№ 3 (91) (2021): Ізденістер, нәтижелер

Мақалада бройлер балапандарының өсуіне, дамуына және өнімді сапасына құрамында йод бар биологиялық белсенді «Альбит Био» жемшөп қоспасының әсері зерттелген.

Зерттеу нәтижелері бойынша «Альбит Био» жемшөп қоспасының зерттелген дозаларын құрама жем құрамында қолдану бройлер балапандарының тірі салмағын өсірудің соңына қарай қоспасыз стандартты диетаға қатысты 4,7-12,8% арттыратыны анықталды.

Жас құсты етке өсіру кезінде «Альбит Био» жемшөп қоспасының оңтайлы дозасы белгіленді: өсірудің бірінші аптасында 1 кг құрама жемге 0,15 мл қоспа, жалпы тәжірибе бойынша 1 кг құрама жемге 0,45 мл қоспа. Құрама жемнің 0,45 мл/кг дозасын құйған кезде барлық өсіру кезеңінде балапандардың тірі салмағының орташа тәуліктік өсімі бақылау тобына қарағанда 13,1% - ға жоғары болды. Бұл ретте құс басының сақталуын 96,6% - ға дейін арттыру атап өтілді.

Бройлер балапандарын өсіру кезінде «Альбит Био» жемшөп қоспасын пайдаланудың экономикалық тиімділігін есептеу неғұрлым жоғары рентабельділік құрама жемге жас балапандарларға 0,45 мл дозада жемшөп қоспасын қосқан топта болғанын көрсетті, бұл ретте бақылау тобындағы 1 басқа пайда 30 теңгені құрады, ал 5 топта ол 45 теңгені құрады, яғни «Альбит Био» жемшөп қоспасын пайдалану пайданы 1,5 есе арттырды.

Ірі қара малды трихомонозға жүргізілген диагностикалық зерттеулер Қазақстанның оңтүстік-шығысында осы инвазияның жоғары таралуын және оның жануарлар бедеулігі патологиясында маңызды рөлін көрсетті. Алматы облысының Талғар, Іле және Қаратал аудандарының жеті шаруашылықтарында зерттелген 826 сиырдың, бұқалардың және құнажындардың 84-і жыныс мүшелері зақымданған. Трихомониаз ауруына күдікті жануарлар негізінен жыныс мүшелерінің әртүрлі патологиялары болады. Диагноз микроскопиялық зерттеулермен расталды. Жыныс мүшелерінен алынған шайындыларды микроскопиялық зерттеу кезінде 9 жануар трихомонадтарды анықтады, Петровскийдің мәдени ортасында 13 трихомоналар анықталды. Трихомонадтарды қоректік ортада өсіру аурудың ертерек диагнозын қоюға, сондай-ақ патогеннің жасырын тасымалдаушыларын анықтауға мүмкіндік береді. Ірі қара малдың трихомонозын диагностикалау үшін қоректік ортада трихомонадтарды өсіру үшін біз В.В. Петровский ортасы негізінде модификацияланған ортаны дайындадық. Осы ортада паразиттің өсуі қарқынды жүрді. Трихомоналардың максималды саны егілгеннен кейін 3-ші күні жетті, паразиттердің ішінара өлімі 5-6 өсіру күнінен басталып, 10-шы күні толығымен өледі. Петровскийдің ортасында паразиттердің максималды саны 3-4 күнге жетті, бірақ өсу қарқыны аз болды, паразиттердің өлімі 4 күннен басталып, 6-7 күнде олар толығымен жойылады.

