№ 4 (100) (2023): Ізденістер, нәтижелер

Ғылыми мақалада Алматы және Жетісу облыстарының омартасынан алынған балдың салыстырмалы тозаңды талдауының нәтижелері келтірілген. Әртүрлі табиғи-климаттық жағдайларда өндірілген балдарға салыстырмалы тозаң талдауы жүргізілді. Зерттелетін бал үлгілерінің тозаң құрамындағы ерекшелігі анықталды. Тозаңның сандық және сапалық құрамы зерттелетін бал үлгілерінің сорттарының географиялық шығу тегін объективті түрде көрсететіні анықталды. Балдың сапалық құрамын, табиғи және қолдануға жарамдылығын растау үшін тозаңды талдау мүмкіндігі эксперименталды түрде дәлелденді.

Аралар жинайтын балдың сапасы бал өсімдіктерінің түріне байланысты. Мақалада бал өсімдіктерін, олардың фенологиясын және аралардың өсімдікке келуін сипаттайтын нәтижелер келтірілген. Бұл зерттеулер шектеулі және объективтіліктің жеткіліксіздігіне ие, ұяларда  жиналған және жинақталған балдың сапасы туралы нақты түсінік берілмеген, адам ағзасына улы өсімдіктердің тозаң дәндері әсер етуі мүмкін,оны талдау нәтижелері бойынша оның табиғилығын, флористикалық және географиялық шығу тегін бағалауға, қоспалардың барлық түрлері анықталынды.Осылайша, зерттелген бал үлгілерін табиғи, жинақталған және полиферлі деп санауға болады.

Бұл мақалада Equine 80k HTS («Illumina Inc.», АҚШ) реагент жинағы арқылы талданған SNP генотиптеу деректері негізінде алынған отандық жылқы тұқымдарындағы өнімділік көрсеткіштері бір нуклеотидті полиморфизмдердің (SNPs) ассоциацияларын толық геномдық іздеу нәтижелері берілген. Зерттеу нысаны ретінде келесі жылқылардың тұқымдары мен типтері: қазақ типті жабы (n = 631), адай (n = 303) және найман (n = 158), мұғалжар (n = 584), көшім (n = 226) және қостанай (n = 116) тұқымдары болды. Үлгі алу алдында жылқылардың фенотиптік деректері бойынша мәліметтерді жинау жүргізіліп, келесі көрсеткіштер өлшенді: шоқтық биіктігі, дененің қиғаш ұзындығы, кеуде айналымы, білектің айналымы және тірі салмағы. Сапалық бақылау нәтижесінде таңдалған SNP-дің жалпы саны 60 987-ге тең болды. Ассоциацияларды толық геномдық іздеу PLINK1.9 бағдарламасындағы бірнеше салыстыру нәтижесінде p-мәнінің коррекциясы бар адаптивті Монте-Карло ауыстыруымен сызықтық регрессия арқылы орындалды. Талдау дәнекер тінінің, сүйек, жүйке, иммундық жүйені реттеуге және басқа да процестерге қатысатын гендермен байланысты 60 полиморфизмді анықтады. Жүргізілген жұмыс жеке белгілермен байланысты жалғыз SNP анықтау үшін толық геномдық ассоциациялық зерттеулерде мұндай тәсілді қолдану өзектілігі расталды.

Мақалада "Жеңіс"асыл тұқымды зауыты жағдайында өсірілетін сарыарқа құйрықты қой тұқымының (тұқымішілік Жаңаарқа типі) қозыларының ет өнімділігінің қалыптасуының зерттеу нәтижелері келтірілген. Авторлар жұмыстың бірінші кезеңінде осы қой тұқымының ерте жетілуі мен ет өнімділігін жетілдіру барысында – кіріспе будандастыру бойынша еділбай қойларын, ал екіншісінде-қазақтың қылшық жүнді қойларының аққарабас түріндегі қойларын пайдаланғанын атап өтті. Мақалада қозылардың өсу мен дамудың сүт кезеңіндегі тірі салмағы мен ет өнімділігінің динамикасы талданады. Авторлар элита класындағы жануарлар үшін белгіленген тұқым стандартының талаптарынан сәйкесінше 2,2 және 1,1% асатын тұқымдық стандартпен қошқарлар мен саулықтардың тірі салмағының көрсеткіштерін салыстырады. Ет өнімділігін зерттеу негізінде авторлар будандастыруда пайдаланылған қой тұқымдарының гендік қоры генетикалық түзетулер енгізді деген қорытындыға келеді, нәтижесінде Сарыарқа қойларының қазіргі заманғы табынының жас жануарларында сою массасында және май шөгінділерінің локализациясында тиісінше 4,0-5,2 және 1,2 кг-ға айтарлықтай артықшылық байқалады.

Мақалада еділбай құйрықты қой тұқымдарының саулығын гиссар қойының қошқарымен шағылыстыру арқылы алынған бірінші будан ұрпақтардың (І-тәжірибелі топ) және олардың құрдастары таза еділбай қойларын шағылыстыру арқылы алынған ұрпақтарының (ІІ-бақылау топ) негізгі селекциялық белгілерінің көрсеткіштері салыстырма түрде сарапталып, көрсетілген.

Нәтижесінде, туғанда жоғары көрсеткіш I топтағы еркек және ұрғашы қозыларда болды, яғни олар II топтағы құрдастарынан тиісінше 0,3;0,4 кг немесе 5,2;7,6%; 2 айлығында 1,6;2,5 кг немесе 4,3;7,1%, 4 айлығында 5,5;3,6 кг немесе 13,8;9,9%, 7 айлығында 5,5;3,6 кг немесе 12,9;9,1%, ұрғашы қозылар 12 және 18 айлығында тиісінше 3,7; 3,4 кг немесе 9,0%; 5,5% артық болды. Ал 4 айлық I және II топтардағы еркек және ұрғашы қозылардың тірідей салмағы еділбай қой тұқымының элита класының малдарына бекітілген стандартынан 7,1; 1,6; 3,9; 0,3 кг немесе 18,6; 4,2; 10,8; 0,8 %-ға, 18 айлық тұсақтарда 4,5;1,1 кг немесе 7,5; 1,8% артық болды.

Сонымен қатар, жылдық қырқылған жүн түсімі I топта 1,63 кг, ал II топта 2,07 кг құрады, яғни І топ 0,44 кг немесе 26,9% төмен көрсеткіш көрсетті.

Жалпы алғанда І топтан алынған ұрпақтардың тірідей салмағы мен жүн түсімінің көрсеткіштері гиссар қойының генотипінің әсері болып табылады. Гиссар қой тұқымы салмағы бойынша еділбай қойына қарағанда біршама жоғары, ал жүн өнімі бойынша керісінше төмен.

Бұл зерттеу жұмысында Қазақстандағы Шымкент және Тараз Camelus dromedarius және Camelus bactrianus түйелер популяцияларының генетикалық әртүрлілігіне ISSR-PCR маркерлерін қолдану арқылы талдау жүргізілді. Нәтижесінде (AG)9C праймері бойынша ұзындығы 200, 320, 370, 430, 580 және 700 ж.н. тұратын фрагменттер анықталды. Ал (GA)9C праймері негізінде алынған ампликондардың ұзындығы 300, 350 және 430 ж.н. тең болды. Шымкент популяциясы түйелерінде полиморфты локустар саны 9 және осыған орай полиморфты локустардың аллельдік көрсеткіші 77,78% құрады. Тараз популяциясы түйелерінің полиморфты локустары бойынша аллельдік көрсеткіші 33,3% тең болды. Екі популяция бойынша зерттеуге іріктелген түйелерде бақыланатын аллельдер саны (Na) орташа есеппен 1,38 құрады, аллельдердің эффективті саны (Nе) 1,47, Nеi бойынша генетикалық әртүрлілік (Н) 0,25 және Шеннон индексі (I) 0,36 тең болды. Полиморфты локустардың орташа аллельдік көрсеткіші екі популяция бойынша 55,56% құрады. Алынған нәтижелерге сүйенсек, жұмыс барысында қолданылған екі маркер зерттеуге алынған түйе популяцияларының генетикалық әртүрлілігін бағалауда ақпараттылыққа ие екенін көрсетті. Сонымен қатар зерттелген екі түйе популяцияларының бір-біріненен генетикалық әртүрлілігі бойынша ерекшеленетіндігі анықталды.

