Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

ЖЕРАСТЫ ТАМШЫЛАТЫП СУАРУ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІН ЗЕРТТЕУ

Айнур Досжанова 1 , Жумагали Оспанбаев 2 , Айзада Сембаева 2 , Шырынкул Абдухаимова 3

1 Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті КЕАҚ, Алматы, Қазақстан; 2 Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми зерттеу институты ЖШС, Алмалыбақ, Қазақстан; 3 Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті, КеАҚ, Алматы қ., Қазақстан

doi.org/10.37884/3-2026/06 Бет. 71-83 Қабылданды 16.03.2026 Жарияланды 30.06.2026

Аңдатпа

Мақалада Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы тау бөктерінің суармалы аймағындағы ашық қоңыр топырақ жағдайында жер асты тамшылатып суару кезінде қант қызылшасының өнімінің қалыптасуын зерттеу нәтижелері келтірілген. Жүргізілген зерттеулер нәтижесінде қант қызылшасының өнімділігі себу тәсіліне, тамшылату лентасын көму ені мен тереңдігіне тікелей тәуелді екені анықталды. Әртүрлі себу тәсілдері мен тамшылату лентасын көму тереңдігінің өсімдіктердің биомассасының жиналуына, өсімдік жиілігінің қалыптасуына және өнімділігіне тікелей әсер ететіндігі зерттелді. Зерттеу нәтижелері бойынша ең жоғары өнімділік көрсеткіштері тамшылату лентасын 30–40 см тереңдікке көму және ленталар арасындағы арақашықтықты 100 см сақтау жағдайында бес қатарлы себу тәсілінде (20×5×50 см) және кеңқатарлы 45 см себу нұсқасында байқалды. Бұл жағдайда тамыржемістердің өнімділігі 200 ц/га және одан жоғары деңгейге жетті. Тамшылату лентасын көму енін 100 см деңгейінде қолдану барлық себу тәсілдерінде жоғары өнім қалыптастыруға мүмкіндік берді. Ал көму енін 150 см-ге дейін ұлғайту өнімділіктің айтарлықтай төмендеуіне әкелді. Әсіресе кеңқатарлы 60 см себу нұсқасында өнім мөлшері ең төмен деңгейде болды. Сонымен қатар, тамшылату лентасын көму параметрлері мен себу тәсілдерінің оңтайлы нұсқаларында егістіктің арамшөптермен ластануының айтарлықтай төмендегені байқалды. Алынған нәтижелер жер асты тамшылатып суару жағдайында қант қызылшасының өнімділігін арттыруда агротехникалық шаралардың маңыздылығын көрсетеді. Жер асты тамшылатып суару жағдайында қант қызылшасын өсіруде өнімділікті арттыру үшін тамшылату лентасын 100 см енде және 20–30 см тереңдікте орналастыру, сондай-ақ бес қатарлы немесе кеңқатарлы 45 см себу тәсілдерін қолдану тиімді екені дәлелденді.

Қант қызылшасы себу тәсілдері жерасты тамшылатып суару арамшөптермен ластану өнімділік

