басында топырақтың өткізгіштігі 927,0 м³/га, ал вегетациялық кезеңнің соңында  жүйекпен суару кезінде ол 825,7 м³/га құрады немесе 101,3 м³/га-қа азайды, топырақты сыздатып суару кезінде ол 906,6 м³/га құрады немесе вегетациялық кезеңнің басталуымен салыстырғанда 21,4 м³/га азайды, мақта дақылдарын жүйекпен суарудың ойық әдісімен 1-2-1 схемасымен 4 суару жүргізілді, суару нормасы 4870-4900 м³/га, топырақ қабатын сыздатып суару кезінде 6-19-10 схемасы бойынша 35 суару жүргізілді, суару нормасы 2208-2304 м³ / га, мұнда жүйекпен суарумен салыстырғанда суды үнемдеу 2566-2692 м³ / га немесе 52,7-54,9 % болды және Андижан- 35 сортынан-  16,9-17,3 ц / га, , ал Андижан- 36-сорттарынан  14,2-14,4 ц / га қосымша өнім алынды, рентабельділік деңгейі 19,3-20,4 % - ке артты. Қатар аралығының ені 60 және 90 см болғанда Андижан-36 сортын  жүйекпен суару кезінде суару нормасы 4864-4974 м³/га болды,  мақта өнімі 31,2-32,0 ц/га, сыздатып суару кезінде суару нормасы 2450-2577 м³/га, ал  мақта өнімі 46,8-48,0 ц/га немесе жүйекпен  суарумен салыстырғанда 15,5-16,0 ц/га қосымша өнім алынды.

Мaқaлaдa Ілe жәнe Жeтіcу Aлaтaуы aумaғындaғы Cивeрc aлмa aғaшының рaушaн жaпырaқ ширaтқышпeн зaқымдaнуы турaлы мәлімeттeр кeлтірілгeн. Жұмыc нәтижeлeрі бойыншa Ілe-Aлaтaу жәнe Жоңғaр-Aлaтaу МҰТП aумaғындa Arcһірѕ rosana L. рaушaн жaпырaқ ширaтқыштың тaрaлуы мeн ықпaлының кaртaлaры әзірлeнді. Зeрттeудің нeгізгі мaқcaты - Cивeрc aлмa aғaшының оcы зиянкecпeн уaқтылы күрecу шaрacын қолдaну үшін Arcһірѕ rosana L. рaушaн жaпырaқ ширaтқыштың зaқымдaну дәрeжecін aнықтaу. Ілe Aлaтaуындa, aтaп aйтқaндa Aқcaй жәнe Тaлғaр филиaлдaрындa Жeтіcу Aлaтaу филиaлдaрынa қaрaғaндa  зaқымдaну жоғaры болды. Рaушaн жaпырaқ ширaтқыштың Aқcaй филиaлының Aқcaй ормaншылығындa, Тaлғaр филиaлының Cолдaтcaй ормaншылығындa жәнe Түргeн филиaлының Ecік ормaншылығындa зияндылық дәрeжecі жоғaры eкeні aнықтaлды, aлaйдa оның Түргeн филиaлының "Кузнeцов шaтқaлы" гeнeтикaлық рeзeрвaтындaғы зияндылығы aйтaрлықтaй төмeн. Зeрттeудің өзeктілігі cоңғы бірнeшe онжылдықтa бұл түрдің aуқымы aйтaрлықтaй қыcқaрды, бұл мeмлeкeттік жәнe экономикaлық қaжeттіліктeргe, жaбaйы популяциялaрдың гeнeтикaлық жәнe экологиялық лacтaнуынa жәнe aймaқтың aйнaлacындaғы қaуіпті зиянкecтeрдің әceрінe бaйлaныcты.

Жоғары шығындарды қажет етпейтін сумен жабдықтаудың ең қолжетімді түрі жер үсті сумен жабдықтау көздері болып табылады - табиғи және жасанды, олардың көпшілігі энергия үнемдейтін және экологиялық таза су көтергіш технологиясы бойынша жұмыс істейтін баламалы сорғы қондырғыларын іске қосу үшін қозғалатын судың кинетикалық энергиясын энергия көзі ретінде пайдалана алады, бұл ауыл шаруашылығының тұрмыстық және тұрмыстық қажеттіліктері үшін сумен жабдықтауды механикаландырудың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. тұтынушы.

Су ағындарынан су көтерудің гидротаран әдісі бойынша теориялық негіздерді әзірлеу әдістемесі келтірілген , оның негізінде жайылымдарды суландыруға және жер учаскелерін суаруға арналған жетілдірілген гидротаран сорғы қондырғысының технологиялық процесі бойынша теориялық зерттеулер нәтижелері Берілген, Қазұазу-да қолданбалы зерттеулер бойынша ҒЗЖ орындау кезінде және ИРН-DP21682075 "Cу ағындарынан суды көтеруге арналған сорғы қондырғылары" жобасы бойынша әзірленген Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі "Ғылым қоры" Акционерлік қоғам желісі бойынша (10.11.2023 ж. № 102 шарт).

Жетілдірілген гидротаран сорғы қондырғысының негізгі технологиялық және техникалық параметрлерін анықтау бойынша теориялық формулалар берілген: қысым, су беру, жұмсалған қуат және тиімділік және қабылдау бөлігінің өту тесіктерінің ішкі диаметрлері, қоректендіру құбыры, айдау клапаны , соққы клапаны және су көтергіш құбыр.

Мақалада жер беті учаскелерінің шаруашылық міндетіне, қызметіне, пішініне, орналасу жағдайларына және пландық-картографиялық материалдарына байланысты жалпы және жеке бөліктерінің аудандарын анықтау әдістері мен өлшеу дәлдіктері келтірілген. Бұл әдістердің қайсысы болсада қолдану барысында қателіксіз болмайды. Сол қателіктер алынатын нәтижелер мен мәндеріне көп әсер етуіне байланысты зерттеулерді қажет етеді. Көптеген инженерлік есептеулерді шешу үшін карта мен планда аудандарды анықтауда графикалық, аналитикалық және механикалық әдістерді қолданады. Аудандарды анықтау барысында өлшеу элементтері мен олардың өлшену дәлдіктері әртүрлі болады. Сондықтан аудан анықтау кезіндегі қолданылатын әдістер бойынша жіберілетін  қателіктер  сарапталып, олардың әсерлерін азайту және болдырмау жолдары зерттелген. Жер пайдаланудың мөлшері шаруашылықтың өндірістік қуатына және мамандығына байланысты анықталады. Жобаланған мөлшері тиімді болу керек.

Жоғарыда айтылғандай, жер иеленушіліктің және жер пайдаланудың ауданы мен құрамы шаруашылықтың өндірісіне, мамандығына тікелей байланысты. Мысалы, соңғыларға сай олардың талаптарын қанағаттандыратын жер пайдаланудың ауданын табу. Басқаша айтқанда, ол рационалды (ұтымды) болуға тиісті – оған орналастырған ауылшаруашылық мекемесі (серіктестік немесе басқа агроқұрылым) басқаруға ыңғайлы (apa қашықты өтуге өте көп шығын шығармай), шаруашылықтың барлық салаларының табысты дамуына алқаптардың қажетті аудандары мен қатынастарын қамтамасыз ету.