2030 жылға дейін елді барлық негізгі салаларын тұрақты дамытуға және осы әлемдегі әрбір адамға қатысты жаһандық мәселелерді шешуге әкеле алатын17 негізгі бағыт таңдалды. Мақалада ғылыми зерттеулердің деректері көрсетілген және ұсынылған, оңтүстік қазақ меринос жас қойларының жүндік қасиеттерінің объективті сипаттамалары мен тері құрылымының жасқа байланысты өзгерістері, сонымен қатар жастық (туылғаннан 18 айға дейін) тері ұлпасының морфологиялық көрсеткіштерін зерттеу және олардың осы тұқымды қойлардан алынатын жартылай фабрикаттардың тауарлық қасиеттерімен және сапасымен байланысына талдау берілген. Өнімділік қасиеттері «Батай-Шу» ЖШС-дегі оңтүстік қазақ меринос тұқымының қой отарында зерттелді. Қойлардың тірі салмағы, қырқымы және таза жүн шығымы жоғары, қошқарлардың тұқымға тән тірі салмағы айтарлықтай жоғары; жасына қарай 100-106 кг, ал жүн өнімділігі физикалық салмақта да, жуылған талшықта да - 10,3-6,6 кг, жуылған жүннің орташа шығымы 64,5%, эпидермистің сәйкес дамуымен (тері жалпы қалыңдығының 0,97-1,3%). терінің жалпы қалыңдығы), жақсы дамыған пилярлы қабат (тері жалпы қалыңдығының 67,7% дейін) және ретикулярлық қабаттың салыстырмалы түрде әлсіз дамуы (тері жалпы қалыңдығының шамамен 33%). 18 айлығында 1 мм² жүн фолликуласының тығыздығы 52-60 бірлік, ал екінші және алғашқы фолликулдардың қатынасы 12,17-12,77. Еркек тоқтыларда қозы бөліктен кейін және 7,5 айлығына дейін 200 микронға дейін тері өседі. Дәл осы кезеңде ұрғашы тоқтыларда да терінің шамалы өсуі байқалады.

Аскомицет Zymoseptoria tritici (алдынғы Mycosphaerella graminicola) тудыратын бидайдың Septoria tritici (STB) дақтары бидайдың ең қауіпті жапырақты ауруларының бірі болып табылады. Көптеген аймақтарда қоңыржай климатымен бидай өсіру STB жойқын ауру болып табылады және қолайлы жағдайларда егін шығыны 50% - дан асуы мүмкін. Атап айтқанда, топырақ бетінде үлкен көлемдегі бидай сабандарын қалдыратын топырақты басқару әдістерін кеңейту және жаһандық жылыну Septoria tritici індеттерінің, соның ішінде дамушы елдерде жиі пайда болу мүмкіндігін арттырады. Жаһандық жылынуға байланысты фунгицидтерді қолдану құнының өсуі мен қоршаған ортаның нашарлауына және қоздырғыштың фунгицидке төзімді/сезімсіз штаммдарының пайда болуы мен таралуына байланысты, төзімділікті өсіру осы аурумен күресудің бір тәсілін ұсынады. Зерттеудің мақсаты –  септориозға төзімді бидайдың перспективті үлгілерін идентификациялау. STB төзімді күздік бидайының гермоплазмасын анықтау ересек сатсында төзімділігімен бірлескен сорттар STB төзімділігін арттыруға бағытталған бағдарламаларда маңызды ресурс ретінде пайдаланылады. Септориозға төзімділікке арналған молекулалық скрининг нәтижесінде және өсімдік биомиассасының индексін бағалау Stb 7 генінің тасымалдаушысы ретінде және NDVI (Normalized difference vegetation index) көрсеткіштерін жоғары 11 перспективті бидай линияларын анықтады. Анықталған перспективті бидай линияларын Алматы облысы жағдайында септориозға төзімділікке бағытталған селекциялық бағдарламаларда донор ретінде пайдалану ұсынылады.

Мақала Ағдаш аймағының әртүрлі сортаңдану дәрежесіне ұшыраған сортаң топырақтарында минералды органикалық мелиоранттарды қолдану арқылы мелиоративтік шараларды жүзеге асыруға арналған. Жүргізілген тәжірибелерде ағаш және қамыс үгінділері негізінде жасалған химиялық мелиоранттардың Агдаш аймағының сортаңды-сілтілі топырақтарына оң әсері зерттелді. Химиялық мелиоранттардың мөлшері мен сілтісіздендіру маусымында қабылданған сілтісіздену деңгейінің көрсеткіштері сәйкесінше 10 т/га және 8 мың м^3/га құрады. Алынған нәтижелерді қарапайым сумен және гипсокартонды қолданумен жүргізілген тәжірибе нәтижелерімен салыстыру, топырақты химиялық мелиоранттармен жуу кезінде алынған мәліметтердің бақылау нұсқаларынан екі есе дерлік жоғары екендігі анықталды. Химиялық мелиоранттарды қолдану арқылы топырақты жуу нұсқасы топырақтың тұздануын толығымен жоюға мүмкіндік берді. Бұл ретте топырақ ерітіндісінің сілтілігі 8,1-ден 7,0-7,1-ге дейін төмендеді, ал топырақтағы суда ерімеген гипстің қалдық мөлшері қарапайым сумен жуу нұсқасымен салыстырғанда 2-ден астам өсті. есе, бұл өз кезегінде мелиорацияланған топырақтың су-физикалық қасиеттерін жақсартуға және оның құнарлылығын арттыруға тікелей әсер етеді.

Негізінен күздік бидай егілетін оңтүстік-шығыс Қазақстан жағдайында, ең зиянды аурулардың бірі – сары тат Puccinia striiformis f. sp. tritici қоздырғышы. Аурудың эпифитотиялық дамуы тұқым сапасының төмендеуіне және өнімнің жоғалуына әкеледі. Бүкіл әлемде қоздырғыштың жаңа, агрессивті патотиптерінің пайда болуына байланысты Pst популяциясын және Yr гендерінің тиімділігін үнемі зерттеу өзекті болып қала береді. Бидай өндіруші елдерде қоздырғыштың вируленттілігі мен расалық құрамын зерттеу ұзақ жылдар бойы жүргізіліп келеді. Күздік бидайдың төзімділік көздерін іздеу және Yr гендерінің тиімділігін анықтау мақсатында, жасанды індет аясы жағдайында, Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының тәжірибелік базасында (N43.238193° E76.696753°) иммунологиялық зерттеулер жүргіздік. Мақалада күздік бидайдың үлкейіп өсіп, даму кезеңінде (APR) изогендік линиялардың (Yr) және сорт дифференциаторлардың төзімділігін ғылыми зерттеу жұмыстарының нәтижелері берілген. Оңтүстік-шығыс Қазақстан жағдайында, генотиптердің сары татқа төзімділік жағдайы талданып, Yr гендерінің тиімділігі анықталды. Алдын ала Pst қоздырғышының популяциялық өзгерістерін және Yr гендерінің тиімділігін ескере отырып, иммунологиялық зерттеулер  жүргізу, селекциядағы иммунитет бойынша сәтті ғылыми-зерттеу жұмысына қажетті кезең болып табылады.

