Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

ИРРИГАЦИЯЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДЕ КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫҚ СУЛАРДЫ ҰТЫМДЫ ПАЙДАЛАНУ МАҚСАТЫНДА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАЦИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ

Парида Султанбекова 1 , Айгуль Дуанбекова 1 , Жанар Жакупова 2 , Гулназ Нурмашева 1 , Майра Уразбекова 1 , Лаура Рыскулбекова 3

1 Мұхтар Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті; 2 "Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті" КеАҚ; 3 «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті» КЕАҚ

doi.org/10.37884/4-2025/44 Бет. 428-438 Қабылданды 04.10.2025 Жарияланды 30.12.2025

Аңдатпа

Тұщы су ресурстарының жетіспеушілігі артып келе жатқан жағдайда, суаруда қолданылатын коллекторлық-дренаждық сулардың (КДС) сапасы қызығушылық тудыруда. Суару суының жарамдылығы бірнеше факторларға тәуелді: суғару суының құрамының минералдану деңгейі мен химиялық құрамына, топырақ пен астындағы қабаттардың су өткізгіштігіне, жер асты суларының жату тереңдігіне және минералдану деңгейіне, климатқа, өсірілетін дақылдардың тұзға төзімділігіне. Коллекторлық-дренаждық суларды пайдалану әдісі көбінесе тұщы су ресурстарының көлеміне байланысты болады.

Суармалы алқаптардан тыс орналасқан су көздеріне және жер бедерінің табиғи ойыстарына жіберілетін коллекторлық-дренаждық сулардың едәуір көлемі, су көздерінің гербицидтермен, пестицидтермен және егіншілік қалдықтарымен ластануына әкеледі. Сонымен қатар, дренаждық және коллекторлық-дренаждық сулардың табиғи ойыстарға ағызылуы жер асты сулары деңгейінің көтерілуіне және оған іргелес жатқан суармалы жерлердің мелиорациялық жағдайының нашарлауына себеп болады. Осыған байланысты дренаждық суларды пайда болған орындарда қайталама пайдалануды ғылыми негізде ұйымдастыру маңызды рөл атқарады.

2022 жылы Түркістан облысының су ағызу жүйелерінде орналасқан гидробекеттерде жүргізілген гидрологиялық бақылау нәтижелері бойынша облыстың суармалы алқаптарынан ағызылған коллекторлық-дренаждық суларының жалпы көлемі 597,8 млн м³-ті құрады. Соның ішінде Мырзашөл суармалы массиві (Мақтаарал және Жетісай аудандары) бойынша бұл көлем 278,8 млн м³ немесе облыс бойынша жалпы коллекторлық дренаждық ағынның шамасы 47%-ды құрайды.

Мырзашөл суармалы массивіне Түркістан облысының Мақтаарал және Жетісай аудандарының суармалы жерлері кіреді. Табиғи-климаттық жағдайларына қарай бұл аумақ шөлейт аймаққа жатады. Ол атмосфералық жауын-шашынның аз мөлшерімен және олардың маусымдар бойынша біркелкі бөлінбеуімен, қыстағы төмен және жаздағы өте жоғары ауа температураларымен сипатталады. Аумақтың климаты – күрт континенттік, аса құрғақ және күн жылуының жоғары мөлшерімен ерекшеленеді [3].

Осыған байланысты, суару жүйесінде коллекторлық-дренаждық суларды пайдаланудың экологиялық қауіпсіздігін ескере отырып, суару сапасының (ирригациялық сапасының) динамикасын бағалау – ғылыми тұрғыдан негізделген маңызды міндет болып табылады.

су ресурстарымен қамтамасыз етілуі суармалы жерлер коллекторлық-дренаждық сулар тұздану су тапшылығы мелиорациялық жағдай ирригация