Мақала Қазақстан Республикасындағы жер ресурстарының сапалық жағдайын талдауға арналған. Құжатта республикадағы жер ресурстарын пайдаланудың қазіргі жағдайы және олардың сапалық жағдайына әсер ететін факторлар қарастырылған. Авторлар жер ресурстарының сапасы туралы деректерді талдау негізінде зерттеу нәтижелерін ұсынады, сонымен қатар жер ресурстарының тозуы мен ластануынан туындаған проблемаларды анықтайды. Мақалада қазақстан Республикасы Үкіметінің жер ресурстарының сапасын жақсарту бойынша әзірлеген ағымдағы стратегиялары мен бағдарламалары талқыланып, жерді тұрақты пайдалану қағидаттарына негізделген жерге орналастыруды одан әрі жетілдіру бойынша ұсыныстар берілген. Мақалада қазақстан Республикасындағы жер ресурстарының сапалық жай-күйін терең талдау, кәдеге жарату заңдылықтары, әсер етуші факторлар және соның салдарынан туындайтын проблемалар, соның ішінде деградация мен ластану сияқты әртүрлі аспектілерді қарастыру қарастырылған. Қолда бар деректерді мұқият зерттей отырып, авторлар жер сапасына қатысты өзекті мәселелерді бөліп көрсетеді және стратегиялық араласудың қажеттілігін атап көрсетеді. Сонымен қатар, мақалада жер ресурстарының сапасын жақсартуға бағытталған қолданыстағы үкіметтік бастамалар бағаланады және тұрақты жерге орналастыру қағидаттарына негізделген ұсыныстар ұсынылады. Бұл мақала жерге орналастыру, экология, ауыл шаруашылығы, тұрақты даму саласындағы мамандар үшін, сондай-ақ қоршаған ортаны қорғау және ресурстарды қорғау саласындағы шешімдер қабылдау үшін маңызды ақпарат көзі болып табылады.

Қазақстанда ашық тау-кен жұмыстарын жүргізу жер құнарлылығының айтарлықтай бұзылуына алып келеді. Нәтижесінде бұл жерлерде табиғи ортаның сапасы мен аймақтың санитарлық-гигиеналық жағдайы нашарлайды.

Іс жүзінде бұзылған жерлерді қалпына келтіру және оларды экономикалық айналымға енгізу ұзақ уақытты және үлкен қаржылық инвестицияларды қажет етеді. Сондықтан, өндіруші кәсіпорындардың алдында жерді рекультивациялау бойынша уақтылы жұмыс жүргізу міндеті тұр, бұл оларды реконструкциялау жөніндегі шаралар кешенін әзірлеуді және қабылдауды талап етеді.

Қатты пайдалы қазбалар кен орындарын ашық игеру және оларды ел қажеттіліктері үшін қарқынды пайдалану экономикалық тұрғыдан тиімді болып саналады. Алайда, жер қойнауын игеру салдарының қоршаған ортаға және осы аймаққа жақын тұратын адамдардың денсаулығына әсері осы бұзылған жерлерді тиімді қалпына келтіру бойынша ғылыми негізделген іс-шараларды әзірлеуді талап етеді.

Жамбыл облысының Сарысу ауданында фосфорит кен орындарының қуатты шикізат базасы шоғырланған. Фосфориттерді ашық тәсілмен өндіру экологиялық ортаға: атмосфераға, су және жер ресурстарына, жер қойнауына, өсімдіктер мен жануарлар әлеміне күшті техногендік әсер етеді. Республикада заңнамалық актілер бойынша тау-кен өндіру кәсіпорындары атмосфераға ластаушы заттарды шығару бойынша барлық белгіленген талаптарды орындауға тиіс. Бүгінде шығарындыларды бақылауды ҚР Қазгидромет жүзеге асырады.

Айта кету керек, іс жүзінде әлеуметтік-экономикалық жағдайлар кен орындарын игеру қажеттілігін талап етеді, өндіру әдістерін қалыптастырады, бірақ бұл бұзылған жерлерді қалпына келтіру қажет.

Мақалада Жамбыл облысы Сарысу ауданы Көкжон кен орнындағы №2 тәжірибелі қалпына келтірілген учаскенің мысалында бұзылған жерлерді қалпына келтіру бойынша ғылыми зерттеулердің нәтижелері келтірілген.

Мемлекет басшысы Қасым - Жомарт Тоқаевтың «Әділетті Қазақстанның экономикалық бағдары» атты Жолдауында қамтылған өзекті мәселенің бірі – еліміздегі су шаруашылығын дамыту. Еліміз үшін, мемлекет үшін аса маңызды осы салада өз алдына жеке Су ресурстары және ирригация министрлігін құру кеш те болса қолға алынғаны өте дұрыс қадам болды.

Су – шектеулі ресурс, оның көлемінің азаюы мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігіне қатер төндіреді. Мемлекет басшысы  Жол­да­уында  «Ішкі су ресурстарын үнем­деп пайдалану өте маңызды. Суды үнемдейтін технология өте баяу енгізілуде. Еліміздің кейбір өңірлерінде суды ең көп жұмсайтын ауыл шаруашылығы саласында оның 40 пайызы босқа ысырап болып жатыр. Су шаруашылығы нысандарының 60 пайызы тозып тұр. Ең алдымен, суды үнемдейтін озық технологияны енгізу ісін тездетіп, оны қолдану аумағын жыл сайын 150 мың гектарға дейін кеңейту керек. Су үнемдейтін технологияларды енгізу – аса маңызды және шұғыл міндет. Суды нормативтен артық жұмсағандар оның ақысын жоғары тарифпен төлеуі керек. Бір сөзбен айтсақ, суды барынша үнемдеуіміз қажет», деп нақтылай тапсырма берген болатын.

Су шаруашылығы – Қазақстан Республикасының базалық салаларының бірі,оның табысты жұмыс істеуіне бүкіл экономиканың тұрақтылығы, халықтың тіршілігін қамтамасыз ету, қоршаған табиғи ортаның орнықтылығы ұлттық қауіпсіздікке байланысты. Су ресурстарының тапшылығы артып келе жатқан жағдайда суармалы жерлерді ұтымды және тиімді пайдалану мәселелері Қазақстанның су саясатының басымдығы болып табылады. Бүгінгі таңда Қазақстан экономикасы «Қазақстан-2050» Стратегиясында айтылғандай, су ресурстарының қатаң тапшылығы жағдайында дамитыны анық. Қазақстанның жер үсті өзен суларының ресурстары соңғы 20 жылда орта есеппен жылына 100,4 км3 құрайды. Республика аумағында 56,7 км³ қалыптасады, ал қалған бөлігі көрші елдерден келеді. Қазақстан жағдайындағы су ресурстары бұдан былай толық мағынада жаңартылатын табиғи ресурстар болып табылмайды, өйткені көршілес елдерден су берудің айтарлықтай дәрежесіне байланысты,бұл ретте Қазақстанның су ресурстарына төнетін басты қауіп – жер үсті, жер асты сулары сияқты сарқылу мен ластанудың тұрақты байқалатын үрдісі.