Дәнді-бұршақ шөп қоспаларын қалыптастыру үшін, бір сортты себу жағдайлары үшін жасалған сорттар қолданылады. Басқа дақылдармен және сорттармен үйлесімділігін ескермей, политүрді агрофитоценоздарды қалыптастыру үшін сортты таңдаудың бұл тәсілімен тұрақты жоғары өнім алуға мүмкіндігі жоқ. Судан шөбі, асбұршақ және егістік сиыр жоңышқа қосылған сұлының 8 сортынан тұратын дәнді-бұршақты шөп қоспаларын әр түрлі себу нормалары мен құрамдас бөліктерді пайдалана отырып зерттеуге арналған зерттеулерімізде сұлының екі Байзат және Думан сорттары 100% бір сортты дақылда себу нормасымен стандарт ретінде алынды. Үлгілер өсімдіктің биіктігі, өнгеннен бастап шығуына (гүлдеу) дейінгі кезеңнің ұзақтығы, азық өнімділігі, көктемгі қайта өсу кезіндегі және егін жинауға дейінгі өскіннің тығыздығы сияқты параметрлер бойынша бағаланды. Алынған мәліметтерге сүйене отырып, сұлымен агрофитоценозда ең өнімді төрт компонентті шөп қоспасы – сұлы болғаны атап өтілді, Байзат с. (50%) + судан шөбі Ника с. (40%) + бұршақ КАСИБ  с. (20%) + сиыр жоңышқа Обская 16 с.(20%)). Таңдалған сұрыптарға, өсімдік түрлеріне, тұқым себу нормасына және түр аралық бәсекелестіктің жоқтығына қарай, басқа үлгілермен салыстырғанда жемшөп өнімділігі бойынша бұл шөп қоспасы олардан 22,4%-ға асып түсті.

Соңғы уақытта Алматы облысының алма бақтарында алманың мөлдір қанатты көбелегінің саны артып келеді. Зиянкестер бақ шаруашылығында үлкен зиян келтіруі мүмкін, көптеген бағбандар бұл зиянкестер туралы біле бермейді. Кейде зиянкестер ағаштардың 30-50% - ы мекендейді. Бір қарағанда, бұл түр зиянкестер ретінде қабылданбауы мүмкін, өйткені сыртқы түрі араға ұқсайды. Қазақстанда алманың мөлдір қанатты көбелегі бұрын елдің солтүстігі мен солтүстік-батысында ғана кездескен. Соңғы мәліметтер бойынша, бұл зиянкес елдің оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында жиі байқалады. Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы алманың мөлдір қанатты көбелегін жаппай көбеюге және жаңа мекендеу орындарына қоныстануға қабілетті жемістердің қауіпті полифагиялық зиянкестері ретінде зерттеу жұмыстарын жалғастыру қажет. Осыған байланысты алманың мөлдір қанатты көбелегін зерттеу бақша саласында өзекті болып табылады.

-

Мақалада Іле Алатауы тау етегі жазықтығының ашық сұр топырақтар аймағында дақ түрінде қалыптасқан ауырқұмбалшықты содалы-сортаңданған кебірлерде фосфогипс, элементарлы күкірт және күкірт қышқылының баламалы дозаларымен қышқылдаудың салыстырмалы мелиорациялық тиімділігін анықтау мақсатында жүргізілген далалық сынақтардың деректері берілген. Аталған мелиоранттарды тоғыз айлық инкубация мен екінші реттік тұздарды сумен шайю жұмыстарын жүргізуден кейін топырақтың су сүзіндісінің иондық құрамында  пен  иондарының концентрациясы азайған, нәтижесінде содалы сортаңданған топырақтың өте күшті сілтілі ортасы (рН ~ 9,0-10,0) бейтараптыға жақындаған (рН 7,4-7,9). Сонымен бірге топырақтың 0-20см қабатында сіңірілген натрийдің үлесі мелиоранттардың 9 ай инкубациядан кейін кебірленбеген дәрежеге жетіп, өсімдіктерге біршама қолайлы жағдай жасаған.

Дәнді дақылдардың аса қауіпті ауру қоздырғыштарының, климаттың жаһандық өзгеру жағдайында, дамып-таралу ареалының өзгеріп отыруы және оның салдарынан індет зияндылығының артуы өте қауіпті. Мұндай жағдайда, оңтүстік шығыс Қазақстан аумағында, күздік бидай егістігіндегі аурулардың басым түрлері – сары тат (P. striiformis f. sp. tritici) және қоңыр тат (P. triticina f. sp. tritici) фитопатогендерін бақылау маңызды. Фитопатогендердің дамуына қолайлы жылдарда масақ өнімділігі мен астық сапасының күрт төмендеуі байқалады. Ауру қоздырғыштарының жаңа агрессивті түрлері, жоғары әлеуетті, құнды дәнді дақыл  сорттарының көпшілігін, патогенге төзімсіз етеді. Күздік бидай сортүлгілерінің селекциядағы иммунологиялық құндылығын анықтау үшін, 2021-2023 жылдары Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының тәжірибелік базасында, иммунологиялық зерттеулер жүргізілді. Тат қоздырғыштарының жасанды індеті аясында, күздік бидайдың  жергілікті және шетелдік 200 сортүлгіден тұратын жинағы мақсатты түрде иммунологиялық бағалаудан өтті. Жасанды індет аясы сары тат (P. striiformis f. sp. tritici) және қоңыр тат (P. triticina f. sp. tritici) уредоспораларының популяциясын пайдалану арқылы жүргізілді. Қазақстанның оңтүстік-шығыс жағдайында, күздік бидайдың тат популяциясына төзімділігіне талдау жасалынды. Құнды сортүлгілердің тат қоздырғыштарына төзімділік реакциясы сипатталды. Бағалаудан іріктеліп алынған, ауруға төзімді сортүлгілер селекция үшін ең үлкен иммунологиялық құндылыққа ие. Ғылыми зерттеу жұмысының өзектілігі – аса қауіпті ауру қоздырғыштарының патогендік құрылымында вируленттіліктің өзгеруіне байланысты, төзімділіктің жаңа көздерін анықтау. Жоғары иммунологиялық әлеуеті бар, құнды генотиптерді іріктеп алып, селекцияда жаңа бастапқы материал ретінде қолдану, егістіктегі фитопатогендереден келетін  эпифитотияның алдын алуға бағытталады.

Ұсынылған мақалада Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің Ботаникалық бағының субаридті жағдайындағы қызғалдақтың жабайы түрлерін интродукциялық зерттеудің алдын ала нәтижелері келтірілген. Қызғалдақтың бес жабайы түрінің отырғызу материалы баданалардың мөлшерімен (талдаумен), далалық өнгіштігімен, өсу, даму және гүлдену динамикасымен сипатталады. Вегетациялық кезеңнің бірінші жылында Tulipa turkestanica-дан басқа басқа түрлер гүлдеп, тұқым түзді, бұл Түркістанның субаридті жағдайында зерттелетін жабайы қызғалдақ түрлерін интродукциялаудың нәтижелілігін көрсетеді. Зерттеу нәтижелері жабайы қызғалдақтардың интродукцияланған түрлері құнды селекциялық белгілердің доноры болуы мүмкін деп есептейді.

