ОЦЕНКА ПРИЗНАКОВ КАЧЕСТВА ГРЕЧИХИ НА ЗАКЛЮЧИТЕЛЬНЫХ ЭТАПАХ  СЕЛЕКЦИИ В СЕВЕРНОМ КАЗАХСТАНЕ

Вера Волобаева; Владимир Коберницкий; Ирина Жирнова

doi:10.37884/2-2026/04

Аңдатпа

Қарақұмық дәнінің сапасына қатысты мәселелер көбінесе осы мәдени еттің биологиялық ерекшеліктерімен және оны өсірудің Агротехнологиялық әдістерінің бұзылуымен байланысты. Жоспарланған зерттеулерді орындау барысында мынадай міндеттер қойылды: конкур стық сұрыптық сынақта қарақұмық дәнінің үлгілерінің физикалық, аспаздық және тағамдық белгілері мен қасиеттерінің көрсеткіштерін зерттеу; бекітілген ГОСТ талаптарына сәйкес жоғары сапалы астық алуды шектейтін және шектейтін параметрлерді анықтау; практикалық селекцияда қолдану және қол даныстағы сорттарға толықтыру мақсатында мәдениеттің ең жақсы сапалы түрлерін анықтау. Мате риалдар мен әдістер. Мақалада конкурстық сортты сынау кезеңінде жүргізілген қарақұмық жармасы шикізатының астық өнімділігін, технологиялық қасиеттері мен аспаздық көрсеткіштерін ұзақ мерзімді бағалаудың негізгі нәтижелері келтірілген. Сыналған үлгілердің өнімділігін анықтайтын құрылымдық элементтер анықталды. Технологиялық және биохимиялық көрсеткіштер астық сапасын бағалау бой ынша аккредиттелген зертханада анықталды. Нәтижелер және талқылау. Аталған белгілерді баға лау 2022–2024 жылдар бойы ылғалдандыру мен температуралық режимнің өзгермелі жағдайларында жүргізілді. Сыналатын материалды бағалау кезінде егін құрылымының параметрлері бойынша маңы зды үлгілер бөлінді. Астық сапасын технологиялық және биохимиялық бағалау нәтижелері бойынша қарақұмықтың физикалық, аспаздық және тағамдық белгілері мен астық қасиеттерінің оңтайлы арақа тынасы бар жоғары өнімді түрлері анықталды. Сапа белгілері кешені бойынша іріктелген р149–92 желісі мемлекеттік сорттық сынаққа беруге дайындалған. Қорытынды. Сорттың әлеуетті мүмкіндік терін тұқымның жоғары сапасымен ғана жүзеге асыруға болады. Астық сапасын арттыру мәселесін селекция арқылы шешуге болады - тиісті агротехникалық әдістерді қолдана отырып, перспективалы сорттарды құру.

қарақұмық, сорт, үлгі, өнімділік, астық сапасы, Жарма өнімділігі, табиғаты, 1000 дән салмағы, аспаздық бағалау.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