Кез келген мемлекеттің жер ресурсы оның ұлттық байлығы. Жер дегеніміз жалпы қоғам өмірінде, қажетті материалдық жағдайлар арасында басты орында алады, ол экономикалық қызметтің барлық аясында маңызды функцияларды орындайды. Жер учаскелерінің кадастрлық құнының республика қалалары үшін маңызы зор. Кадастрлық (бағалау) құны - мемлекет жер учаскесін немесе оны жалға алу құқығын сатқан кезде қолданылатын, инфляцияның жалпы деңгейі туралы ресми статистикалық ақпаратқа сәйкес кезең-кезеңімен нақтыланатын жер учаскелері үшін төлемақының базалық ставкалары және оларға түзету коэффициенттері негізінде айқындалатын жер учаскесінің есептеу құны [1].

Талғар қаласы – Алматы облысы Талғар ауданының орталығы. Алматы қаласынан арақашықтығы: 25 км; облыс орталығы Қонаев қаласынан арақашықтығы: 83 км [2, 3].

Бүгінгі күнде жерді бағалаудың қажеттілігі жер қатынастарының өзгеруіне және жерді, жер пайдалану құқығын сату-сатып алу мүмкіндігінің пайда болуына байланысты өсуде.

Ауыл шаруашылық жерлерді тиімді пайдалануды ұйымдастыру негізінде жерді экономикалық бағалау жалпы мемлекеттік жер кадастрының құрам бөлігіне кіреді. Жер учаскелерінің сапасы әр түрлі болғандықтан, олардың әр қайсысына жұмсалған бір көлемдегі еңбек әртүрлі өндірістік нәтиже береді. Бұл жағдай өндірісте ауыл шаруашылық жұмыстарын жүргізу көрсеткіштеріне әсерін тигізеді. Сондықтан жер – кез келген өзге өндіріс құрамы сияқты өзінің өндірісік қабілетіне сай бағалануы тиіс.

Топырақ пен жер ресурстары мемлекеттік қорғау және ұтымды пайдалану шараларын едәуір қысқарта отырып, табиғи ресурстарды, оның ішінде ауыл шаруашылығын ұтымсыз пайдаланудың жалғасуы жердің тозу процестерінің көрінісін одан әрі шиеленістіре түседі [4].

Мақалада қарастырылатын басты сұрақтарды негізге ала отырып, Талғар ауданы бойынша барлық жерді кадастрлық бағалау жұмыстары қалай іске асырылатыны туралы және өзіне тән қандай мақсаттары мен міндеттерді қамтитынына баса назар аудара отырып,  жеке-жеке көрсетілді. Сонымен қатар Талғар ауданының соның ішінде Талғар қаласының елді мекен жерлерін кадастрлық бағалау және ауыл шаруашылық жерлерін кадастрлық бағалау қандай жолмен жүзеге асырылатыны қарастырылды.

Мақала жер ресурстарын ұтымды пайдаланудың жаңа технологияларын пайдалана отырып, Қазақстан Республикасының өңірлері үшін елді мекендерді жоспарлауға ғылыми негізделген тәсілдеменің тетіктерін зерделеуге, сондай-ақ оның мазмұны мен әдістерін талдау және анықтауға бағытталған.

Жергілікті атқарушы органдарға, сондай-ақ Қазақстан Республикасы облыстарының, оның ішінде Алматы облысының ұйымдары мен кәсіпорындарына елді мекендерді (селолық округтерді, қалаларды, ауылдарды және т.б.) ғылыми негізделген жоспарлауға, сәулет-жоспарлау нысандарын қалыптастыруға басшылық жасау және елді мекендерді кеңістіктік ұйымдастыру, абаттандыру және көгалдандыру, көлік жүйелері мен инженерлік жабдықтарға аталған мәліметтерді пайдалануға болады. Қазақстан Республикасындағы елдi мекендердi аумақтық жоспарлау жөнiндегi ғылыми зерттеулер процесiнде ұсынылған ұсынымдар практикалық жерге орналастыру қызметiнде, атап айтқанда, ауылдық елдi мекендердiң аумақтық жоспарлау схемаларын әзiрлеу үшiн қолданылуы мүмкiн.

Мақалада аталған ұсыныстарды жерге орналастыру тәжірибесіне енгізу жерге орналастыру жұмыстарын жүргізу кезінде перспективалық елді мекендердің аумағын орналастыру мен ұйымдастыруды жақсарту үшін анықталған және бар аумақтық резервтерді неғұрлым толық және объективті бағалауға мүмкіндік береді.

Елді мекен жерлерінің ғарыштан түсірілген әуетүсірілім суреттерін жүктеп, жердің ситуациясын картаға енгізу әдісі арқылы жерді тиімді пайдаланудың сандық картасын жасап шығудың теориялық негізі құрастырылған. Тек сандық карталарды ауыл шаруашылық жерлерінде ғана емес, осы санаттағы жерге де тиімді пайдаланудың алғышарттары қарастырылған.

Мақалада Шу қаласы бойынша жерді аймақтарға бөлу жұмыстары жүргізілді, бағалау аймақтарының шекаралары мен жер учаскелеріне төлемақының базалық ставкаларына түзету коэффициенттері анықталды және Шу қаласы жерлерін аймақтарға бөлу схемасы жасалынды.

Елді мекендерде жерді аймақтарға бөлу бағалау аймақтарының шекараларын және жер учаскелеріне төлемақының базалық ставкаларына түзету коэффициенттерін айқындау мақсатында жүргізіледі [1]. Қазақстан Республикасында жерді аймақтау жұмыстары тұрақты түрде жүргізілмейді. Осыған сәйкес жер иеленушілер мен пайдаланушыларға жыл сайын жерге байланысты төлемақылар артық немесе кем белгіленіп отыр. Сол себепті әр 5 жыл сайын нарыққа сәйкес жерді аймақтау жұмыстарын жүргізу қажет.

Жерді аймақтау жұмыстарын жүргізу мақсаты: елді мекендегі жер телімдерін кадастрлық бағалау үшін төлемақының базалық ставкаларына түзету коэффициенттерін анықтау.

Жерді аймақтау міндеттері:

• елді мекендегі есептік кварталдарды анықтау;
• есептік кварталдар қиылыстары шегіндегі аймақтардың шекаралары анықтау және нақтылау;
• әр есептік кварталға төлемақының базалық ставкаларына түзету коэффициенттері есептеу;
• аймақтар нөмерін беру;
• аймақ бойынша жер учаскелері үшін төлемақының базалық ставкаларына түзету коэффиценттерін анықтау;
• елді мекен аумағын аймақтау схемасын жерді кадастрлық бағалау мақсаты үшін құру;
• елді мекен жерлерін аймақтарға бөлу жобасы жасау.