Жаздық бидайдың және арпаның өнімділігіне жауын-шашындардың әсерін зерттеу 2016-2019 ж.ж. С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университетінің ғылыми –эксперименталды кампустың өндірістік танаптарында жүргізілді. Солтүстік Қазақстанның құрғақ далалы аймағында атмосфералық жауын-шашындардың жаздық бидайдың және арпаның өнімділігіне әсері зерттелді. Зерттелген жылдары жауын-шашындардың жауған мерзімдері мен мөлшерінің жаздық бидайдың және арпаның өнімділігіне әсері анықталды. Жалпы орташа жылдық жауын-шашындарды талдау бойынша өсу даму кезеңіндегі жауын-шашын орташа мөлшері 41% болды. Дәнді дақылдардың өнімділігі жауын-шашындардың жауған мерзіміне және мөлшеріне байланысты болғаны анықталды. Қыс кезеңінде танаптарда жиналған қар жамылғысы және көктем кезеңінде топырақтың бір метр қабатында өнімді ылғал қоры анықталды. Қар жамылғысының өнімділікке әсері анықталған жоқ. Зерттелген жылдарының мезгілдерінде біркелкі емес жауған жауын-шашындар жағдайында астық дақылдарының ылғалға талаптары бойынша қиын қыстау даму кезендерінде маусым және шілде айларындағы жауын-шашындар өнімділікке өте тиімді әсерін көрсетті. Осы айлардағы жауын-шашындарымен өнімділікпен корреляциясы жаздық жұмсақ бидайда 0,61, арпада 0,44 бірлік құрады. Астық дақылдарының даму кезеңдерінде айлар бойынша жауған жауын-шашындарға және ауа температурасына талдау жасалды. Зерттелген жылдарының нәтижелері бойынша астық дақылдарының өнімділігі елеулі айырмашылығын көрсетті. Зерттелген жылдар бойынша жауған жауын-шашындардың жиынтығы бойынша аса жоғары айырмашылығын көрсеткен жоқ. Қолайлы мерзімде (маусым-шілде) жауған жылдары бидайдың орташа өнімділігі 14,7 ц/га, арпаның өнімділігі 13,7 ц/га болды. 

Қазақстан республикасында факультативті жұмсақ бидайдың мақсатты селекциялық жұмысы тек қана 2013 жылы Қазақтың егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми зерттеу институты ЖШС басталды. Әдебиеттерде әр түрлі будандастыру жолымен (факультативті сорттарды х факультативті сорттарға, факультативті сорттарды х күздік сорттарға, факультативті сорттарды х жаздық сорттарға және жаздық сорттарды х күздік сорттарға) алынған факультативті жұмсақ бидайдың ыдырайтын будандық популяцияларында өнімділік элементтерінің дәрежесі туралы мәліметтер жоқ. Осы мәселені анықтау бүл жұмыстың мақсаты болды. Нәтижесінде Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында күздік және жаздық себіс жағдайында факультативті жұмсақ бидайдың өнімді тізбектерін сұрыптау тиімділігі келесідей будандастыру жолымен алынған F₂ – F₄ будандық популяцияларында жоғары екендігі айқындалды: факультативті сорттар x күздік сорттар және жаздық сорттар x күздік сорттар. Бұндай тізбектердің өнімі бақылау сортсынау көшетінде күзгі себісте 46,1 - 56,7 ц/га аралығында болса, ал жазғы себісте 32,7 - 44,4 ц/га құрады (Казахстанская 10 стандарт сортының өнімі сәйкесінше 44,2 - 34,9 ц/га). Демек, будандастырудың жоғарыда аталған түрлері факультативті жұмсақ бидайдың өнімді сорттарын шығаруда шешуші болып табылады.

Бұл жұмыста әртүрлі географиялық аймақтарда орын алған табиғат жағдайларының Carthamus tinctorius L. өсімдігінің өсіп-жетілуіне және оның өнімділігіне әсер етуі қарастырылған. Мақсары (Carthamus tinctorius L.) тек тамақ өнеркәсібінде ғана емес, медицинада да, парфюмерияда да, халық шаруашылығының басқа салаларында да қолданыс тапқан, аса құнды майлы дақыл. Зерттеуге алынып отырған мақсары өсімдігі бір-бірінен айтарлықтай қашықтықта орналасып жатқан және экологиялық, сондай-ақ климаттық жағдайлары тұрғысынан алғанда бір-бірінен күрт ерекшеленетін өңірлерде, атап айтқанда Орталық Азияда (Тәжікстан Республикасы, Соғды облысы мен Қазақстан Республикасы, Жамбыл облысы, Жуалы ауданы) және Ресей Федерациясының қара топырақты өңірінде (Воронеж облысы) өсірілді. Олардың вергиналды өсу кезеңінен бастап өсімдіктің репродуктивті жағының дамуына және қуаттылығына әсері болатындығы анықталды. Түрдің бейімделу механизмі ретінде Воронеж облысының табиғаты жағдайында өсімдіктердің вегетациялық кезеңінің ұзақтығы қысқара түсетіндігі белгілі болды. Бұл ретте мақсарының тұқымдық өнімділігі географиялық жағдайларға тәуелді бола қоймайды. Жұмыста особътардың морфогенетикалық сипаттамаларын зерттеу нәтижелері мен жекелеген фенофазалардың басталу мерзімдері көрсетілген. Бұл деректер дақылдың бейімделу әлеуетінің жоғары екендігін және оны Орталық қара топырақ өңірлерінде өсіру мүмкіндігін көрсетеді.