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Abdukadirova, Z. A., Kurmanbayeva, M. S., & Ospanbayev, Z. O. (2016). Effect of mulch on soybean (Glycine max L. Merr.) cultivation under drip irrigation in southeast Kazakhstan. Biosciences Biotechnology Research Asia, 13(2), 751–759. https://doi.org/10.13005/bbra/2094
  2. Ayars, J. E., Phene, C. J., Hutmacher, R. B., Davis, K. R., Schoneman, R. A., & Vali, S. S. (1999). Subsurface drip irrigation of row crops: A review of 15 years of research at the water management research laboratory. Agricultural Water Management, 42, 1–27. https://doi.org/10.1016/S0378-3774(99)00025-6
  3. Beisenbayeva, M., Seilkhan, A., Sydyk, D., Zhapparova, A., Kaldybayev, S., Azat, S., & Bassygarayev, Z. (2021). Soybean productivity as influenced by irrigation regime and fertilizer rates in South Kazakhstan conditions. Research on Crops, 22(3), 526–535.
  4. Borówczak, F., & Grześ, S. (2002). The influence of irrigation, foliar fertilization and nitrogen application on root yields and economic effects of sugar beet cultivation. Biuletyn IHAR, 222, 204–213.
  5. Kenenbayev, S., Yessenbayeva, G., Zhanbyrbayev, Y., Yelnazarkyzy, R., Nurgaziev, R., Seitkadyr, K., Muzdybayeva, K., & Seilkhan, A. (2022).
  6. Adaptation of Serbian winter pea (Pisum sativum) varieties in the foothills zone of southeast Kazakhstan. Research on Crops, 23(1), 149–155.
  7. Kenenbayev, S. B., Ospanbayev, Z. O., Kydyrov, A. K., Musagodzhaev, N. T., & Aristangulov, S. S. (2016). Effectiveness of sugar beet cultivation under drip irrigation in south-east Kazakhstan. Biosciences Biotechnology Research Asia, 13(2), 917–924. https://doi.org/10.13005/bbra/2115
  8. Kiymaz, S., & Ertek, A. (2015). Water use and yield of sugar beet (Beta vulgaris L.) under drip irrigation at different water regimes. Agricultural Water Management, 158, 225–234. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2015.05.005
  9. KazAgro. (2014). Analytical collection of the sugar market. KazAgro.
  10. Ospanbayev Zh., Sepbaev D.A., Zhapaev R.K., Sembayeva A.S., Doszhanova A.S., Maibasova A.S., Mombek A.M. (2024). Izuchenie effektivnosti vozdelyvaniya pokrovnyh kul’tur v povyshenii produktivnosti oroshaemoj pashni i snizhenii vybrosa parnikovyh gazov v atmosferu [Study of the effectiveness of cover crop cultivation in increasing the productivity of irrigated arable land and reducing greenhouse gas emissions into the atmosphere]. Research, Results. 2(2-1), 113-128, https://doi.org/10.37884/2-1-2024/546 [in Russ.]
  11. Ospanbayev, Z. O., Kurmanbayeva, M. S., Abdukadirova, Z. A., Doszhanova, A. S., Nazarbekova, S. T., Inelova, Z. A., Ablaikhanova, N. T., Kenenbayev, S. B., & Musina, A. S. (2017). Water use efficiency of rice and soybean under drip irrigation with mulch in the south-east of Kazakhstan. Applied Ecology and Environmental Research, 15(4), 1581–1603. https://doi.org/10.15666/aeer/1504_15811603
  12. Prasher, P., Sharma, M., Singh, S. K., Gulati, M., Chellappan, D. K., Rajput, R., Gupta, G., Ydyrys, A., Kulbayeva, M., Abdull Razis, A. F., Modu, B., Sharifi-Rad, J., & Dua, K. (2023). Spermidine as a promising anticancer agent: Recent advances and newer insights on its molecular mechanisms. Frontiers in Chemistry, 11, 1164477. https://doi.org/10.3389/fchem.2023.1164477
  13. Raina, J. N., Thakur, B. C., & Bhandari, R. (1998). Effect of drip irrigation and plastic mulch on yield, water use efficiency and benefit–cost ratio of pea cultivation. Journal of the Indian Society of Soil Science, 46, 562–567.
  14. Rehman, G., Muhammad, J., Ilyas, M., Subhanullah, M., Ullah, K., Massimzhan, M., & Toktar, M. (2024). Phytoremediation of heavy metals from soil and their effects on plant physiology. ES Materials & Manufacturing, 26, 1298. https://doi.org/10.30919/esmm1298
  15. Rzekanowski, C., Żarski, J., Dudek, S., Rolbiecki, S., & Rolbiecki, R. (2005). Irrigation as a countermeasure for sugar beet yield decreases during dry years on light soils. Water Environment Rural Areas, 5, 287–300.
  16. Seyfi, K., & Rashidi, M. (2007). Effect of drip irrigation and plastic mulch on crop yield and yield components of cantaloupe. International Journal of Agriculture and Biology, 9(2), 247–249.
  17. Sharmasarkar, F. C., Sharmasarkar, S., Miller, S. D., Vance, G. F., & Zhang, R. (2001). Assessment of drip and flood irrigation on water and fertilizer use efficiencies for sugar beets. Agricultural Water Management, 46(3), 241–251. https://doi.org/10.1016/S0378-3774(00)00090-1
  18. Studnicki, M., Lenartowicz, T., Noras, K., Wójcik-Gront, E., & Wyszyński, Z. (2019). Assessment of stability and adaptation patterns of white sugar yield from sugar beet cultivars in temperate climate environments. Agronomy, 9, 514–521. https://doi.org/10.3390/agronomy9090514
  19. Turebayeva, S., Sydyk, D., Seilkhan, A., Kazybaeva, A., Zhanbyrbayev, Y., Dossymbetova, S., & Abdrassulova, Z. (2021). Productivity of winter wheat (Triticum aestivum) as influenced by fertilizer rates in rainfed fields of south Kazakhstan. Research on Crops, 22(4), 747–758.
  20. Ydyrys, A., Abdolla, N., Seilkhan, A., Masimzhan, M., & Karasholakova, L. (2020). Importance of geobotanical studies in agriculture (with the example of the Sugaty region). E3S Web of Conferences, 222, 04003. https://doi.org/10.1051/e3sconf/202022204003
  21. Żarski, J., Kuśmierek-Tomaszewska, R., & Dudek, S. (2020). Impact of irrigation and fertigation on the yield and quality of sugar beet (Beta vulgaris L.) in a moderate climate. Agronomy, 10(2), 166–172. https://doi.org/10.3390/agronomy10020166