Аймақтандырудың әзiрленген схемасы жер үшiн төлемнiң неғұрлым әдiл базалық ставкаларын айқындауға көмектеседi, бұл өз кезегiнде жергiлiктi бюджеттердiң қаржылық тұрақтылығын жақсартуға ықпал етедi және жердi пайдаланудың тиiмдiлiгiн арттырады.

Бұдан басқа, жер үшін төлемақының базалық ставкаларына түзету коэффициенттерін қолдану әртүрлі жергілікті ерекшеліктерді - инженерлік-геологиялық жағдайлардан қоғамдық және инфрақұрылымдық объектілердің қолжетімділігіне дейін барабар ескеруге мүмкіндік береді. Бұл анағұрлым дәл және әділ салық салуды қамтамасыз етеді, бұл жер ресурстарын ашық және тиімді басқару үшін шешуші болып табылады.

Жүгері собықтарының комбайн пышақтарына әсер етуін анықтау үшін далалық тәжірбие талдау жұмыстары жүргізілген болатын. Ең алдымен көкмайса балғын жүгері собығын өсіп тұрған орнынан орып жинаймыз. Орылған жүгері собықтарын ұзындығы және салмағы бойынша талдап, нақты өлшемдерін анықтаймыз. Сол анықталған нәтижелер бойынша жүгерінің собығын кесу күшін өлшеу үшін арнап жасалған аспаппен тәжірбие жұмыстары атқарылды. Болат білікке қондырылған шапқыш пышақ іспетті аспаппен   кесу күшін айқындаймыз.  Мұндағы F₂ күші арқылы  F₁ күшті табамыз.  Бұрынырақта орылып кептіру мақсатында жалға тасталған жоңышқаны 1м² анықтап біркелкілігін есептейміз. Кепкен жоңышқаны жалдан алуда қарсы ұрғыш қатарынсыз ұсақталған массаға талдау жүргіземіз. Алынған әрбір өнімді пропорця әдісімен есептеп пайыздық көрсеткішін аламыз және нәтежиелерін кесте бетіне енгіземіз. Мал азығын дайындау комбайны бос жүріс кезінде тұрғанда оның қозғалыс механизмдерін тексереміз. Ол механизмдер шабу мен ұсақтау роторларының белгіленген жиілікте айналуын, машинаның басқа бөліктеріне кедергісіз қозғалуын қамтуы тиіс. Осыған орай зауыт аумағында арнайы дайындалған жасанды шөп шабуын жүргізу арқылы комбайнның жұмысы тексерістен өтті. Шаруа қожалықта кепкен жоңышқаға тәжірибелік зерттеу жұмысы әр қарсы ұрғыш үшін үш реттік қайталану арқылы жүргізілді. Жасалған әр талдау нәтижесі кестеге түсіріліді. Осы құрылған кесте арқылы қарсы ұрғыштар санына байланысты ұсақталу ірілігінің тиімділігін көрсететін график тұрғызылды.

Дәнді бұршақ дақылдарының (маш бұршақ) және олардың тұқымдарының белгілі физикалық-механикалық қасиеттері егінді жинау және тазалау үшін маңызды. Анықтау бойынша тәжірибелер қазіргі кезде көп мөлшерде өсірілетін маш Турон, Дурдона, Кахрабо және Радость сорттары бойынша белгілі әдістер бойынша жүргізілді және тәжірибелер барысында маш дәніндегі фракцияның мөлшері анықталды, сонымен қатар оның құрамындағы басқа қоспалар.тұқымның ұзындығы, ені және қалыңдығы. Тұқымдық қоспалардағы таза тұқымдардың мөлшері 85-86%, сынған және бос тұқымдар шамамен 2%, сонымен қатар басқа қоспалар 12-14% құрайды. Дүрдана маш бұршағы басқа сорттардың ішіндегі ең үлкені, оның орташа дәнінің ұзындығы 6,29 мм, ені 4,25 мм, қалыңдығы 3,96 мм. «Тұран» және «Кахрабо» сорттарының тұқымдары орташа өлшемді, тұқымдарының орташа ұзындығы 5,85 мм және 5,58 мм, ені 4,25 және 4,16 мм, қалыңдығы 3,68 мм және 3,96 мм. Ең кіші астық өлшемдері «Джой» сорттарына жатады, олардың өлшемдері сәйкесінше 4,58 мм, 3,46 мм және 3,60 мм деңгейінде анықталды. Зерттеулерге сәйкес, комбайнмен жиналған маш  құрамында шамамен 11,1-11,4% басқа қоспалар, бос және сынған тұқымдар шамамен 1,9-3,4% құрайды және оларды қолданар алдында немесе жөнелту алдында бөлу керек. тұқымның көлеміне қарай фракцияларға бөлінеді.

Автономды энергия жүйелерінде жаңартылатын энергия көздерін (ЖЭК), пайдалану кезіндегі негізгі міндет - оңтайландыру, ЖЭК пайдалана отырып ауыл шаруашылығы нысандарын автономды энергиямен жабдықтау жүйелерін таңдау заңдылықтарын анықтау және олардың энергетикалық тиімділігін арттыру мәселесі болып табылады. ЖЭК-тің әртүрлі түрлерін оңтайлы қолдану аймақтарын анықтаудың тиімді құралы - бұл объекті нысанды жан-жақты талдауға және зерттеулерді қатаң жүйелеуге, сондай-ақ синтезді жүзеге асыруға мүмкіндік беретін жүйелік тәсіл, яғни, берілген жағдайлар үшін оңтайлы жүйені табу.

Бұл зерттеуде ЖЭК оңтайлы пайдалану аймақтарын бөлу заңдылығын анықтау мәселелері қарастырылады, сондай-ақ агроөнеркәсіптік кешен (АӨК)нысандарын автономды энергиямен жабдықтаудың фотоэлектрлік, жел энергетикасы, гидравликалық және интеграцияланған электр станцияларын оңтайлы пайдалану аймақтарын анықтауда қолдануға болатын жүйелік талдау әдісі, сондай-ақ ЖЭК пайдалана отырып, агроөнеркәсіптік кешен нысандарын дербес энергиямен жабдықтаудың оңтайлы жүйелерін құру мәселелері қарастырылады.

ЖЭК-тің әртүрлі түрлерін оңтайлы пайдалану аймақтарын анықтау үшін нысанды жан-жақты талдауға, зерттеулерді қатаң жүйелеуге мүмкіндік беретін жүйелік тәсіл қолданылады және синтезді жүзеге асырады, яғни берілген жағдайларда оңтайлы жүйені іздейді. Жүйелердің құрылымдық, функционалдық және функционалдық-құрылымдық сипаттамаларын қолдана отырып, олардың ішкі сипаттамаларын бағалау арқылы өндірілген жүйелердің функционалдық-құрылымдық жетілу деңгейі ескеріледі, олардың әрқайсысы модельдердің тиісті түрлерін тудырады.

ЖЭК-ті қолдана отырып, оңтайлы автономды энергиямен жабдықтау жүйесін таңдау бойынша зерттеулер практикалық маңызға ие, өйткені олар жобалау кезеңінде ЖЭК түрлерін таңдау бойынша қателерді азайтуға мүмкіндік береді.