Қызғалдақ түрлерінің интродукциялық табыстылығына топырақ-климаттық жағдайлар мен түрлердің ерекшеліктері әсер етеді. Түркістан аймағының климаттық жағдайлары қызғалдақтың жабайы түрлерін бейімдеу үшін қолайлы. Түркістанда жабайы қызғалдақ түрлерінің өсуі 2023 жылы ақпан айының басында басталды. Түрлерге байланысты зерттелетін интродукцияларда өсімдіктердің тәулігіне максималды өсуі 1,0 см – ге дейін, Tulipa ortopoda түрлерінде, Tulipa turkestanica – да минималды-0,36 см, ал Tulipa tetraphylla-да-0,26 см. барлық түрлерде ең қарқынды өсу наурыздың бірінші онкүндігіне дейін байқалады.

Баданалардың мөлшері-бұл бір жылдық интродукциялардың далалық өнгіштігіне, өсімдіктердің биіктігіне, гүлдену динамикасына селекциялық жұмыста ескерілуі керек түрлік белгілерге әсер ететін түрлік қасиет. Зерттеу нәтижелері зерттелген жабайы қызғалдақ түрлері құнды селекциялық белгілердің доноры болуы мүмкін деп есептейді. Зерттеудің бірінші жылының нәтижелері бойынша Түркістан жағдайына ең бейімделген түрлер: Tulipa orthopoda және Tulipa tetraphylla.

        Бұл мақалада топырақты нығайтудың үнемді және қоршаған ортаға зиян келтірмейтін биологиялық әдістер, микроағзаларды  қолдану арқылы биоцемент алуды зерттеу туралы мәліметтер берілген. Зерттеу барасында екі әдіс қолданылды: микроағзалармен инъекциялау және араластыру әдісі. Әр әдістің екі түрі қолданылды, инъекциялау әдісінің  фиксациялы және фиксациясыз түрі, ал араластыру әдісінің стирилденген және стирилденбеген түрі. Биоцемент алу барасында Sporosarcina pasteurii  микроағзасы қолданылып, құмды нығайтуға және де құмның әртүрлі механикалық қасиеттерін жақсартуға бағытталған зерттеу жұмыстары жүргізіліп, нәтиже алынды.

           Микробиологиялық әдіспен құмды нығайтуға кальций карбонатын (кальцит) тұндыруды қолдану мүмкіндігі артып, оның кең таралуына және зерттелуіне  алып келді. Қазіргі уақытта құмды нығайтуда бұл әдістің  биотехнологиялық маңызы зор, басқа технологиялармен салыстырғанда экономикалық жағынан тиімді және болашағы бар әдіс болып табылады. Зерттеу жұмысында  Sporosarcina pasteurii микроағзаларды қолданып, кальций карбонатын   тұндыру арқылы, құмның коллонасы нығайтылды.

         Нығайтылған құмды рентгенографиялық және SEM-BSE микроскобы арқылы зерттеу барысында құмдағы кальций карбонаттарының биоцементтелгенін айқын көруге болады. Сонымен, жұмысты қорытындылай келгенде Sporosarcina pasteurii микроағзасын құмды нығайту үшін қолдануға болатыны дәлелденді. Зерттеу нәтижесінде микроағзамен фиксациялы инъекция, фиксациясыз инъекциядан құмды нығайтып суға беріктігін арттырды. Ал, араластыру әдісі бойынша стерилденген ортада  бактерияларды өсіру, центрифугалау просесісіз микроағзалардың көбею белсенділігі мен кальцит кристалдарының пайда болуына теріс әсер көрсетпейді.

Нақты егіншілік элементтерін зерттеу жұмыстары 2020-2022 жылдар аралығында Ақмола облысы Шортанды ауданы «А.И. Бараев атындағы АШҒӨО» ЖШС-гі тәжірибе танаптарында жүргізілді. Танап мәдени дақылдан бос кезеңде арамшөп өсімдіктерімен күресуде жаппай әсер ететін гербицидтерді дифференциалды еңгізудің тиімділіктері анықталды. Ол бойынша заманауй тіркемелі John Deere бүріккішіне орнатылған Weed Seeker жүйесінің дәстүрлі жолмен өңдеумен салыстырғандағы басымдылықтары көрсетілді. Тәжірибе танабындағы арамшөптердің түрлік құрамын азжылдық дара жарнақты арамшөптерден – кәдімгі қара сұлы, тауық тарысы, ал азжылдық және көпжылдық қосжарнақты арамшөптерден – далалық (қызғылт) қалуен, далалық шырмауық, шалқақ гүлтәжі, ақ алабұта, жұмыршақ құрады. Танаптық зерттеу нәтижелері көрсеткендей әр түрлі ластану дәрежесінде бақылаумен салыстырғанда дифференциалды еңгізу жағдайында жұмыс ерітіндісінің 50,5-80,4% үнемделді. Ал өңдеу жүргізілген гербицидтердің биологиялық тиімділігік көрсеткішінде айтарлықтай айырмашылықтар болмады. Глифосат әсер етуші заты негізіндегі гербицидтердің қолдану мөлшерін төмендету жолдарын зерттеу нәтижелері көрсеткендей, оны - 10%, 25% және 50%-ға дейін азайтып, құрамына - 0,03 л/га қолдану мөлшерінде Витанолл препаратын бактык қоспада қолдануда биологиялық тиімділік - 96,2-83,6% көрсетті. Ол гербицидті таза күйінде толық қолдану мөлшерінде еңгізумен салыстырғанда - 5,0-0,2% төмен болды, яғни айтарлықтай айырмашылық анықталмады.                  

Эспарцет сорттары мен сорттарын жемнің өнімділігі мен сапасына зерттеудің көпжылдық нәтижелері сипатталған. Зерттелетін сорттардың жиынтығы отандық селекцияның гибридті материалымен және селекциялық жетістіктердің мемлекеттік тізілімі ұсынған стандарт сорттарымен ұсынылған. Тұрақты фенологиялық бақылаулар және дамудың негізгі фазаларын тіркеу арқылы асыл тұқымды материал мен эспарцет сорттарын далалық бағалау жүргізілді.

Температуралық режим мен ылғалдандыру дәрежесі бойынша тәжірибелер жүргізілген жылдары қалыптасқан ауа-райының егжей-тегжейлі сипаттамасы ұсынылған. Зерттелетін материалдың жасыл массаның, құрғақ зат пен тұқымның жалпы өнімділік деңгейіне қарай саралануы анықталды. Сорттардың жемшөп құндылығының параметрлерін анықтау үшін шикі және қорытылатын ақуыздың, талшықтың, шикі май мен күлдің, жемшөп бірліктерінің құрамына зертханалық талдау жүргізілді.

Эспарцет үлгілері анықталды, олардың жеке оң белгілері және оң қасиеттер кешені бар.

Үш жыл ішінде жасыл массаның өнімділігі бойынша 20 эспарцет сорттарының ішінен 7 өнімділігі 103,4-111,3 ц/га бөлінді. құрғақ заттың максималды өнімділігі - 22-87-2016, 27-90-2016, 32-74-2016, 34-67-2016 және Шортанды Рубині болды. 5 сорт үлгілері жоғары тұқым өнімділігімен ерекшеленді.

Көрсеткіштер кешені бойынша (жасыл массаның, құрғақ заттың және сапаның жоғары өнімділігі) 34-67-2016, 22-87-2016, 32-74-2016 және Шортанды Рубині ең жақсы болды.

Эспарцеттің ең құнды материалы Ақмола облысының құрғақ даласы жағдайында одан әрі селекциялық жақсарту үшін ұсынылады.

Нәтижелерді пайдалану саласы-жемшөп өндірісі, селекция және тұқым шаруашылығы.