Зерттеулер 2015 жылдан бастап 2017 жылға дейін Қостанай облысының қарапайым қара топырақтарында өндіріс жағдайында органикалық егіншілік элементтерін, атап айтқанда дәнді-сүрі жерлі-шөпті төрттанапты ауыспалы егісті (судан шөбі – бидай – бұршақ + сұлы – бидай) енгізу мақсатында жүргізілді, кейіннен олардың топырақтың су-физикалық қасиеттеріне және астық пен топырақтағы пестицидтердің қалдық мөлшерінің құрамына әсерін зерделеді. Есепке алу мен бақылау стандартты жалпы қабылданған әдістеме бойынша жүргізілді. Биологиялық сүрі жерді қолдану, судан шөптері мен бұршақ-сұлы қоспасын себу, алғашқы кесілгеннен кейін өсетін жасыл массаны ұсақтау және тарату топырақта ылғал мен қажетті қоректік заттардың жақсы жиналуына және микробиологиялық процестердің жақсаруына ықпал етеді. Судан шөпін себумен биологиялық сүрі жерден кейін бидай алқабында ең жақсы ылғалмен қамтамасыз етілгені анықталды – 190,6 мм. Талдау көрсеткендей, органикалық егіншілік технологиясы жазғы кезеңдегі жауын-шашынды жинауға мүмкіндік берді: судан шөбі (биологиялық сүрі жер) – 112,1 мм, бұршақ + сұлы (биологиялық сүрі жер) – 117,9 мм. Сондай-ақ, органикалық технология бойынша өсірілетін ауыл шаруашылығы дақылдарын себу алдында топырақтың ылғалмен қамтамасыз етілуі мен ауыл шаруашылық дақылдарының өнімділігі арасындағы корреляциялық байланыс анықталды – d_yx=0,93. Пестицидтердің қалдық мөлшерін анықтау бойынша зертханалық талдаулардың нәтижелері бойынша – Ураган форте 500 в.р., Секатор турбо, м.д., Фалькон, к.э., Барс супер, 10 к.э., Каратэ, 050, к.э. жаздық бидай дәнінде және топырақта зерттелген препараттар дән мен топырақта табылмағаны анықталды. «Каменскуральск» ЖШС өндіріске енгізіп жатқан органикалық егіншілік жүйесінде дақылдарды өңдеу технологиясы биологиялық сүрі жерден кейін бидай өсірудің тиімділігін көрсетті, ол бұдан әрі қоректік элементтердің қолжетімді нысандарының санын арттыруды, минералдық тыңайтқыштар мен улы химикаттарды қолданбай, қаражаттың ең аз шығынымен органикалық өнім өндіруді қамтамасыз етеді.

Алғаш рет жаздық бидайдың сорттары мен будандарының құрғақшылық пен ыстыққа төзімділіктерін зертханалық және дала жағдайда өсімдіктерінің өсіру барысында өсімдік өнімділігі элементтерінің даму деңгейімен айтарлықтай сәйкес келетіні көрсетілген. Сонымен қатар жаздық бидайдың генотиптері тамыр жүйелері мен жапырақтардың фотосинтетикалық аппаратының эдафиялық стрессіне реакция сипаты бойынша айтарлықтай ерекшеленетіні анықталған. Жаздық бидайдың сорттары мен будандардың құрғақшылық пен ыстыққа төзімділігі деңгейін кешенді (зертханалық және далалық) бағалау нәтижесінде дамудың ерте кезеңдерінде төзімділікті стресс жағдайында жапырақтардың фотосинтетикалық аппараты жұмысының тұрақтылығымен үйлестіретін генотиптер анықталды. Анықталған генотиптер қазіргі уақытта құрғақшылық және ыстыққа төзімді сұрыптарды өсіру бойынша селекциялық жұмыста қолданылады. Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми зерттеу орталығынан алынған әр түрлі экологиялық-географиялық шыққан жаздық бидайдың 5 сорттары мен 15 будандары құрғақшылыққа және ыстыққа төзімділік деңгейіне баға берілді. Сұрыпталып алынған сорттар мен будандар Алматы облысының далалық жағдайында бір жылдық зерттеуден кейін жаздық бидайды іріктеу зертханасымен әр түрлі селекциялық және құнды белгілері бойынша анықталған. Жаздық бидай үшін тәжірибелік жолмен сахароза ерітіндісінің оңтайлы концентрациясы белгіленді, онда тұқымның өнуі және өскіндерден құрғақ массаның жинақталу дәрежесі бойынша үлгілердің ең жақсы дефференциациясы байқалды – 74,45 г/л, бұл 9 атмосфераның осмотикалық қысымына сәйкес келеді.