Жасыл көңді пайдалану минералды тыңайтқыштарға деген қажеттілікті азайтады, топырақты гумусын жоғалтудан және құрылымын бұзылудан сақтайды. Қазақстан нарығында оңтүстік аймақта құрғақ және қатты топырақтар жағдайында жасыл көңді ұнтақтау мен оны топыраққа ендіру агроталаптарына сай сапаны, сондай-ақ, технологиялық процесстің операцияларын қатар орындауды іске асыру негізінде шығындарды азайтуды қамтамасыз ететін  жасыл көңді ұнтақтау және топыраққа ендіруші күрделі машиналардың болмауы күрделі агрегатты жасау қажеттілігін тудырды.

Зерттеулердің ғылыми жаңалығы жасыл көңді топыраққа ендіру сапасын жақсарту мақсатында жоғары дәрежеде ұнтақтауды, қатты  және құрғақ топырақты (2,5 МПа дейін) қопсытуды, 20 см тереңдікте жасыл көңнің кем дегенде 60%  енгізуін қамтамасыздандырушы күрделі машинаның жұмыстық бөлшектерінің параметрлерін таңдау және негіздеу болып табылады,

Құрылғыны сынау шарттары МЕМСТ 20915-2011,  олардың жұмыстық функционалдық көрсеткіштері МЕМСТ 33687-2015 «Беткі қабатты өңдеуге арналған машиналар мен құралдар. Сынақ әдістері» сәйкес анықталды.

Құралғының оңтайлы құрылымдық-технологиялық схемасын әзірлеу жасыл көңді пайдалану технологияларын, күрделі құрылғының  жұмыстық бөлшектерінің  түрін таңдау және параметрлерін негіздеу,  мульчалаушының және  топырақты қопсыту және жасыл көңді енгізуші құрылғылардың  макеттік үлгісін далалық сынау нәтижелерін талдау негізінде орындалды. Орындалған ҒЗЖ негізінде күрделі құрылғының  құрылымдық -технологиялық схемасы әзірленді, тәжірибелік үлгісі дайындалды және оның алдын ала сынақтары жүргізілді.

Күрделі құрылғы  республиканың оңтүстік аймағының шаруашылықтарында жасыл көңді пайдалануға жағдай жасайды, жасыл көңді ұнтақтау және оны топыраққа ендіру бойынша технологиялық операцияларды қатар және оларды  сапалы орындау есебінен экономикалық тиімділікке қол жеткізеді.

 Мақалада астық өнімдерін аэрогравитациялық жіктеу мәселелеріне ерекше назар аударылады. Қолданыстағы астық тазалау машиналарын талдау негізінде жеңіл қоспаларды бөлудің тиімділігін арттыруға мүмкіндік беретін астық өнімдерін аэрогравитациялық жіктеуге арналған қондырғы ұсынылды.

Құрамында 5-тен 10% - ға дейін арамшөп қоспасы бар астық қоспасында зең саңырауқұлақтары 1% ластанғанға қарағанда тезірек және 2-3 есе тиімді дамиды, тыныс алу қарқындылығы бастапқы тұқымға қарағанда 2-4 есе артады, мұндай тұқымдардың өну энергиясы 6-12% төмендейді. Сақтау температурасының 18-19% дейін төмендеуі ласталған астық сапасының нашарлау белгілерінің пайда болу мерзімін ұзартады. Арамшөптердің тұқымдарына негізгі дақыл дәндеріне қарағанда зең саңырауқұлақтары көбірек әсер ететіні атап өтілді.

Астықты қоспалардан тазарту мақсаты: астықтың қажетті сапасын қамтамасыз ету. Тұқымдық астықтың сапасын арттыру; астықты сақтау жағдайларын жақсарту; көлік құралын қоқыстың бір бөлігін тасымалдаудан босату, демек, астықты тасымалдау құнын төмендету; зиянкестердің астық қорларына енуін айтарлықтай төмендетуді қамтамасыз ету. Дәнді дақылдар үшін қолайлы кептіру жағдайларын жасау, санитарлық-гигиеналық еңбек жағдайларын жақсарту.

Жұмыста астық массасынан жеңіл қоспаларды бөліп алу процесі зерттеледі. Жүргізілген зерттеулердің нәтижелері жоғары технологиялық әсерді көрсетті. Қорытындыда өндірістік жолмен алынған сынақтар мен тәуелділіктердің нәтижелері келтірілген.

Бұл мақалада құрамында дәрумендер, аминқышқылдар, мен ферменттер көптеген пайдалы заттар бар, оны құнды тағамдық және емдік өнімге айналдыратын ара өнімдерінің, оның ішінде ара нанының адам өміріндегі құндылығы берілген. Араның бал ұяларын ара нанын балауыз шикізатына өңдеу технологиясы, оның ішінде алты операцияда процестерді дайындайтын  процестерді орындайтын арнайы жабдықты пайдалану қарастырылған. Қарастырып отырған технологияға операциялар дайындық, негізгі және қорытынды болып жіктеледі. Түйіршіктер мен балауыз түріндегі ара наны өнімін алуға арналған ара нанының бал ұялары сияқты өңделген шикізат түрлері қарастырылды. Әрбір технологиялық операцияның ерекшеліктері және шикізатты өңдеудің технологиялық процесін жүзеге асыратын қондырғылардың конструкциясы сипатталған. Ара нанының ұясын өңдеу желісіне кіретін құрылғылардың энергия шығынын азайту үшін бал ұяларын орталықтан тепкіш скарификациялау құрылғысы қайта жабдықталды. Ең көп энергияны қажет ететін операцияларда ұзақ уақыт бойы жұмыс істейтіндер күн энергиясын тұтынатын жаңа кептіру құрылғыларына ауыстырылды. Ара нанын өңдеу жабдықтары үшін күн энергиясын пайдалану беттің нақты ауданына күн энергиясының жеткілікті тығыздығына байланысты Қазақстанда тиімді және экологиялық тұрақты шешім болып табылады. Қолданыстағы және ұсынылып отырған технология бойынша электр энергиясын тұтынуды салыстырмалы бағалау өзіміздің дамуымыздың жоғары тиімділігін көрсетті.

