Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

ЕКІ ЖЫЛДЫҚ ДАЛАЛЫҚ БАҚЫЛАУ НЕГІЗІНДЕГІ ТАРЫ (PANICUM MILIACEUM L.) ӨНІМДІЛІГІНЕ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ БЕЛСЕНДІЛІКТІҢ ӘСЕРІ

Маргарита Абылкаирова 1 ORCID , Владимир Цыганков 2 ORCID , Артём Цыганков 2 , Минура Есимбекова 3 ORCID

1 С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті, Астана, 010000, Қазақстан Республикасы; 2 Қазақ жылқы шаруашылығы және жемшөп өндіру ғылыми-зерттеу институты, Ақтөбе, Қазақстан; 3 Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты, Алматы, Қазақстан

doi.org/10.37884/1-2026/07 Бет. 66-73 Қабылданды 08.01.2026 Жарияланды 27.02.2026

Аңдатпа

Кәдімгі тары (Panicum miliaceum L.) - құрғақшылыққа төзімді C4 дақылы, ол құрғақ және жартылай құрғақ далалы климатқа ерекше бейімдеушілік көрсетеді. Мақалада 21 елден алынған 152 кәдімгі тары үлгілерінің жаһандық коллекциясында фотосинтетикалық белсенділік пен өнімділік арасындағы байланыс зерттелді, олар екі жыл қатарынан (2024-2025) далалық жағдайда өсірілді.

            II (Y(II)) фотожүйенің тиімді кванттық шығымы өнімділікке қалай әсер ететінін бағалау үшін өсіп-дамудың үш кезеңінде (түптену, шашақтану және пісіп-жетілу) MINI-PAM-II флюорометрі көмегімен өлшенді. Нәтижелер 2024 жылы шашақтану және пісіп-жетілу кезіндегі жоғары Y(II) мәндері дән өнімділігімен айтарлықтай корреляцияланғанын, ал 2025 жылы өнімділік түптену кезіндегі фотосинтетикалық белсенділікпен байланысты болғанын көрсетті. Метеорологиялық жылдарға байланысты биомассаның жинақталуы вегетациялық кезеңдерге тәуелді өзгерісін теориялық тұрғыдан анықтайды.

            Фотосинтетикалық белсенділік өнімділікке үнемі әсер еткенімен де, статистикалық талдау вегетативті кезенің қоршаған ортамен байланысты екенін растады. Бұл фотосинтетикалық белдсенділіктің тары дақылындағы стресске бейімделуді және өнімділік әлеуетін бағалау үшін физиологиялық белгі ретінде қарастыруға болады және ылғалдылықтың шектеулі аймақтарда климатқа төзімді ауыл шаруашылығы үшін болашағы зор дақыл ретіндегі рөлін айқындайды.

Кәдімгі тары Panicum miliaceum фотосинтез Y(II) MINI-PAM өнімділік құрғақшылыққа төзімділік