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. [1] Сводные мелиоративные отчеты Мактааральского отдела мониторинга орошаемых земель за 2000-2022 гг. : сводные отчеты / РГУ «ЮК ГГМЭ» МСХ РК. – Шымкент, 2022. – С. 56 – № 14227.
  2. [2] Анзельм, К. А. Использование коллекторно-дренажных вод на орошаемых землях южного Казахстана как резерв повышения водообеспеченности / К. А. Анзельм, М. Ю. Эсанбеков. // Водное хозяйство Казахстана. – 2019. – № 1. – С. 48-53. https://www.webofscience.com/wos/woscc/full-record/WOS:000315473000004
  3. [3] Султанбекова , П., Дуанбекова , А., Капар , Ш., Рыскулбекова , Л., Жанымхан , Қ., & Жакупова, Ж. (2025). ИСПОЛЬЗОВАНИЯ КОЛЛЕКТОРНО-ДРЕНАЖНЫХ ВОД ДЛЯ ПОВЫШЕНИЯ ВОДООБЕСПЕЧЕННОСТИ МИРЗАЧУЛЬСКОГО ОРОШАЕМОГО МАССИВА. Izdenister Natigeler, (2 (106), 452–463. https://doi.org/10.37884/2-2025/45
  4. [4] Alvaro-Francisco, Morote. Critical review of desalination in Spain: a resource for the future / Antonio-Manuel Rico, Enrique Molto. – Direct text. // Geographical Research. – 2017. – № 4. – P. 412-423. https://doi.org/10.1111/1745-5871.12232
  5. [5] Esam, Helal. A comprehensive management model to maximize the benefits of agriculture drainage water reuse / Helal Esam, Mohamed Shaban, Ehab Abd El-Karim, Ashraf Ellayen. – Direct text. // Water Environment Research. – 2021. –№ 9. – R. 1722-1733. https://doi.org/10.1002/wer.1559
  6. [6] Найденов В.И., Швейкина В.И. Нелинейные модели колебания речного стока // Вод. ресурсы. - 2002. - Т. 29, № 1. - С. 62-68.
  7. [7] Bespalov, N. F. Dostupnaya mineralizaciya polivnoj vody dlya orosheniya hlopchatnika v staroj zone osvoeniya Golodnoj stepi / N. F. Bespalov, A. V. SHuravilin, V. P. Afanas'ev. – Melioraciya i oroshenie hlopchatnika : trudy Soyuz NICKHI, vypusk 38. – Tashkent, 2017. – S. 21-26. https://www.webofscience.com/wos/woscc/full-record/WOS:000274758000010
  8. [8] Дуанбекова А.Е., Султанбекова П.С., Бектасов Б.,Эсанбеков М.Ю, Саркынов Е.С. Альтернативные источники оросительной воды как резерв повышения водообеспеченности орошаемых земель в условиях маловодья на юге Казахстана // Научнo-практический журнал Западно-Казахстанского аграрно-технического университета имени Жангир хана. № 4-2 (73) 2023
  9. [9] Султанбекова, П. С. Оценка почвенно-мелиоративного состояния орошаемых земель Туркестанской области в зависимости от гидрохимических режимов коллекторно-дренажных вод / П. С. Султанбекова, А. Е. Дуанбекова. Перспективные направления инновационного развития и подготовки кадров : материалы междунар. науч.-практ. конф. Том1. Брест 2022. – С. 18-19. https://rep.bstu.by/handle/data /16841
  10. [10] Aigul, A. Assessment of the Current Soil-Reclamation State of the Soils of Myrzashol in the Kazakhstan Part (The Hungry Steppe) / A.Aigul, A.Tokbergenova, B.Kanat, A. Zulpykharov, M. Damira, M. Kaliyeva, Y. Meirzhan, A. Essanbekov. – Direct text. // Polish Journal of Environmental Studies. – 2023. – № 1. – R. 789-805. https://www.webofscience.com/wos/woscc/full-record/WOS:000343392300007
  11. [11] Султанбекова П. Түркістан облысы суармалы жерлерінің мелиорациялық жай күйін бағалау және суармалы алқаптар қолайсыздығы себептерін талдау // Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің хабаршысы. – 2021. – №1 (56). – B. 61-69. https://vestnik.korkyt.kz/journals/kharbarchi 56.pdf
  12. [12] Haijun, Yan. Development in sprinkler irrigation technology in China / Yan Haijun, Lu Junsheng, Lihui Ma, Tiantian Hu, Chenming Geng, Shicheng Yan. – Direct text. // Irrigation and Drainage. – 2020. – № 2. – Р. 75-87. https://doi.org/10.1002/ird.2435
  13. [13] Сводные отчеты и кадастры о мелиоративном состоянии орошаемых земель Туркестанской области за период 1990-2021гг. : сводные отчеты / РГУ «ЮК ГГМЭ» МСХ РК. – Шымкент, 1995-2022. – С. 187 – №01.2006. https://www.webofscience.com/wos/woscc/full-record/WOS:000286301600011
  14. [14] Мұстафаев Ж. С., Рябцев А. Д., Сағаев Ә. Ә., Қозыкеева Ә. Т., Қалманова Г. Қ. Суландыру жүйесін пайдалану. – Тараз, 2007. – 321 б.
  15. [15] Water pollution from agriculture: a global review. Javier Mateo-Sagasta (IWMI) // Sara Marjani Zadeh (FAO) and Hugh Turral with contributions from Jacob Burke (formerly FAO) Published by the Food and Agriculture Organization of the United Nations. - Rome. - FAO and IWMI, 2017. – 35 p.http://www.fao.org/3/a-i7754e.pdf
  16. [16] Duanbekova A. E,. Sultanbekova P. S, Sarkynov Ye., Zhakupova Zh. Z. Еnvironmental aspects of the use of collector and drainage waters for irrigation of crops under low-water conditions /Geography and water resources 2024 №4 | Journal article https://doi.org/10.55764/2957-9856/2024-4-34-43.37