Жұмыста сұйық минералды тыңайтқыштарды (СМТ) топырақ ішіне енгізуге арналған жарты шеңбер пішінді саңылауы бар жалпақ бүріккіштің соққы беті радиусы мен соққы бетінде қалыптасатын ағын қалыңдығын анықтаудың теориялық негіздері, оның есептік сұйықтық динамикасы бағдарламасымен (ЕСД) талдауы және эксперименттер нәтижелері келтірілген. Топырақ қуысының астында және өңдеу пышағының бүкіл ұзындығы бойлап бүрку жолағын қалыптастыратын жалпақ ағынды саптамаларды пайдалану СМТ-ны өңделген топырақпен (бөлшектерімен) жоғары тиімді араласу үдерісін қамтамасыз етіп, өсімдіктердің жетілуіне оң ықпал етеді. Бүріккіш сұйық минералды тыңайтқыштарды топыраққа астарлай енгізуге арналған болса да, ол беткейлік бүркуге, сондай-ақ ұшты табан соқамен қолдануға және ауаны ылғалдандыру, өрттің алдын алу сияқты басқа салаларда да қолдануға жарамды. Теориялық есептеулер негізінде анықталған қолданымды соққы беті радиусы 2,5–4 мм шамасында. D_s = 2,5 мм тиімді саналады. Ағынның қалыңдығы саптаманың биіктігіне (h) тәуелсіз екендігі және оның минимал мәнін анықтайтыны белгілі болды. Жалпы саптама биіктігі ағынның қалыңдығынан 2–3 есе артық болғаны дұрыс. Соққы бетінде бірқалыпты ағын қалыңдығы қамтамасыз етілген бүріккіште ғана бірқалыпты бүрку пайда болады.

Бұл ғылыми мақала ауыл шаруашылығы объектілері мен халықты таза ауыз сумен қамтамасыз етуге арналған және оңтайлы ғылыми-техникалық шешімді ұсынуға бағытталған. Күн энергиясын, ультракүлгін сәулелермен тазартатын және дезинфекциялайтын суды пайдаланатын автономды су жүйесі ұсынылады. Жер асты суларын бейтараптандыру үшін арнайы автономды ультракүлгін сәулелендіргіш жасалды. Оның негізгі элементтері-электромагниттік тазартқыш, ультракүлгін шам және дәнекерлеу панелі. Күн энергиясын тиімді пайдалану үшін күн азимутына және оның көкжиекке қатысты орналасу бұрышына байланысты күн панелінің 3 түрлі режимі сыналды. Бұл ретте ең үлкен қуаттың осы азимуттық бағытта алынатыны расталды. Ультракүлгін сәулеленудің оңтайлы дозасын таңдау үшін су дезинфекцияға төзімді микроорганизмдердің бірі-MS – 2 колифагымен белсендірілді. Эксперимент барысында әуендер анықталды. Ілінген бөлшектерді электромагниттік тазартқышпен бастапқы өңдеуден суды 100% бейтараптандырудың минималды дозасы 111 МБТ*с/см² құрайды. Шикі суды УК-дезинфекциялау дозасы 135 МВт*с/см² құрайды. Ультракүлгін сәулеленудің модельдік құрылғысы енгізілгеннен кейін, су сынамаларын кейінгі мерзімді зерттеулер осы автономды жер асты суларын тазарту жүйесінің тиімділігі мен сенімділігін растады.

Франчайзинг ауылдық өңірлердегі кәсіпкерлікті қолдаудың тиімді құралы болып табылады, бұл жергілікті кәсіпкерлерге ең аз тәуекелдермен өз бизнесін ашуға және табысты жүргізуге мүмкіндік береді. Бұл мақалада біз ауылдық жерлерде Франчайзингті пайдалану ерекшеліктерін қарастырамыз, бизнесті дамыту үшін осы модельдің артықшылықтарын анықтаймыз және франчайзингтік жобаларды жүзеге асыру кезінде ауылдық аймақтардағы кәсіпкерлердің алдында тұрған қиындықтарды талдаймыз.

       Франчайзинг бизнес моделі ретінде ірі қалаларда ғана емес, ауылдық өңірлерде де кәсіпкерлікті дамытудың тиімді тетігін білдіреді. Бұл мақалада франчайзингтің ауылдық жерлерде кәсіпкерлікті қолдау құралы ретіндегі рөлі мен маңызы қарастырылады.

       Ресурстар мен қызметтерге қол жетімділіктің шектелуі, инфрақұрылымның төмен деңгейі және өзін-өзі басқаратын Бизнестің шектеулі мүмкіндіктері сияқты ауылдық аймақтардың ерекшеліктері Франчайзингті ауылдық кәсіпкерлер үшін ерекше тартымды етеді. Ол дәлелденген бизнес үлгісін, Франчайзердің оқытуы мен қолдауын және танымал брендтің арқасында тұтынушылардың кең аудиториясына қол жеткізуді қамтитын дайын үлгі негізінде бизнесті бастау мүмкіндігін ұсынады. Ауыл кәсіпкерлері үшін франчайзингтің басты артықшылықтарының бірі-дайын бизнес-тұжырымдама алу және Франчайзердің қолдауы. Бұл жаңа кәсіпорын ашқан кезде тәуекелдерді азайтуға, дәлелденген бизнес-практикаларға және брендке қол жеткізуге мүмкіндік береді, бұл әсіресе шектеулі ресурстар мен ауылдың бәсекеге қабілеттілігі төмен жағдайларда маңызды. Алайда, артықшылықтардан басқа, ауыл кәсіпкерлері Франчайзингті жүзеге асыру кезінде бірқатар қиындықтарға тап болады.

Инвестициялау туралы шешім қабылдау инвестициялық портфельдерін оңтайландыруға және қаржылық мақсаттарға жетуге ұмтылатын инвесторлар, кәсіпкерлер және компаниялар үшін маңызды кезең болып табылады. Бұл мақалада инвестициялау туралы шешім қабылдау процесіне әсер ететін негізгі факторлар қарастырылады. Атап айтқанда, белгілі бір активтерге немесе жобаларға қаражат салу туралы шешімге әсер етуі мүмкін экономикалық, қаржылық, саяси және әлеуметтік аспектілер қамтылған. Сонымен қатар, инвестицияларға байланысты тәуекелдерді талдау және бағалау әдістері, сондай-ақ ықтимал шығындарды азайту және кірісті ұлғайту үшін портфельді басқару стратегиялары талқыланады. Сайып келгенде, мақала оқырмандарға инвестициялау туралы шешім қабылдаудың негізгі аспектілерін жақсырақ түсінуге және заманауи экономикалық және қаржылық жағдайларды ескере отырып, негізделген инвестициялық шешімдер қабылдауға көмектесуге арналған.

Инвестициялау туралы шешім қабылдау көптеген факторларды мұқият талдауды қажет ететін күрделі процесс. Инвестициялау туралы шешім қабылдауға әсер ететін негізгі факторларды бірнеше санатқа бөлуге болады. Бірінші және, мүмкін, ең маңызды фактор-экономикалық компонент. ЖІӨ-нің өсуі, инфляция деңгейі, жұмыссыздық, пайыздық мөлшерлемелер және т.б. сияқты экономикалық көрсеткіштер инвестициялық шешімдерге тікелей әсер етеді. Мысалы, инфляцияның жоғары деңгейі инвестицияның нақты құнын төмендетуі мүмкін, ал ЖІӨ-нің тұрақты өсуі инвестициялауға қолайлы жағдай туғызуы мүмкін.