Мақалада негізгі және репродуктивті аналық бақтарды құру, әлемдік коллекциядан ең жақсы сорттарды өндіріске жедел енгізу үшін апикальды меристемалар культурасынан құлпынайдың төрт сортынан сауықтырылған, отырғызу материалын өндіру бойынша эксперименттік деректер келтірілген. Сауықтыру және көбею үшін құлпынайдың таңдалған ең жақсы сорттары ұлпа культурасына енгізіліп, экспланттарды зарарсыздандыру, ұлпа культурасына енгізу, апекстердің бастапқы регенерациясы, пролиферация және генотипті сақтай отырып, ризогенез кезеңдерінде әр сорт бойынша клондық микрокөбейтудің технологиялық схемасы жетілдірілді. Өсімдіктердің in vitro-дан ex vitro-ға ауысуы кезінде ұлпа культурасына жеткілікті материал көбейіп, бейімделу кезеңі жетілдірілді. Жылыжайда микроклондалған өсімдіктер негізгі санаттағы стандартты өлшемдерге дейін өсірілді және негізгі розеткаларға көбейтілді.

In vitro бақша құлпынайының перспективалы сорттарын клондық микрокөбейту технологиясының элементтері оңтайландырылды. 5 қайта отырғызудың көбею коэффициенті орта есеппен Сабрина сортында 50-ден Черный принц сортында 150-ге дейін болды. Тамыр жүйесінің қалыптасу жылдамдығы сорттық ерекшеліктерге байланысты болды. Тамыр түзілуінің жоғары жылдамдығы Черный принц сортында ерекшеленді - тамырлану қоректік ортасына отырғызғаннан кейін 25-30 күн, содан кейін Сабрина мен Мальвина сорттарында – 35 - 40 күн және Сан Андреас сортында – 45-55 күн.

Мақалада Солтүстік Қазақстан жағдайында судан шөбінің сорттары мен селекциялық үлгілерін зерттеу нәтижелері келтірілген. Зерттеулер Ақмола облысында "А.И. Бараев атындағы астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы" ЖШС-де жүргізілді. Судан шөбінің сорттары мен селекциялық үлгілері құрғақшылыққа төзімділігі, өсімдіктердің биіктігі, жасыл масса мен құрғақ заттардың өнімділігі, тұқым өнімділігі, аурулар мен зиянкестерге төзімділігі, мал азықтық сапасы (шикі протеин және шикі клетчатка құрамы) бойынша экономикалық тұрғыдан зерттелді.

Орташа алғанда, 2022-2023 жж. зерттеудің екі жылында жасыл массаның өнімділігі бойынша 0,6-8,5%-ға, құрғақ заттың өнімділігі 1,0-14,6%-ға, тұқым өнімділігі бойынша 2,7-7,4%-ға, шикі протеин мөлшері бойынша (11,93%) 0,64-1,96%-ға Ника стандартты сортынан (151,0 ц/га, 48,5 ц/га, 14,9 ц/га) асып түсткен 4 күрделі гибридті К-1, К-2, К-3, К-4 популяциясы бөлінді.

2022-2023 жылдары судан шөбінің сорттары мен ең жақсы селекциялық нөмірлерін зерттеу нәтижесінде 4 күрделі гибридті популяция анықталды: К-1, К-2, К-3, К-4, олар болашақта селекциялық жұмыстарында құрғақшылыққа төзімділігі, жемшөп массасы, тұқым өнімділігі және жоғары мал азықтық сапасы, зиянкестерге және ауруларға төзімділігі және т.б. шаруашылық-пайдалы белгілер кешені бойынша пайдаланылатын болады.

Ғылыми мақала BR 10765056 "Қазақстанның әртүрлі топырақ-климаттық аймақтарында оларды орнықты өндіру үшін өсімдіктердің биотехнологиясы, генетикасы, физиологиясы, биохимиясы жетістіктері негізінде дәнді дақылдардың жоғары өнімді сорттары мен будандарын құру" ҚР АШМ-нің 2021-2023 жылдарға арналған нысаналы қаржыландыру бағдарламасы, "Жоғары өнімді, стресстік орта факторларына бейімделген сорттарды, дәнді және мал азықтық құмай будандарын таңдау" іс-шарасы бойынша дайындалды.

Түйінді сөздер: судан шөбі, селекция, сорт, селекциялық нөмір, жасыл массаның өнімділігі, құрғақ заттардың өнімділігі, шикі протеин.

Мақалада 50 жылдан астам дара егістіктегі қант қызылшасына фосфор тыңайтқыштарын ұзақ уақыт қолданудың әсері бойынша ашық қара-қоңыр топырағына фосфат формасын трансформациялауға және ауыспалы егістіктегі бірдей нұсқаларымен салыстырғанда оның өнімділігінің зерттеу нәтижелері келтірілген.

Ғылыми материалдың көптігіне қарамастан, Қазақстанда суармалы топыраққа фосфор тыңайтқыштарын енгізу ұзақтығының әсері жеткілікті түрде зерттелмеген. Тыңайтқыштарды қолдану ұзақтығының әсері туралы қолда бар оқшауланған деректер олардың дақылдың өнімділігі мен сапасына және ішінара топырақтың фосфатты режиміне әсерін бағалау аспектісіне қатысты. Зерттеулердің көпшілігі, ең алдымен, ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігіне тыңайтқыштардың нақты мөлшерін анықтауға арналған қысқа мерзімді далалық тәжірибелер шеңберінде жүргізілді. Бұл далалық зерттеулер топырақтың құнарлылығы сипаттамаларының өзгеру уақытында және жеткілікті деңгейде жүргізілді, яғни фосфаттардың сапалық және сандық құрамын және олардың потенциалдық және тиімді құнарлылық деңгейі арасындағы функционалдық байланысын анықтауға мүмкіндік бермеді.

Су ресурстарын ұтымды пайдалану ағындыны кешенді пайдалану мен реттеуде өзекті мәнге ие. Сондықтан су ресурстарын артық шығындамай, тиімді және қолайлы үлестіруге мүмкіндік беретін су шаруашылық есептеулер қажет. Мақалада Арал-Сырдария су шаруашылық алабында су ресурстарды бағалау мәселелері қарастырылған. Зерттеліп отырған алапта гидрологиялық сипаттамаларды талдау үшін жылдық су өтімдері қатарлары қалпына келтірілді және жылдық ағындының хронологиялық графиктері тұрғызылды. Жылдық ағынды қатарлары параметрлерін есептеу кезінде жиынтық және айырымдық интеграл қисықтары тұрғызылды. Сырдария өзені алабындағы барлық гидрологиялық бекеттердегі барлық мәліметтерін пайдалана отырып жылдық ағынды шамалары анықталды. Өзендер ағындысының негізгі статистикалық параметрлері, математикалық күтімнің кездейсоқ қателіктері, варияция коэффициенттері бағаланды.

Су шаруашылық есептеулер үшін 2016 жылға су ресурстарын пайдалануды реттеу мен қорғау бойынша Арал-Сырдария алаптық инспекциясының мәліметтері және 2018 жылға Сырдария өзені алабының су ресурстарын кешенді пайдалану мен қорғау сұлбасы пайдаланылды.

2010-2018 жылдарға су шаруашылық балансты талдау Арал-Сырдария өзен алабының су теңдестігінің кіріс бөлігі 81690,69 млн м3, ал шығыс бөлігі 82 446,35 млн м3 құрайды. Жиналған мәліметтер бойынша су шаруашылық баланс жасалды және нәтижесінде ағынды 755,66 млн м3 азайған, бұл Арал теңізі деңгейінің төмендеуіне әкелді. Шардара, Бадам, Бөген және Қапшағай су қоймалардың су теңдестігі бойынша оң аккумуляцияға ие. Бірақ Кошкурган су қоймасында теріс аккумуляция байқалды.