Амелин А.В., Фесенко А.Н., Заикин В.В. (2021). Морфо-анатомические и физиолого-биохимические параметры семян гречихи в связи с селекцией на высокую и качественную урожайность // Аграрный научный журнал. №9. 4–8.
Бадамшинова Е.В., Вильданова Л.С., Карымсаков Т.Н. (2022). Исследования сортов гречихи с целью применения их в технологии производства хлеба. Сборник статей Международной научно-практической конференции “ Функциональные продукты питания – здоровье молодежи”. ― Уфа. 29–31.
Гамботова М.У., Базгиев М.А., Бадургова К.Ш., Гандаров М.Х. (2022). Продуктивность и качество крупяных культур при возделывании в условиях лесостепной зоны Республики Ингушетия // Орошаемое земледелие. №3. 25–28.
Жеруков Т.Б., Кимов М.А., Жерукова С.Б., Бекулова Л.А. (2022) Влияние элементов технологии возделывания гречихи на качественные показатели зерна. Материалы VIII Международной научно-практической конференции, посвященной памяти Заслуженного деятеля науки РФ, КБР, Республики Адыгея профессора Б.Х. Фияпшеву “Сельскохозяйственное землепользование и продовольственная безопасность». ― Нальчик. 17–20.
Кадырова Ф.З. Климова Л.Р., Кадырова Л.Р. (2022) Формирование качества плодов в процессе селекции гречихи // Агробиотехнологии и цифровое земледелие. Том 1. № 4.
Клыков А.Г., Тимошинова О.А., Муругова Г.А. (2020). Формирование урожайности, технологических и биохимических качеств зерна гречихи в условиях Приморского края. // Дальневосточный аграрный вестник. № 4(56). С. 32–35. https://doi.org/10.24411/1999-6837-2020-14045
Кадырова Ф.З., Климова Л.Р., Кадырова Л.Р. (2022). Формирование качества плодов в процессе селекции гречихи. // Агробиотехнологии и цифровое земледелие. № 4 (4). С. 29–33.
Климова Л.Р., Хайруллина А.Р. (2022). Влияние структурных элементов растений на формирование качественных показателей плодов и величины урожая сортов гречихи обыкновенной // Сборник научных трудов по материалам Всероссийской научно-практической конференции «Биологическая защита растений с использованием геномных технологий». Казань. С.178–184.
Марьин В.А., Верещагин А.Л. (2019). Распределение размера ядра во фракциях зерна гречихи // Хранение и переработка сельхозсырья. №1. 130–138.
Никифоров М.И., Никифоров В.М. (2025) Влияние разных норм высева семян и доз минеральных удобрений на продуктивность гречихи и качество зерна. / Зернобобовые и крупяные культуры. № 3 (55). 52-60
Огороднова У.А., Тимофеева О.А. (2020). Большой практикум по физиологии и биохимии растений // Учебно-методическое пособие. ― Казань: КФУ. 36 с.
Таранухо Н.Г., Кошевая А.Т. (2020). Оценка сортов гречихи по урожайности и технологическим качествам в коллекционном питомнике. // Международная научно-практическая конференция, посвященная кафедре селекции и генетики «Селекция и генетика: инновации и перспективы». С.125–129
Тарасова Е.А. (2025). Исследование взаимосвязи между технологическими показателями зерна гречихи при хранении // Бюллетень науки и практики. Том 11. № 6. С. 415–425.
Тимошенко Э.В. (2022) Качество зерна гречихи сорта девятка при возделывании в южной сельскохозяйственной зоне Амурской области // Сборник V национальной (всероссийской) научной конференции с международным участием “Теория и практика современной аграрной науки”. ― Новосибирск. 206–209.
Фесенко А.Н., Бирюкова О.В., Фесенко И.Н. (2019). Морфобиологические особенности основных морфотипов гречихи, возделываемых в России // Земледелие. №4. 36–39.
Хацуков Х.А., Князев Б.М. (2023). Пути повышения урожайности и качества зерна крупяных культур в предгорной зоне Кабардино-Балкарии // Труды кубанского государственного аграрного университета. № 109. 2023. С.95–99.
Fanyusya Kadyrova, Lilya Klimova (2022) Improvingfruitsquality in the process of breeding buckwheat. Agrobiotechnologies and digital farming. 1 (4). 29-33. Doi:10.12737/2782-490x-2022-29-33.
Sajad Ahmad Sofi, Naseer Ahmed, Asmat Farooq, Shafiya Rafiq, Sajad Majeed Zargar, Fozia Kamran, Tanveer Ali Dar, Shabir Ahmad Mir, B N Dar, Amin Mousavi Khaneghah (2022). Nutritional and bioactive characteristics of buckwheat, and its potential for developing gluten‐free products: An updated overview // Food Science& Nutrition. 2022 Dec 22. 11(5). 2256–2276. doi: 10.1002/fsn3.3166.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА СЕЛЕКЦИЯНЫҢ СОҢҒЫ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚАРАҚҰМЫҚ САПАСЫНЫҢ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 28, 2 (110) (Apr. 2026), 41–50. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2026/04.