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. ЖЕРАСТЫ ТАМШЫЛАТЫП СУАРУ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 28, 3 (111) (Jun. 2026), 71–83. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2026/06.
(1)ЖЕРАСТЫ ТАМШЫЛАТЫП СУАРУ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler 2026, 28 (3 (111), 71-83. https://doi.org/10.37884/3-2026/06.
ЖЕРАСТЫ ТАМШЫЛАТЫП СУАРУ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІН ЗЕРТТЕУ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(3 (111), 71-83. https://doi.org/10.37884/3-2026/06
ЖЕРАСТЫ ТАМШЫЛАТЫП СУАРУ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 3 (111), p. 71–83, 2026. DOI: 10.37884/3-2026/06. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1240. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ ЖЕРАСТЫ ТАМШЫЛАТЫП СУАРУ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІН ЗЕРТТЕУ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (3 (111): 71-83. https://doi.org/10.37884/3-2026/06.
“ ЖЕРАСТЫ ТАМШЫЛАТЫП СУАРУ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІН ЗЕРТТЕУ” (2026) Izdenister natigeler, 28(3 (111), pp. 71–83. doi:10.37884/3-2026/06.
[1]“ ЖЕРАСТЫ ТАМШЫЛАТЫП СУАРУ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІН ЗЕРТТЕУ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 3 (111), pp. 71–83, Jun. 2026, doi: 10.37884/3-2026/06.
“ ЖЕРАСТЫ ТАМШЫЛАТЫП СУАРУ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІН ЗЕРТТЕУ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 3 (111), June 2026, pp. 71-83, https://doi.org/10.37884/3-2026/06.
“ ЖЕРАСТЫ ТАМШЫЛАТЫП СУАРУ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІН ЗЕРТТЕУ”. Izdenister natigeler 28, no. 3 (111) (June 30, 2026): 71–83. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1240.
1.ЖЕРАСТЫ ТАМШЫЛАТЫП СУАРУ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];28(3 (111):71-83. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1240
1.ЖЕРАСТЫ ТАМШЫЛАТЫП СУАРУ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 2026;28(3 (111):71-83. doi:10.37884/3-2026/06