Тұқымдарды дражирлеу - бұл тұқымның бетінде жасанды қабық жасайтын жұмыстар жиынтығы, ол оның мөлшері мен массасын арттырады, және ол өз кезегінде мұндай тұқымдарды дәл себу үшін пайдалануға мүмкіндік береді және осылайша қолмен жұқарудан аулақ болуға мүмкіндік береді, бұл қол еңбегінің құнын едәуір азайтады. Өсімдіктерді қорғау құралдарын (инсектицидтер, фунгицидтер және гербицидтер) дражировка массасына қосу, сәйкесінше зиянкестерден, саңырауқұлақ ауруларынан, арамшөптерден және өсу стимуляторларын, микроэлементтерді тыңайтқыштарды, су сіңіргіштерін енгізу өсімдіктердің тез өніп шыққан көшеттері үшін қолайлы жағдай жасайды.

Мәселенің өзектілігі мамандандырылған фирмаларда немесе орталықтарда қант қызылшасының тұқымын өнеркәсіптік дражелеуге көшу болып табылады, тұқымдарды дражелеуге және алдын ала дайындауға байланысты бірқатар мәселелерді шешу қажет. Бұл өз кезегінде зерттеу жүргізуді және драже құрамына кіретін компоненттердің әртүрлі комбинациялары мен жеке сипаттамаларының, макро-микроэлементтердің, фунгицидтер мен инсектицидтердің дұрыс арақатынасының нақты, нақты негіздемесін беруді талап етеді. Түйіршіктелген тұқым себу кезінде қант қызылшасының далалық өнгіштігін арттыруға ықпал ететін себептерді анықтау және әдістерді әзірлеу қажет. Қант қызылшасының түйіршіктелген және маринадталған тұқымдарынан алынған өсімдіктердің өсуі мен даму динамикасын қадағалаңыз. Тегістеудің тұқымның өнуіне әсерін зерттеу және түйіршіктеуде қолданылатын компоненттердің отандық және шетелдік қоспаларына салыстырмалы сипаттама беру. Бұл мәселені шешу қант қызылшасын өсіру шығындарын азайтып, оның өнімділігін едәуір арттырады. Инкрустацияланған және дражировка массасының құрамының тұқымның себу сапасына, отандық қант қызылшасы будандарының саңырауқұлақ және бактериялық микрофлорасына әсерін зерттеу бойынша зертханалық тәжірибелердің нәтижелері ұсынылған .Тұқымдарды өңдеудің технологиялық схемасы сипатталған. Салыстырмалы талдау композициялық қоспалардың концентрациясының оңтайлы нұсқаларын зерттеді және анықтады. Қант қызылшасының тұқымын ашыту және қаптау қажеттілігі негізделген.

Дәстүрлі жасыл мал азығын өсіру көп жерді қажет етеді, сонымен қатар мұндай өсіруде метрологиялық жағдайға байланысты су мен топырақтың қоректік заттарын көп сіңіріп өседі. Бұл жағдайда өсіруге белгілі бір шығындар қажет және күн ыстық болған жылдары күйіп қалу қаупі бар. Мұндай факторлардың әсері өсіруді азайтудың бір жолы - гидропоникалық әдіс. Технология негізінде өсімдіктерге қоректік заттардың берілуін зерттеу барысында гидропоникалық жүйелердің (HS) келесі алты түрі қарастырылады: көтерілетін және түсетін су; қоректік ерітіндідегі HS; аэропоника; су дақылдарының HS; тамшылатып суару HS. Сонымен бірге, жасыл мал азығын өндіруде HS дизайнына шолу жасалып, олардың артықшылықтары мен кемшіліктері қарастырылды.