Шарын өзені – Ілe өзеннің ең үлкен сағасы болып табылады. Өзен алабының ауданы 7720 км², ұзындығы 427 км. Өзеннің бастаулары мен оның оң жағалауындағы салалары Кетмен жотасының оңтүстік беткейінде орналасқан. Оның ең көп тараған сол жағалау саласы болып табылатын Қарқара өзені Тескей-Алатау мен Күнгей-Алатаудың солтүстік-шығыс сілемдерінен ағып жатыр. Шарын – әр түрлі биіктік белдеулерінде қардың еруіне байланысты көктемгі-жазғы (сәуір-шілде) су тасқыны ұзаққа созылатын аралас типті өзен. Су ағынының түзілу негізінен су бассейнінің биік және орта таулы белдеуінде болады.

Шарын өзенінің жоғарғы бөлігінде орналасқан Мойнақ су электр станциясы 2012 жылы пайдалануға берілген. Су электр станциясының орнатылуы Шарын өзенінің ағынын өзгертті, нысаннан төмен қарай өскен 5014 га аумақтағы соғды шағанының тоғайына оның әсері бар. Осы шаған тоғайы республикалық маңызы бар табиғи ескерткіш мәртебесіне ие. Мұнда соғды шағанынан басқа терек, тораңғы, қарағаш, бөріқарақат, шырғанақ және т.б. өседі.

 Су ресурстарын басқару бойынша біршама жұмыстар атқарылғанымен, Шарын өзенінің су шаруашылығын басқару жоспары әлі жасалмаған. Зерттеулер шеңберінде 2000-2018 жылдарға динамикада жайылма ормандардың ағымдағы жай-күйіне, өсімдік жамылғысының дәрежесіне және жайылма ылғалдылығының деңгейіне баға берілді.

Қолда бар материалдарды талдау және зерттеу нәтижелері негізінде өзеннің гидрологиялық режимін және соғды шағаны популяциясының негізгі түр ретінде жай-күйін бақылау бойынша шаралар ұсынылып, өсімдіктердің тұрақты дамуына жағдай жасайтын  жайылманың мезгілінде су басуын қамтамасыз ету ұсынылды.

Мақалада Солтүстік Қазақстан облысындағы харвестер-форвардер ағаш дайындау кешенін пайдалану бойынша материалдар ұсынылған. Солтүстік Қазақстан облысының ормандары қайың-көктерек сазды-массивті және Қарағайлы-аралдық екпелерден тұратын өзіндік табиғи кешенді құрайды. Орман қорын есепке алу деректері бойынша облыста сүректің жалпы қоры 51,9 млн. м³ құрайды.

Орман биоресурстарын толық пайдаланудың және еңбек өнімділігін арттырудың негізі машиналар мен механизмдерді кеңінен енгізу және пайдалану арқылы қол жеткізуге болатын барлық еңбекті қажет ететін технологиялық процестерді кешенді механикаландыру болып табылады. Солтүстік Қазақстан облысының орман шаруашылығының ағаш дайындайтын машиналары "АМКОДОР" холдингі машиналарының желісімен ұсынылған, олар жұмыстың барлық циклін ең аз шығындармен орындауға мүмкіндік береді. Ағаш кесу түріндегі орман шаруашылығы операцияларын орындау үшін холдинг өз өндірісінде "АБИ-ЖЕР" және ЖШС "Ахмутдинов"ЖК қолданатын шағын харвестерлер мен шағын форвардерлер спектрін әзірледі. Ағаштарды кесу және оларды көлденең сұрыптарға бөлу үшін харвестер шығарылады. Сұрыптарды қоймаға немесе ағаш таситын жолға жинау, сұрыптау және жеткізу бойынша технологиялық міндеттерді орындау үшін форвардерлердің әртүрлі модельдері ұсынылады. Жеке орман пайдаланушылар ретінде олар ағаш кесудің инновациялық технологияларын пайдаланады, атап айтқанда харвестер-форвард кешені. Харвестерлер Қазақтың ұсақ шоқылары жағдайында 8 сағаттық ауысымда 100-120 м³ өнімділікпен жұмыс істейді. Неғұрлым қолайлы жағдайларда өнімділік 150-180 м³ дейін өседі.

 Еліміздің өсіп келе жатқан халқын азық-түлікпен толық қамтамасыз ету қажеттілігі ауыл шаруашылығы өндірісінің өзекті мәселелерінің бірі болып табылады. Қазіргі жағдайда астық өндіру көлемін арттырудың маңызды факторы – астық алқабын қарқындылығын арттыру болып табылады.. Қрқындылығын арттыру процесінің мәні ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірудің негізгі құралы – жерді сапалы түрлендіруге және астық дақылдарын өсіру технологиясын бір мезгілде еңбекті қысқарта отырып, аудан бірлігінен астық өнімділігін арттыруға мүмкіндік беретіндей етіп алынған өнім бірлігіне жұмсалатын шығындар мен қаражатты жетілдіруге келіп тіреледі. Қарқындылығын арттыру ауыл шаруашылығы дақылдарын өсірудің заманауи технологияларын әзірлеу мен дамытуға ерекше орын беріледі.

Ауыл шаруашылығы дақылдарын, атап айтқанда дәнді дақылдарды өсірудің интенсивті технологияларының ерекшелігі – технологиялық операциялар жүйесі өнімділікті шектейтін факторларды бейтараптандыруға бағытталған. Сондықтан мұндай технологияларды әзірлеу белгілі бір сортқа және белгілі бір егістікке барынша қолайлы жағдай жасау арқылы өсімдіктердің тіршілік әрекетін арттыру мақсатында биологиялық ерекшеліктерді есепке алуға негізделген. Интенсивті технологиялардың тиімділігі егіншіліктің жалпы жоғары мәдениетінде, оның ғылыми негізделген жүйелерінің барлық элементтерін игеруде, технологиялық талаптарды қатаң сақтауда, сондай-ақ суармалы жерлердің су балансын егжей-тегжейлі зерделеуде қолайлы мелиоративтік жағдайды сақтауға бағытталған шараларды әзірлеуге болады. Соның ішінде ең маңыздысы – суармалы жерлерге су беруді қатаң нормалау. Ауыл шаруашылығы дақылдары үшін суды тұтынудың ұтымды нормаларын негіздеу және су балансын бақылау бойынша зерттеулер Қызылорда суармалы ауданының Қарауылтөбе тәжірибе шаруашылығында жүргізілді.

Құрғақ даладағы ірі көлемді өртенген жерлер негізгі тұқымды өскінмен қамтамасыз етілмеген. Биік жерлерде қарағайдың жаңаруы толығымен камтылмаған, ал төмен жерлерде қарағайдың жалғыз үлкен өсіндісі кездеседі, оның жасы өрт жасына тең немесе сәл аз. Өртенген жерлерде ойпаттағы қарағай орман шатырының астында өскен қарағайдан қарағанда қарқынды өседі, бұл жарық пен тамыр бәсекелестігіне байланысты. Орман екпе жұмыстарын жоспарлау кезінде жер бедерінің ерекшеліктерін ескеру қажет. Биік жалдар мен беткейлерде қалыңдығы 6-7 мың дана/га кем емес қызыл тал-қарағай дақылдарын, ал төмен жұмсақ жалдар мен беткейлерде тығыздығы кемінде 10-12 мың дана/га таза қарағай дақылдарын өсірген жөн.

Зерттеу барысында 12 топырақ сорттары анықталды (3-кесте). Орманға жарамдылығы бойынша олар 2 топқа бөлінеді: І топ – орманға қолайлы топырақтар (992,7 га – 99,2%), II топ – ормансыз топырақтар (7,9 га – 0,8%). Осылайша, зерттелген аумақтың барлығы дерлік орманды болып табылады. Тек шабындық-батпақты топырақтар орман өсіруден шығарылады, бұл олардың қолайсыз су-физикалық қасиеттеріне байланысты (жақын орналасуы: жер асты сулары, профильдегі ылғалдың тұрақты артық болуы).