(1)СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА СЕЛЕКЦИЯНЫҢ СОҢҒЫ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚАРАҚҰМЫҚ САПАСЫНЫҢ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2026, 28 (2 (110), 41-50. https://doi.org/10.37884/2-2026/04.

СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА СЕЛЕКЦИЯНЫҢ СОҢҒЫ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚАРАҚҰМЫҚ САПАСЫНЫҢ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(2 (110), 41-50. https://doi.org/10.37884/2-2026/04

СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА СЕЛЕКЦИЯНЫҢ СОҢҒЫ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚАРАҚҰМЫҚ САПАСЫНЫҢ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 2 (110), p. 41–50, 2026. DOI: 10.37884/2-2026/04. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1251. Acesso em: 15 sep. 2026.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА СЕЛЕКЦИЯНЫҢ СОҢҒЫ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚАРАҚҰМЫҚ САПАСЫНЫҢ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (2 (110): 41-50. https://doi.org/10.37884/2-2026/04.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА СЕЛЕКЦИЯНЫҢ СОҢҒЫ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚАРАҚҰМЫҚ САПАСЫНЫҢ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ” (2026) Izdenister natigeler, 28(2 (110), pp. 41–50. doi:10.37884/2-2026/04.

[1]“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА СЕЛЕКЦИЯНЫҢ СОҢҒЫ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚАРАҚҰМЫҚ САПАСЫНЫҢ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 2 (110), pp. 41–50, Apr. 2026, doi: 10.37884/2-2026/04.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА СЕЛЕКЦИЯНЫҢ СОҢҒЫ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚАРАҚҰМЫҚ САПАСЫНЫҢ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 2 (110), Apr. 2026, pp. 41-50, https://doi.org/10.37884/2-2026/04.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА СЕЛЕКЦИЯНЫҢ СОҢҒЫ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚАРАҚҰМЫҚ САПАСЫНЫҢ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler 28, no. 2 (110) (April 30, 2026): 41–50. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1251.

1.СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА СЕЛЕКЦИЯНЫҢ СОҢҒЫ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚАРАҚҰМЫҚ САПАСЫНЫҢ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Apr. 30 [cited 2026 Sep. 15];28(2 (110):41-50. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1251

1.СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА СЕЛЕКЦИЯНЫҢ СОҢҒЫ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚАРАҚҰМЫҚ САПАСЫНЫҢ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2026;28(2 (110):41-50. doi:10.37884/2-2026/04

[1] Амелин А.В., Фесенко А.Н., Заикин В.В. (2021). Морфо-анатомические и физиолого-биохимические параметры семян гречихи в связи с селекцией на высокую и качественную урожайность // Аграрный научный журнал. №9. 4–8.

[2] Бадамшинова Е.В., Вильданова Л.С., Карымсаков Т.Н. (2022). Исследования сортов гречихи с целью применения их в технологии производства хлеба. Сборник статей Международной научно-практической конференции “ Функциональные продукты питания – здоровье молодежи”. ― Уфа. 29–31.

[3] Гамботова М.У., Базгиев М.А., Бадургова К.Ш., Гандаров М.Х. (2022). Продуктивность и качество крупяных культур при возделывании в условиях лесостепной зоны Республики Ингушетия // Орошаемое земледелие. №3. 25–28.

[4] Жеруков Т.Б., Кимов М.А., Жерукова С.Б., Бекулова Л.А. (2022) Влияние элементов технологии возделывания гречихи на качественные показатели зерна. Материалы VIII Международной научно-практической конференции, посвященной памяти Заслуженного деятеля науки РФ, КБР, Республики Адыгея профессора Б.Х. Фияпшеву “Сельскохозяйственное землепользование и продовольственная безопасность». ― Нальчик. 17–20.