Қаржыландыру немесе алғыс

жұмыс Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің 267 бағдарламасы, BR22885305 «Breeding and genetic technology for the development of systems for long-term storage, restoration, monitoring and rational use of agrobiodiversity, as the basic basis for improving breeding programs of RK» бағдарламалық қаржыландыруы аясында орындалды.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Cheaib, A., Waring, E.F., McNellis, R., Perkowski, E.A., Martina, J.P., Seabloom, E.W., Borer, E.T., Wilfahrt, P.A., Dong, N., Prentice, I.C., Wright, I.J., Power, S.A., Hersch-Green, E.I., Risch, A.C., Caldeira, M.C., Nogueira, C., Chen, Q., Smith, N.G. (2025). Soil nitrogen supply exerts largest influence on leaf nitrogen in environments with the greatest leaf nitrogen demand. Ecol. Lett., 2025, 28, e70015. https://doi.org/10.1111/ele.70015
  2. Dyussibayeva, E., Abylkairova, M., Tsygankov, V., Zhirnova, I., Zeinullina, A., Yessenbekova, G., Orazov, A., Tsygankov, A., Dolinny, Y., Rysbekova, A. (2024). Evaluation of the agronomic traits and correlation analysis of phenotypes of proso millet (Panicum miliaceum L.) germplasm in Kazakhstan. Braz. J. Biol., 2024, 84, e287947. https://doi.org/10.1590/1519-6984.287947
  3. FAO. International Year of Millets 2023: Final report. Rome, 2024. https://openknowledge.fao.org/items/f019d0db-768d-4428-8234cf803968c4d9
  4. Habiyaremye, C., Santra, D.K., Du Toit, L.J. (2017). Genetic diversity of proso millet (Panicum miliaceum L.) germplasm collections. Crop Sci., 2017, 57(1), 361–371. https://doi.org/10.2135/cropsci2016.02.0094
  5. Habiyaremye, C., Matanguihan, J.B., Guedes, J.D., Ganjyal, G.M., Whiteman, M.R., Kidwell, K.K., Murphy, K.M. Proso (2017). millet (Panicum miliaceum L.) and its potential for cultivation in the Pacific Northwest, U.S.: A review. Front. Plant Sci., 2017, 7, 1961. https://doi. org/10.3389/fpls.2016.01961
  6. Hunt, H.V., et al. (2008). Millets across Eurasia: chronology and context of early records of use. Veg. Hist. Archaeobot., 2008, 17(S1), 5–18. https://doi.org/10.1007/s00334-008-0187-1
  7. Kobernitskiy, V., Volobaeva, V., Muzyka, O.V. (2023). Variabel’nost’ hozjajstvenno-cennyh priznakov kollekcionnyh obrazcov prosa na severe Kazahstana (Variability of economically valuable traits of proso millet collection accessions in Northern Kazakhstan) (in Russian). Izdenister Natigeler, А., 2023, 2(98), 253–264. https://doi.org/10.37884/2-2023/25
  8. Long, S.P., Zhu, X.G., Naidu, S.L., Ort, D.R. (2006). Can improvement in photosynthesis increase crop yields? Plant Cell Environ., 2006, 29(3), 315–330. https://doi.org/10.1111/j.1365-3040.2005.01493.x
  9. Rascher, U., Liebig, M., Lüttge, U. (2000). Evaluation of instant light-response curves of chlorophyll fluorescence parameters obtained with a portable chlorophyll fluorometer on site in the field. Plant Cell Environ., 2000, 23(12), 1397–1405. https://doi.org/10.1046/j.13653040.2000.00650.x
  10. Sharma, S., Santra, D.K., Du Toit, L.J. (2017). Genetic diversity of proso millet (Panicum miliaceum L.) germplasm collections. Crop Sci., 2017, 57(1), 361–371. https://doi.org/10.2135/cropsci2016.02.0094
  11. Ventura, F., Poggi, G.M., Vignudelli, M., Bosi, S., Negri, L., Fakaros, A., Dinelli, G. (2022). An assessment of proso millet as an alternative summer cereal crop in the Mediterranean basin. Agronomy, 2022, 12(3), 609. https://doi.org/10.3390/agronomy12030609
  12. Zhao, Z. (2011). New archaeobotanic data for the study of the origins of agriculture in China. Curr. Anthropol., 2011, 52(S4), S295–S306. https://doi.org/10.1086/659308