Саяси факторлар инвестициялық шешімдерге де айтарлықтай әсер етуі мүмкін. Саяси жағдайдың тұрақсыздығы, заңнамадағы немесе үкімет саясатындағы өзгерістер инвесторлар үшін қосымша тәуекелдер тудыруы мүмкін. Инвестициялау туралы шешім қабылдауға демография, білім, мәдениет және қоғамдық пікір сияқты әлеуметтік факторлар да әсер етуі мүмкін. Мысалы, тұтынушылардың қалауы немесе мінез-құлық тенденцияларындағы өзгерістер белгілі бір салаларға немесе компанияларға инвестициялау үшін жаңа мүмкіндіктер тудыруы мүмкін. Әрбір инвестордың инвестициялық шешімдер қабылдауға әсер етуі мүмкін өзіндік ерекше мақсаттары, қалауы және тәуекел деңгейі бар екенін ескеру маңызды. Дегенмен, инвестициялауға әсер ететін негізгі факторларды түсіну негізделген және табысты инвестициялық шешімдер қабылдаудың кілті болып табылады.

Корпоративтік басқарудың стратегиялық тәсілдері қазіргі бизнес ортасында ұйымдардың экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарады. Бұл мақалада экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету контекстінде корпоративтік басқарудың стратегиялық тәсілдері мен олардың перспективаларына шолу жасалады.

Бастапқыда корпоративтік басқарудың мәні стратегиялық мақсаттарға жетуге және барлық мүдделі тараптардың мүдделерін қорғауға бағытталған ұйым ішіндегі басқару жүйесі ретінде қарастырылады. Содан кейін акционерлер үшін құндылықтар құру, стейкхолдерлерді басқару, тәуекелдерді басқару және стратегиялық жоспарлау, олардың кәсіпорынның экономикалық қауіпсіздігін қалыптастыруға әсері сияқты стратегиялық тәсілдер талданады.

Мақала сонымен қатар экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін корпоративтік басқарудың стратегиялық тәсілдерін қолдану перспективаларын қарастырады.

Зерттеулер көрсеткендей, қазіргі экономикалық орта барған сайын күрделі және өзгермелі болып келеді, бұл компаниялардан белсенді бейімделгіш мінез-құлық пен стратегиялық басқаруды талап етеді. Бұл тұрғыда корпоративтік басқару бизнестің тұрақтылығы мен тұрақтылығын қамтамасыз етуде, сондай-ақ оны сыртқы және ішкі қауіптерден қорғауда маңызды рөл атқарады.

Корпоративтік басқарудың негізгі аспектілері ашықтық, жауапкершілік, тиімділік және барлық мүдделі тараптардың мүдделерін ескеру болып табылады. Корпоративтік басқарудың стратегиялық тәсілдері акционерлер мен стейкхолдерлер үшін құндылық құруға, сондай-ақ компанияның тәуекелдері мен ресурстарын басқаруға бағытталған.

Алайда, тез өзгеретін нарық пен тұрақсыз экономикалық жағдайында ұйымның экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ету барған сайын өзекті және маңызды бола түсуде. Кәсіпорынның экономикалық қауіпсіздігі, оның сыртқы және ішкі қауіп-қатерлермен күресу, кез-келген жағдайда тұрақтылық пен тұрақтылықты сақтау қабілетін білдіреді.

Ауыл шаруашылығы Қазақстан экономикасында шешуші рөл атқарады және оның тиімділігі халықтың әл-ауқатына және тұтастай алғанда елдің дамуына тікелей әсер етеді. Қазіргі жылдам өзгеріп жатқан әлем жағдайында инновациялық технологияларды енгізу ауыл шаруашылығы секторының өнімділігі мен бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін қажеттілікке айналуда. Осы аннотация Қазақстандағы ауыл шаруашылығы өндірісінің тиімділігін жақсартудағы инновациялардың рөлін қарастырады.

Ауыл шаруашылығы еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін ғана емес, оның экономикалық дамуын да айқындайтын Қазақстан экономикасының маңызды секторы болып табылады. Қазіргі жылдам өзгеретін әлемде климаттың өзгеруі, экологияға төнетін қауіптер, шектеулі ресурстар және әлемдік нарықтардағы бәсекелестік сияқты бірқатар қиындықтар туындайды. Осы сын-қатерлерді тиімді еңсеру үшін ауыл шаруашылығында инновациялық технологияларды белсенді енгізу қажет.

Бұл жұмыстың мақсаты Қазақстандағы ауыл шаруашылығы өндірісінің тиімділігін арттырудағы инновациялардың рөлін талдау болып табылады. Зерттеудің басында елдің ауылшаруашылық секторының қазіргі жағдайы қарастырылады, оның негізгі проблемалары мен қиындықтары анықталады. Содан кейін ауыл шаруашылығындағы инновациялардың маңыздылығы, олардың өнімділікті арттыруға, өнім сапасын жақсартуға, шығындарды азайтуға және қоршаған ортаға теріс әсерді азайтуға әсері егжей-тегжейлі талданады. БІРІНШІ БӨЛІМ Қазақстанның ауыл шаруашылығы секторының ағымдағы жай-күйін және климаттық жағдайлардың өзгеруін, ресурстардың шектелуін және әлемдік нарықтардағы бәсекелестікті қоса алғанда, оның сын-тегеуріндерін талдайды. Содан кейін ауыл шаруашылығындағы инновациялардың маңыздылығы, олардың өнімділікті арттырудағы, шығындарды азайтудағы, өнім сапасын жақсартудағы және қоршаған ортаға теріс әсерді азайтудағы рөлі қарастырылады.

Ауыл шаруашылығы Қазақстан экономикасында шешуші рөл атқарады және оның тиімділігі халықтың әл-ауқатына және тұтастай алғанда елдің дамуына тікелей әсер етеді. Қазіргі жылдам өзгеріп жатқан әлем жағдайында инновациялық технологияларды енгізу ауыл шаруашылығы секторының өнімділігі мен бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін қажеттілікке айналуда. Осы аннотация Қазақстандағы ауыл шаруашылығы өндірісінің тиімділігін жақсартудағы инновациялардың рөлін қарастырады.

Ауыл шаруашылығы еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін ғана емес, оның экономикалық дамуын да айқындайтын Қазақстан экономикасының маңызды секторы болып табылады. Қазіргі жылдам өзгеретін әлемде климаттың өзгеруі, экологияға төнетін қауіптер, шектеулі ресурстар және әлемдік нарықтардағы бәсекелестік сияқты бірқатар қиындықтар туындайды. Осы сын-қатерлерді тиімді еңсеру үшін ауыл шаруашылығында инновациялық технологияларды белсенді енгізу қажет.

Бұл жұмыстың мақсаты Қазақстандағы ауыл шаруашылығы өндірісінің тиімділігін арттырудағы инновациялардың рөлін талдау болып табылады. Зерттеудің басында елдің ауылшаруашылық секторының қазіргі жағдайы қарастырылады, оның негізгі проблемалары мен қиындықтары анықталады. Содан кейін ауыл шаруашылығындағы инновациялардың маңыздылығы, олардың өнімділікті арттыруға, өнім сапасын жақсартуға, шығындарды азайтуға және қоршаған ортаға теріс әсерді азайтуға әсері егжей-тегжейлі талданады. БІРІНШІ БӨЛІМ Қазақстанның ауыл шаруашылығы секторының ағымдағы жай-күйін және климаттық жағдайлардың өзгеруін, ресурстардың шектелуін және әлемдік нарықтардағы бәсекелестікті қоса алғанда, оның сын-тегеуріндерін талдайды. Содан кейін ауыл шаруашылығындағы инновациялардың маңыздылығы, олардың өнімділікті арттырудағы, шығындарды азайтудағы, өнім сапасын жақсартудағы және қоршаған ортаға теріс әсерді азайтудағы рөлі қарастырылады.