Сондай-ақ, шалғынды топырақтарда жер асты суларының таяз (1,5 м) пайда болуын ескере отырып, қарағай отырғызу қажет емес. Мұнда өзінің физиологиялық қасиетіне байланысты қайың, терек (сынақпен) отырғызған орынды.

Ерекшеліктері жер асты суларының деңгейін төмендетуге ықпал етеді немесе аралас (қайың, қарағай), өйткені қарағай бұл топырақта табиғи түрде кездеседі және олардың химиялық қасиеттері өте қолайлы.

Қара каштан және шалғынды терең қайнаған топырақтарда өртке дейін болған орман екпелері бұл топырақтарды жасанды екпелер үшін пайдалану мүмкіндігін көрсетеді.

Қалған топырақтардың орманға жарамдылығы күмән тудырмайды, өйткені олардың барлығы өртке дейін жарамды орман болды. Оларда жасалған орман дақылдары болашақта табиғи екпелер сияқты өсу жағдайларына байланысты бонитетпен ерекшеленеді.

Бұл жұмыста республиканың оңтүстігінде суды үнемдеу мүмкіндігін зерттеу, күздік бидайды тамшылатып суару алдында топырақ ылғалдылығының 70-75-65% СЖЖ жүйесінде болуы, фосфор құрамын төмендетті. N-187.5 фонында; P2O5-131, K2O-93,7 кг/га, күздік бидай тыңайтқыштарында минералды тыңайтқыштар нормасын 25%-ға төмендетеді. Топырақтағы жылжымалы фосфор мен азот мөлшері 6,3-11,0 мг/кг, тиімділігінің 25%-ға дейін артуы, сонымен қатар күздік бидайдың шығымдылығы туралы мәліметтер.

Қазақстан Республикасының аумағы 2,73 млн. км² құрайды және әлемде 9-шы орынды алады, өзендер мен уақытша су ағындарының гидрографиялық сипаттамалары барлық инженерлік-гидрологиялық бағалаудың бастапқы негізі болып табылатыны белгілі. Бүгінгі таңда Қазақстанның су қорын есепке алуда су ағындарының сандық сипаттамаларын білуде біршама алшақтық бар. Зерттеу нысаны ұзындығы 10 км-ден асатын Қазақстан өзендері болып табылады. Зерттеудің негізгі мақсаты өзен алаптарын толыққанды паспорттау және кешенді түгендеу жүргізу болды. Қазақстанның өзендері мен уақытша су ағындарын сәйкестендіру гидрографиялық желіні, оның сандық және сапалық көрсеткіштерін нақтылау және өзектендіру мақсатында жүргізілді. Жерді қашықтықтан зондтау деректерімен заманауи технологияларды пайдалана отырып, жүргізілген далалық зерттеулер, сондай-ақ топографиялық карталар негізінде түгендеуді айтарлықтай толықтыруға мүмкіндік туды. Нәтижесінде Қазақстан бойынша сағасы мен бастауы арасындағы биіктік айырмашылығы 200 м-ге дейінгі ұзындығы 10 км-ден асатын жазық аумақтар үшін және таулы аудандар үшін 5 км-ден астам 17 736 табиғи су ағыны анықталды. Гидрографиялық желінің ерекшеліктерін бағалау бұдан әрі су ресурстарын ұтымды пайдалану мүддесінде Су шаруашылығы іс-шараларын тиімді әзірлеуді қамтамасыз етуге негіз болады.

Астықтың ылғалдылығын өлшеудің стандартты әдісі-ауа пешінде кептірудің әдеттегі технологиясы. Бұл әдіс ылғалдылықты анықтау үшін ұзақ уақытты қажет етеді. Электрлік ылғал өлшегіштер күріш өнеркәсібінде танымал болғанымен, оларды пеште кептіру әдісімен жиі калибрлеу қажет. Сондықтан балама, бірақ жылдам және сенімді әдіс қажет, әсіресе астық сататын салалар үшін. Бұл зерттеу үшін үш түрлі өлшемдегі күріш үлгілері пайдаланылды (Bg 300 - орташа майлы, Bg 358 - қысқа дөңгелек және at 405 - ұзын жіңішке). Ылғалдылықтың бес түрлі деңгейі (дымқыл негіздің 12-20%) белгілі мөлшерде су қосу арқылы алынды. Микротолқынды пеш пен ыстық ауа пешінің ылғалдылық мәндері арасындағы байланыс Пирсон, Спирмен және Кендалл корреляция коэффициенттерінің әдістерін қолдану арқылы бағаланды. Сондай-ақ ыстық ауа пеші мен микротолқынды пештің ылғалдылығын анықтау әдістері арасында сызықтық регрессиялық байланыс орнатылды. Берілген сіңіру қуаты МВт деңгейінде 870 Вт-тан басқа мәліметтерге сәйкес, қалған екі МВт қуат параметрлері (265 Вт және 550 Вт) ауа пешінің температурасы мен MW арасындағы айтарлықтай статистикалық корреляцияны (r > 0,55, p < 0,01) көрсетті.үш күріш үлгісі үшін пештер. Алайда, сіңірілген қуаттың 7 минутында 550 Ватт МВт параметрлері ауа пешіндегі температура мәндерінде анықтаманың регрессия коэффициентінің (r = 0,94, p < 0,01) айтарлықтай жоғары екенін көрсетті. Зерттеу нәтижесінде тұрмыстық микротолқынды пешті күріштің әртүрлі сорттарындағы ылғалдылықты анықтау үшін ауа пешінде кептірудің әдеттегі әдісімен салыстырғанда балама әдіс ретінде сәтті қолдануға болады деген қорытынды жасауға болады. Бұл зерттеудің мақсаты күріштің ылғалдылығын анықтау үшін әдеттегі ауа кептіру әдісі мен үйдегі микротолқынды пештің тиімділігін салыстыру болып табылады.

Адамзат қоғамының дамуының қазіргі кезеңі бір жағынан ғылымның, техниканың және технологияның керемет жетістіктерімен, екінші жағынан әлемдегі экологиялық жағдайдың күрт нашарлауымен, жүйке – эмоционалды жүктемелердің жоғарылауымен, уақыттың үнемі жетіспеушілігімен, ақпараттың өсуімен, өмір мен тамақтанудың сипаты мен санатының  өзгеруімен сипатталады. Қазіргі уақытта тамақтану тәсілі адамның денсаулығына, оның жұмысына, сыртқы әсерлердің барлық түрлеріне қарсы тұру қабілетіне және сайып келгенде, өмір сүру ұзақтығы мен сапасын анықтайтын маңызды фактор екені анық.

Зерттелген деректерді талдау функционалды тағамдар дұрыс тамақтану тұжырымдамасында маңызды рөл атқарады деген қорытындыға келді. Азық-түлік пен құнартатын қоспаларға сұраныстың артуы нарықтың өсуіне ықпал етеді деп күтілуде. 

Өндіруші елдер бойынша мамандандырылған тіркелген тамақ өнімдерін талдау нәтижелері көрсетілген. Жеткізу бойынша жетекші елдерге-Жапония, АҚШ, Ресей және Германия жатады. Отандық өнімдердің үлесі анықталды,бұл біздің республикамыздағы мамандандырылған тамақ өнімдерінің ассортиментінің құрылымында қандай формалар басым екенін анықтауға мүмкіндік берді.