HS трансферттік өсіру технологиясы ретінде жасыл жемшөп қоректік заттарын өсіруде тиімді. Бұл технологиямен азықтық шөптерді өсіру жабық жүйеде өтетіндіктен, жем ерітіндісін осы жүйеге көшіруді автоматтандыру оңай. Технологиялық мақсатта тенденцияларды бақылау үшін гидропоникалық жем технологиясын оңтайландыру автоматтандыру құралдарын (МАЕ) жаңғыртуды талап етеді.

Мақалада Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы жылыжайларда долананың бес түрін вегетативті көбейту туралы материалдар ұсынылған. Жасыл қалемшелерді жинау үшін, оларды бұтақтану басталғанға дейін жылдық өсінділердің қалыптасу кезеңін қамтитын күндер анықталды.  Қалемшені отырғызу алдында ынталандыру үшін келесі өсу заттары қолданылды: гетероауксин (100, 150 мг/л) және корневин (100, 150 мг/л) 24 сағат экспозицияда; қарапайым су тәжірибеде бақылау ретінде қызмет етті. Тәжірибе жүзінде зерттелген өсімдіктердегі тамыр түзу процесінің гетерогендігі анықталды. Жалпы, зерттелген долана түрлерінің жасыл қалемшелерінің тамырлану деңгейі төмен болып шықты және 6-дан 32% -ға дейін. Долананың қалемшелерін кесу үшін ең жақсы кезең - мамырдың екінші он күндігі.

Қазақстан аумағында долананы барлық облыстардағы орман алқаптарына енгізуге болады, бірақ бұл ретте орман тұқымдарын аудандастыруды ескере отырып, тұқымдарды жіберу ережелерін сақтауға болады. Орман шаруашылығында көбеюдің негізгі және басым әдісі тұқым болып табылады. Тұқымның көбеюі вегетативті көбеюге қарағанда бірқатар артықшылықтарға ие: жоғары өміршеңдік, тұқым өсімдіктерінің жаңа өсу жағдайларына жақсы бейімделуі және отырғызу материалының төмен құны. Вегетативті көбею аналық белгілерді сақтау үшін қолданылады.

Жылыжай кешенінде штеклингтерді (кіші тамыр жемістер) өсіру негіздері, топырақты алдын-ала дайындау әдістері, қант қызылшасы будандарының компоненттерінің тұқымын себу мерзімдері мен схемасы қарастырылған. Тұқымның сапасы және жақсы технологиялық қасиеттері бар жоғары өнім алу аналық қызылшаны өсіру жағдайларына байланысты.

Цитоплазмалық ерлер стерильділігі (ЦМС) негізінде қант қызылшасы будандарының тұқымдарын өндіруде будандастыру компоненттері ретінде бөлек жемісті ерлер стерилі (МС) және өсімді жемісті құнарлы өсімдіктер тозаңдатқыштар (тозаңдатқыштар) пайдаланылады. Қант қызылшасының екі жылдық даму циклі бар. Бірінші жылы тұқым өсіруге арналған тамыр дақылдары пайда болады, екінші жылы жапырақтардың розеткасы тамыр дақылының вегетативті бүршіктерінен, ал гүлді сабақтар генеративті бүршіктерден өседі. Асыл тұқымды және құнды нөмірлерді жедел көбейту кезінде жылыжайда штепсельдерді өсіру әдісі кеңінен қолданылды. Жақында аналық тамыр дақылдарын жазғы қалыңдатылған дақылдар арқылы өсіру кең таралды, бұл сізге аналық қызылша астындағы аудандарды қосымша кеңейтпестен сау отырғызу материалын алуға мүмкіндік береді, осылайша көбею коэффициентін арттырады. Сондықтан кішкентай аналық тамыр дақылдарын зерттеу тұқым алудың бір жылдық циклінің әдістерін зерттеуге және олардың арасында сау отырғызу материалының жоғары шығымдылығын қамтамасыз ететін ең оңтайлы анықтауға бағытталған.

Мақалада шет елдердің жерді пайдалануды қалыптастыру тәжірибесі қарастырылады, мысалы: меншік нысандары, жер көлемінің шектеулері, әлемнің әртүрлі елдерінде жалдау қатынастарын дамыту, әртүрлі авторлардың пікірлері қарастырылады. Әлемдегі елдердегі бір ғана тұлғаға берілетін жер пайдаланудың минималды және максималды көлемі талданған. Еуропалық Одақ (ЕО) және Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) елдеріндегі фермерлерге төленетін тікелей төлемдер зерттелген. Шет елдердегі жер айналымы бойынша қолданыстағы заңға талдау жасалған.