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ИРРИГАЦИЯЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДЕ КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫҚ СУЛАРДЫ ҰТЫМДЫ ПАЙДАЛАНУ МАҚСАТЫНДА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАЦИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 4 (108) (Dec. 2025), 428–438. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2025/44.
(1)ИРРИГАЦИЯЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДЕ КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫҚ СУЛАРДЫ ҰТЫМДЫ ПАЙДАЛАНУ МАҚСАТЫНДА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАЦИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2025, No. 4 (108), 428-438. https://doi.org/10.37884/4-2025/44.
ИРРИГАЦИЯЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДЕ КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫҚ СУЛАРДЫ ҰТЫМДЫ ПАЙДАЛАНУ МАҚСАТЫНДА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАЦИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. (2025). Izdenister Natigeler, 4 (108), 428-438. https://doi.org/10.37884/4-2025/44
ИРРИГАЦИЯЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДЕ КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫҚ СУЛАРДЫ ҰТЫМДЫ ПАЙДАЛАНУ МАҚСАТЫНДА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАЦИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (108), p. 428–438, 2025. DOI: 10.37884/4-2025/44. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1130. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ИРРИГАЦИЯЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДЕ КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫҚ СУЛАРДЫ ҰТЫМДЫ ПАЙДАЛАНУ МАҚСАТЫНДА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАЦИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 4 (108) (December): 428-38. https://doi.org/10.37884/4-2025/44.
“ИРРИГАЦИЯЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДЕ КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫҚ СУЛАРДЫ ҰТЫМДЫ ПАЙДАЛАНУ МАҚСАТЫНДА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАЦИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ” (2025) Izdenister natigeler, (4 (108), pp. 428–438. doi:10.37884/4-2025/44.
[1]“ИРРИГАЦИЯЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДЕ КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫҚ СУЛАРДЫ ҰТЫМДЫ ПАЙДАЛАНУ МАҚСАТЫНДА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАЦИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, no. 4 (108), pp. 428–438, Dec. 2025, doi: 10.37884/4-2025/44.
“ИРРИГАЦИЯЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДЕ КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫҚ СУЛАРДЫ ҰТЫМДЫ ПАЙДАЛАНУ МАҚСАТЫНДА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАЦИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, no. 4 (108), Dec. 2025, pp. 428-3, https://doi.org/10.37884/4-2025/44.
“ИРРИГАЦИЯЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДЕ КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫҚ СУЛАРДЫ ҰТЫМДЫ ПАЙДАЛАНУ МАҚСАТЫНДА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАЦИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler, no. 4 (108) (December 30, 2025): 428–438. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1130.
1.ИРРИГАЦИЯЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДЕ КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫҚ СУЛАРДЫ ҰТЫМДЫ ПАЙДАЛАНУ МАҚСАТЫНДА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАЦИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Dec. 30 [cited 2026 Sep. 15];(4 (108):428-3. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1130
1.ИРРИГАЦИЯЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДЕ КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫҚ СУЛАРДЫ ҰТЫМДЫ ПАЙДАЛАНУ МАҚСАТЫНДА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАЦИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2025;(4 (108):428-438. doi:10.37884/4-2025/44