Корпоративтік басқарудың стратегиялық тәсілдері қазіргі бизнес ортасында ұйымдардың экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарады. Бұл мақалада экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету контекстінде корпоративтік басқарудың стратегиялық тәсілдері мен олардың перспективаларына шолу жасалады.

Бастапқыда корпоративтік басқарудың мәні стратегиялық мақсаттарға жетуге және барлық мүдделі тараптардың мүдделерін қорғауға бағытталған ұйым ішіндегі басқару жүйесі ретінде қарастырылады. Содан кейін акционерлер үшін құндылықтар құру, стейкхолдерлерді басқару, тәуекелдерді басқару және стратегиялық жоспарлау, олардың кәсіпорынның экономикалық қауіпсіздігін қалыптастыруға әсері сияқты стратегиялық тәсілдер талданады.

Мақала сонымен қатар экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін корпоративтік басқарудың стратегиялық тәсілдерін қолдану перспективаларын қарастырады.

Зерттеулер көрсеткендей, қазіргі экономикалық орта барған сайын күрделі және өзгермелі болып келеді, бұл компаниялардан белсенді бейімделгіш мінез-құлық пен стратегиялық басқаруды талап етеді. Бұл тұрғыда корпоративтік басқару бизнестің тұрақтылығы мен тұрақтылығын қамтамасыз етуде, сондай-ақ оны сыртқы және ішкі қауіптерден қорғауда маңызды рөл атқарады.

Аграрлық құрылымдардағы персоналды басқару қазір әлемдегі ауылшаруашылық кәсіпорындарының табысты жұмысының негізгі аспектісі болып табылады. Бұл мақала аграрлық саладағы персоналды басқару менеджерлерінің алдында тұрған стратегияларға, әдістерге және қиындықтарға шолу болып табылады. Аграрлық құрылымдардағы персоналды басқару стратегиялары еңбек өнімділігін барынша арттыруға, ресурстарды пайдалануды оңтайландыруға және кәсіпорынның нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етуге бағытталған кешенді жоспарларды әзірлеуді қамтиды. Бұл стратегиялар қызметкерлерді ынталандыру, көшбасшылықты дамыту, қызметкерлерді оқыту және дамыту шараларын қамтуы мүмкін. Аграрлық құрылымдардағы персоналды басқару әдістері жалақы жүйелері мен өнімділікті бағалау сияқты дәстүрлі тәсілдерден бастап персоналды басқару процестерін автоматтандыру үшін ақпараттық технологияларды пайдалану сияқты заманауи құралдарға дейін қамтиды.

Ғылыми мақалада Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешенін инвестициялық дамытудың қазіргі таңдағы бағыттары мен өзекті мәселелері берілді. Қазақстанда АӨК-ді дамыту мәселелері соңғы кезеңде жақсы жоспарланған мемлекеттік бағдарламалармен қамтамасыздандырылып отыр, солардың арасында басты назар – өткізу нарығының қолжетімділігін қамтамасыз ету және экспортты дамыту, ауыл аумақтарын дамыту. Алайда талдау барысында, қазіргі уақытта агроөнеркəсіптік кешенді инвестициялық дамытуда кемшіліктер көп, агро кəсіпорындар қызметтерінде нарықтық шаруашылық механизмдерінің жетілмеуі, коммерциялық ақпараттың жеткіліксіздігі, инвестициялық қаржыландыруда үлкен үлес тек ғана мемлекеттік бағдарламалар аясында жүргізіліп жатырғандығы анықталды. Статистикалық мәліметтерден ауыл шаруашылығы соңғы 2-3 жылдан бері 2-3 пайыздық даму үстінде екендігі сараланды, алайда бұл елімізде орын алып отырған әр жылғы кемі 7-8 пайыздық инфляция жағдайында жағдай мәз еместігін көрсетеді.

Елімізде АӨК инвестициялық қаржыландыру үлесінің төмендеуіне әкелетін негізгі себептер: кірісті ағымдағы тұтынуға мәжбүрлеп бөлу, амортизациялық аударымдар рөлінің төмендеуі, қажетті ақша айналымының болмауы, мемлекеттік қолдауды тиімді жүргізбеу, инфляция және басқа да жағымсыз құбылыстар теріс әсер етіп жатыр.

Авторлар тарапынан қазіргі жағдайда экономиканың аграрлық секторын дамыту бойынша инвестициялық қызметтерді жүзеге асырудың жолдары ұсынылды. Ғылыми мақалада еліміздің агроөнеркәсіп кешенінің экономикалық тиімділігін жоғарылату үшін инвестициялық саясаттың стратегияларын жасау, тетіктерін туындату, болашақ жылдар бойынша экономикалық тиімділікке әкелетін көрсеткіштермен бағыттарын жоспарлау, сонымен қатал жұмыс жасау, тиімді амортизациялық саясат жүргізу арқылы инвестициялық қызметті оңтайландыру, ауыл шаруашылық кәсіпорындардың қаржылық есебі арқылы өзін-өзі қаржыландыру жүйелері мен тетіктерін жолға қою ұсынылды.

Сусымалы астық шикізатында (бидай, жүгері және т.б. дәндері) механикалық әсермен релаксация процестері жүреді. Бұл материалдың пластикалық қасиеттерін арттырады, бұл өнімді өңдеуге жұмсалатын жүктеме мен энергияның төмендеуіне әкеледі.

Іс жүзінде стресстің көп бөлігі салыстырмалы түрде қысқа мерзімде (шамамен 30 секунд) азаяды, сондықтан релаксацияның 1-ші кезеңі маңызды. Содан кейін, белгілі бір уақыттан кейін астық жойылғанға дейін қайтадан басылды (В нүктесі).

Көріп отырғаныңыздай, сыналатын материалдың созылу беріктігінің шегі бұл жағдайда релаксация процесін ескермей қол жеткізілген созылу беріктігінің шегінен аз болады. Нәтижесінде релаксация процесінде астық өнімінің беріктігі төмендейді.

Зерттеудің мақсаты механикалық әсер ету кезінде астық шикізатының релаксациялық қасиеттерін зерттеу болып табылады. Жүргізілген есептеулер көрсеткендей, релаксация процестерін есепке алу астық өнімдерін жоюға жұмсалатын энергия шығындарын 20-дан 30% - ға дейін төмендетуге мүмкіндік береді.

Мақалада астық шикізатына негізделген өнімді ұнтақтауға және таблеткалауға арналған жоғары тиімді технологиялық жабдықты есептеу және жобалау үшін қажет бидай дәнінің кернеуін релаксациялау зерттеулерінің нәтижелері келтірілген.