Жүзімнен алынған кептірілген жемістер жоғары тағамдық құндылығы мен жағымды дәмінің үйлесімі арқасында пайдалы тағам болып саналады.Қазақстанның оңтүстігінде өсетін сорттардан кептірілген жүзімнің биологиялық және тағамдық құндылығын зерттеу M. Әуезов атындағы ОҚУ-нің "АӨК және ЭР мәселелері" зертхана базасында жүргізілді. Жүзімді тәжірибелік кептіру алдын ала өңдеу кезеңінде химиялық реагенттерді қолданбай экологиялық заманауи технология бойынша ШС-80 инфрақызыл кептіру қондырғысында жүргізілді. Бұл жұмыста жүзімнің төрт түрі үшін кептірудің технологиялық параметрлері (шикізат массасының өзгеруі, кептіру уақыты мен өнімділігі) анықталды. Кептірілген жүзім үлгілерінде сахарозаның жеткілікті мөлшері бар (3,38 және 5,17% ), бұл оңтүстік аймақтағы жүзім сорттарына тән. Полифенолдардың жалпы құрамы бойынша қара Жүзім сорттарының үлгілері (Кишмиш, Мерседес, Тайфи қызғылт) 220,5-309,1 мг ГК/100 г аралығында жақсы мәндерді көрсетті, ал ақ жүзім сортында 110,0 ГК/100 г ең аз мөлшер табылды.Сондай-ақ, сынамаларда калийдің (34%-дан 39%- ға дейін), кальцийдің (орта есеппен 2,66-3,53%) және фосфордың (2,92-3,88%) жоғары мөлшері байқалды. Тұтынушылар мен мүдделі тараптар Қазақстанның өңірлік брендтері немесе географиялық көрсетілген өнімдер (ГК) сияқты ұсынылатын кептірілген өнімдерді өндіру мен сатудан пайда көре алады.

Бұл мақалада авторлар климаттың өзгеруінің дәнді-бұршақ дақылдар өндірісінің экономикалық тиімділігіне әсерінің негізгі аспектілерін және Қазақстандағы перспективаларын қарастырды. Климаттың өзгеруі дәнді-бұршақ дақылдар өнімінің тұрақсыздығына әсер етеді және өндіріс тиімділігінің төмендеуіне әкеледі. Жоғарыда айтылғандардың барлығы осы тақырыптың өзектілігі мен маңыздылығын анықтайды. Қазақстан өңірлеріндегі дәнді-бұршақ дақылдардың өнімділік деңгейіне талдау жасалды. Авторлар Қазақстан өңірлерінің ауыл шаруашылық өндірушілері арасында сауалнама жасалып және тереңірек талдау жүргізілді. Мақалада экономикалық талдау ғана емес, шаруа қожалықтарының климаттық өзгерістеріне деген көз-қарастартары талдау жасалды. Шаруа қожалықтарында дәнді – бұршақты дақылдардың Қазақстандағы экономикалық тиімділігін анықтау барысында климаттың өзгерісі өнімділік пен өнімнің сапасына әсер ететіні анықталды. Ауа-райының құбылмалдылығы топырақтың физикалық қасиеттеріне әсер етеді және дақылдардың физикалық дамуына әсер етіп, экономикалық тұрғыдан дәнді-бұршақ дақылдарын өндірісін тиімсіз болу қауіпі бар. Соңында авторлар Қазақстандағы дәнді-бұршақ дақылдардың даму перспективаларын қарастырып, өздерінің ұсыныстарын ұсынды. Мақала үшін КӨҮП, ДСҰ, ФАО, ЮНЕП, БҰҰДБ, ХВҚ, ДБ, ЭЫДҰ, Қазгидромет, Қазақстан статистика комитеті және түрлі әдебиеттерге шолу жасалып, Қазақстан Республикасының стратегиялық даму жоспары мен ұйымдардың есептері пайдаланылды.

Тамақтану саясатында дұрыс тамақтануға аса жоғары мән беріледі. Теңдестірілген аминқышқылдарының  құрамымен және  ақуыздардың  жоғары сіңімділігімен қатар, тағам өнімдерінде ас қорту органдарының қалыпты жұмысын қамтамасыз ететін күрделі, көмірсулар, балласт заттар (диеталық талшықтар) болу керек. Дәстүрлі шикізаттан макарон өнімдерін дайындау үшін химиялық құрамы жағынан қажетті қоректік заттарға "кедей" бидайдың қатты сорттары қолданылады.

Осыған байланысты астық өнімдерінің (мысалы, макарондық өнімдердің) тағамдық құндылығын арттырудың ең перспективалы тәсілі - аминқышқылдары, минералды және витаминдік құрамы бойынша теңдестірілген тұтас ұнтақталған ұннан жасалған көп дәнді қоспаларды пайдалану.

Мақала, макарон өнімдерінің биологиялық әрі  тағамдық құндылығын жоғарлату  үшін дәстүрлі емес көп дәнді  шикізатын (жүгері, бұршақ, күріш, тары  және т. б.) пайдаланудың дұрыстығын  анықтауға; көп дәнді  шикізатының химиялық қасиеттері мен тағамдық құндылығын зерттеуге; полизлак ұн қоспасының негізгі компоненттеріне әртүрлі дәнді және бұршақ дақылдарының ұн дозаларының әсерін зерттеуге; полизлак негізіндегі макарон өнімдерін өндіруге арналған рецептураны әзірлеуге арналған.

Түйін сөздер: макарон өнімдері, макарон қамыры, құрғақ бидай клейковинсы (ҚБК), қамырдың реологиялық қасиеттері.

Ауыл шаруашылығы өндірісінің астық өнімдерінің кіші кешені АӨК-тің маңызды буыны болып табылады және астықты тиімді тасымалдау оны табысты пайдалануда шешуші рөл атқарады. Көлік машиналарын технологиялық бейімдеу көлік процестерін оңтайландыру және шығындарды азайту үшін өте маңызды. Бұл мақалада біз Агроөнеркәсіптік кешендегі Көлік машиналарының технологиялық бейімделуін бағалау және оңтайландыру үшін сандық көрсеткіштерді қолдануды қарастырамыз. АӨК астық өнімдерінің кіші кешеніндегі көлік машиналарын технологиялық бейімдеу және көлік процестерін модельдеуге байланысты әдебиеттерге, зерттеулер мен жарияланымдарға шолу жасалды. Бұл көлік процестерін бейімдеу мен оңтайландыруды бағалау үшін қолданылатын негізгі әдістер мен көрсеткіштерді анықтауға мүмкіндік берді. Тасымалдау көлемін, арақашықтықты, отын шығындарын, көлік машиналарын пайдалануды және басқа параметрлерді қоса алғанда, АӨК астық өнімінің кіші кешенінде астықты тасымалдау туралы деректер жиналды. Бұл деректер сандық көрсеткіштерді кейінірек талдау және есептеу үшін пайдаланылды. Зерттеу нәтижелері сандық көрсеткіштерді қолдану АӨК астық өнімдерінің кіші кешеніндегі Көлік машиналарының технологиялық бейімделуін дәлірек бағалауға мүмкіндік беретіндігін растайды. Көлік машиналарын таңдау және маршруттарды оңтайландыру кезінде негізгі көрсеткіштерді анықтау және оларды есепке алу шығындарды азайтуға, тасымалдаудың өнімділігі мен тиімділігін арттыруға ықпал етеді. Көлік машиналарының технологиялық бейімделуін бағалаудың сандық көрсеткіштерін зерттеу АӨК астық өнімдерінің кіші кешенінде логистика және жоспарлау саласында маңызды үлес қосады. Осы зерттеудің нәтижелері мен қорытындылары негізделген шешімдер қабылдау және осы саладағы көлік процестерін оңтайландыру үшін пайдаланылуы мүмкін.