[5] Кадырова Ф.З. Климова Л.Р., Кадырова Л.Р. (2022) Формирование качества плодов в процессе селекции гречихи // Агробиотехнологии и цифровое земледелие. Том 1. № 4.

[6] Клыков А.Г., Тимошинова О.А., Муругова Г.А. (2020). Формирование урожайности, технологических и биохимических качеств зерна гречихи в условиях Приморского края. // Дальневосточный аграрный вестник. № 4(56). С. 32–35. https://doi.org/10.24411/1999-6837-2020-14045

[7] Кадырова Ф.З., Климова Л.Р., Кадырова Л.Р. (2022). Формирование качества плодов в процессе селекции гречихи. // Агробиотехнологии и цифровое земледелие. № 4 (4). С. 29–33.

[8] Климова Л.Р., Хайруллина А.Р. (2022). Влияние структурных элементов растений на формирование качественных показателей плодов и величины урожая сортов гречихи обыкновенной // Сборник научных трудов по материалам Всероссийской научно-практической конференции «Биологическая защита растений с использованием геномных технологий». Казань. С.178–184.

[9] Марьин В.А., Верещагин А.Л. (2019). Распределение размера ядра во фракциях зерна гречихи // Хранение и переработка сельхозсырья. №1. 130–138.

[10] Никифоров М.И., Никифоров В.М. (2025) Влияние разных норм высева семян и доз минеральных удобрений на продуктивность гречихи и качество зерна. / Зернобобовые и крупяные культуры. № 3 (55). 52-60

[11] Огороднова У.А., Тимофеева О.А. (2020). Большой практикум по физиологии и биохимии растений // Учебно-методическое пособие. ― Казань: КФУ. 36 с.

[12] Таранухо Н.Г., Кошевая А.Т. (2020). Оценка сортов гречихи по урожайности и технологическим качествам в коллекционном питомнике. // Международная научно-практическая конференция, посвященная кафедре селекции и генетики «Селекция и генетика: инновации и перспективы». С.125–129

[13] Тарасова Е.А. (2025). Исследование взаимосвязи между технологическими показателями зерна гречихи при хранении // Бюллетень науки и практики. Том 11. № 6. С. 415–425.

[14] Тимошенко Э.В. (2022) Качество зерна гречихи сорта девятка при возделывании в южной сельскохозяйственной зоне Амурской области // Сборник V национальной (всероссийской) научной конференции с международным участием “Теория и практика современной аграрной науки”. ― Новосибирск. 206–209.

[15] Фесенко А.Н., Бирюкова О.В., Фесенко И.Н. (2019). Морфобиологические особенности основных морфотипов гречихи, возделываемых в России // Земледелие. №4. 36–39.

[16] Хацуков Х.А., Князев Б.М. (2023). Пути повышения урожайности и качества зерна крупяных культур в предгорной зоне Кабардино-Балкарии // Труды кубанского государственного аграрного университета. № 109. 2023. С.95–99.

[17] Fanyusya Kadyrova, Lilya Klimova (2022) Improvingfruitsquality in the process of breeding buckwheat. Agrobiotechnologies and digital farming. 1 (4). 29-33. Doi:10.12737/2782-490x-2022-29-33.

[18] Sajad Ahmad Sofi, Naseer Ahmed, Asmat Farooq, Shafiya Rafiq, Sajad Majeed Zargar, Fozia Kamran, Tanveer Ali Dar, Shabir Ahmad Mir, B N Dar, Amin Mousavi Khaneghah (2022). Nutritional and bioactive characteristics of buckwheat, and its potential for developing gluten‐free products: An updated overview // Food Science& Nutrition. 2022 Dec 22. 11(5). 2256–2276. doi: 10.1002/fsn3.3166.