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]Абылкаирова, М. et al. 2026. ЕКІ ЖЫЛДЫҚ ДАЛАЛЫҚ БАҚЫЛАУ НЕГІЗІНДЕГІ ТАРЫ (PANICUM MILIACEUM L.) ӨНІМДІЛІГІНЕ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ БЕЛСЕНДІЛІКТІҢ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler. 28, 1(109) (Feb. 2026), 66–73. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2026/07.
(1)Абылкаирова, М.; Цыганков, В.; Цыганков, А.; Есимбекова, М. ЕКІ ЖЫЛДЫҚ ДАЛАЛЫҚ БАҚЫЛАУ НЕГІЗІНДЕГІ ТАРЫ (PANICUM MILIACEUM L.) ӨНІМДІЛІГІНЕ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ БЕЛСЕНДІЛІКТІҢ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler 2026, 28 (1(109), 66-73. https://doi.org/10.37884/1-2026/07.
Абылкаирова, М., Цыганков, В., Цыганков, А., & Есимбекова, М. (2026). ЕКІ ЖЫЛДЫҚ ДАЛАЛЫҚ БАҚЫЛАУ НЕГІЗІНДЕГІ ТАРЫ (PANICUM MILIACEUM L.) ӨНІМДІЛІГІНЕ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ БЕЛСЕНДІЛІКТІҢ ӘСЕРІ. Izdenister Natigeler, 28(1(109), 66-73. https://doi.org/10.37884/1-2026/07
АБЫЛКАИРОВА, Маргарита; ЦЫГАНКОВ, Владимир; ЦЫГАНКОВ, Артём; ЕСИМБЕКОВА, Минура. ЕКІ ЖЫЛДЫҚ ДАЛАЛЫҚ БАҚЫЛАУ НЕГІЗІНДЕГІ ТАРЫ (PANICUM MILIACEUM L.) ӨНІМДІЛІГІНЕ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ БЕЛСЕНДІЛІКТІҢ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 1(109), p. 66–73, 2026. DOI: 10.37884/1-2026/07. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1188. Acesso em: 30 oct. 2026.
Абылкаирова, Маргарита, Владимир Цыганков, Артём Цыганков, and Минура Есимбекова. 2026. “ ЕКІ ЖЫЛДЫҚ ДАЛАЛЫҚ БАҚЫЛАУ НЕГІЗІНДЕГІ ТАРЫ (PANICUM MILIACEUM L.) ӨНІМДІЛІГІНЕ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ БЕЛСЕНДІЛІКТІҢ ӘСЕРІ”. Izdenister Natigeler 28 (1(109): 66-73. https://doi.org/10.37884/1-2026/07.
Абылкаирова, М. (2026) “ ЕКІ ЖЫЛДЫҚ ДАЛАЛЫҚ БАҚЫЛАУ НЕГІЗІНДЕГІ ТАРЫ (PANICUM MILIACEUM L.) ӨНІМДІЛІГІНЕ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ БЕЛСЕНДІЛІКТІҢ ӘСЕРІ”, Izdenister natigeler, 28(1(109), pp. 66–73. doi:10.37884/1-2026/07.
[1]М. Абылкаирова, В. Цыганков, А. Цыганков, and М. Есимбекова, “ ЕКІ ЖЫЛДЫҚ ДАЛАЛЫҚ БАҚЫЛАУ НЕГІЗІНДЕГІ ТАРЫ (PANICUM MILIACEUM L.) ӨНІМДІЛІГІНЕ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ БЕЛСЕНДІЛІКТІҢ ӘСЕРІ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 1(109), pp. 66–73, Feb. 2026, doi: 10.37884/1-2026/07.
Абылкаирова, Маргарита, et al. “ ЕКІ ЖЫЛДЫҚ ДАЛАЛЫҚ БАҚЫЛАУ НЕГІЗІНДЕГІ ТАРЫ (PANICUM MILIACEUM L.) ӨНІМДІЛІГІНЕ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ БЕЛСЕНДІЛІКТІҢ ӘСЕРІ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 1(109), Feb. 2026, pp. 66-73, https://doi.org/10.37884/1-2026/07.
Абылкаирова, Маргарита, Владимир Цыганков, Артём Цыганков, and Минура Есимбекова. “ ЕКІ ЖЫЛДЫҚ ДАЛАЛЫҚ БАҚЫЛАУ НЕГІЗІНДЕГІ ТАРЫ (PANICUM MILIACEUM L.) ӨНІМДІЛІГІНЕ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ БЕЛСЕНДІЛІКТІҢ ӘСЕРІ”. Izdenister natigeler 28, no. 1(109) (February 27, 2026): 66–73. Accessed October 30, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1188.
1.Абылкаирова М, Цыганков В, Цыганков А, Есимбекова М. ЕКІ ЖЫЛДЫҚ ДАЛАЛЫҚ БАҚЫЛАУ НЕГІЗІНДЕГІ ТАРЫ (PANICUM MILIACEUM L.) ӨНІМДІЛІГІНЕ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ БЕЛСЕНДІЛІКТІҢ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Feb. 27 [cited 2026 Oct. 30];28(1(109):66-73. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1188
1.Абылкаирова М, Цыганков В, Цыганков А, Есимбекова М. ЕКІ ЖЫЛДЫҚ ДАЛАЛЫҚ БАҚЫЛАУ НЕГІЗІНДЕГІ ТАРЫ (PANICUM MILIACEUM L.) ӨНІМДІЛІГІНЕ ФОТОСИНТЕТИКАЛЫҚ БЕЛСЕНДІЛІКТІҢ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler. 2026;28(1(109):66-73. doi:10.37884/1-2026/07