Бір жеке және заңды тұлғаға жалға және жеке меншікке берілетін жер көлеміне қолданыстағы шектеулер келтіріледі. ҚР Жер комиссиясы жұмысының нәтижелері және жер реформасын жүргізу процесінде анықталған шығындар келтірілген. ҚР Үкіметінің жерді жеке меншікке сатуға 5 жылға мораторий енгізу арқылы оларды жою бойынша қабылдаған шаралары белгіленді және Қазақстандағы жер қатынастарын жетілдірудің басты бағыттары белгіленді.

Мақала бұзбайтын оптикалық-электронды әдістерді қолдана отырып, жаңа алгоритм және компьютерлік бағдарлама бойынша жұмыртқа сапасының параметрлері мен көрсеткіштерін анықтау әдісін кешенді зерттеуге арналған, мақалада бір жазықтықтағы жұмыртқа пішінінің индексін (If), пішін коэффициентін (К1) және жұмыртқа көлемін оптикалық әдіспен, сондай-ақ жанама тәсілмен есептелетін жұмыртқа тығыздығын анықтаудың жаңа әдістері келтірілген. Жұмыртқа кескінін алу және өңдеу алгоритмі мен бағдарламасының барабарлығын зерттеу және сапа көрсеткіштерін бағалаудың ақпараттық белгілерін есептеу үшін эксперименттік оптикалық-электрондық қондырғы (ОЭҚ) әзірленді және жасалды, оның негізгі компоненттері оптикалық камера және тензометриялық датчик болып табылады. Оптикалық-электрондық қондырғының макеттік үлгісінің жұмысын эксперименттік тексеру нәтижелері келтірілген, оның нәтижелері бойынша жұмыртқа сапасының параметрлері мен көрсеткіштерін анықтаудың дәстүрлі әдісімен салыстырғанда оптикалық-электрондық әдісті қолданудың орындылығына статистикалық талдау жүргізілген. Статистикалық өңдеу нәтижелері ОЭҚ-да өлшеу және қолмен өлшеу кезінде үлкен және кіші диаметрлердің мәндері аздап ерекшеленетінін көрсетті, кішкентай жұмыртқалар үшін ОЭҚ-де өлшенген диаметрлердің мәні штангенциркульмен өлшенген мәндерден аз, ал үлкен жұмыртқалар үшін, керісінше, таразыда қолмен өлшеу кезінде және ОЭҚ-да автоматтандырылған әдіспен өлшенген жұмыртқа тығыздығының мәні іс жүзінде сәйкес келеді, салыстырмалы қате 0,33% - дан аспайды.

Мақалада алма сапасының көрсеткіштерін анықтау әдістері мен алгоритмі және оларды санаттарға автоматты түрде сұрыптау негізделген. Сапаның негізгі көрсеткіштері ГОСТ 34314-2017 сәйкес мыналарды қамтиды: сыртқы түрі, мөлшері (көлемі), иісі, дәмі және рұқсат етілген ауытқулар. Алмаларды сақтауға қою кезіндегі маңызды жұмыстардың бірі - мөлшері бойынша сұрыптау, қалдықтардын тазарту, сондай-ақ шірік пен фитофтороз ауыруынан зардап шеккен жемістерді бөлу алу. Алмаларды сұрыптау қажеттілігі сақтау процесінде шамамен жемістердің бірнеше пайызына әртүрлі шірік әсер етеді, олардың негізгі бөлігі сұр шірік. Сақтау алдында шіріген жемістерді бөлуге арналған қол еңбегінің шығындары, алма өндіруге жұмсалатын жалпы еңбек шығынының 20-30% құрайды. Сұрыптау құрылымдарының жұмыс әдістері мен алгоритмдерінің әртүрлі ескі үлгілердегі түрлері қарастырылды, оның ішінде калибрлеу арқылы өлшемді анықтайтын механикалық сұрыптау түрінде немесе таразыларды қолдана отырып, алманың салмағын анықтайтын салмақты сұрыптау қарастырылды. Бұл машиналардың кемшіліктері - шикізаттың тесіктерге тіреліп қалуы, өнімнің бетіне механикалық зақым келуі (тырналуы), сұрыптау процесін жедел реттеудің мүмкін еместігі және нәтижесінде сұрыптаудың шартты дәлдігі. Зерттеулер нәтижесінде, ең заманауи және дұрыс шешім болып, оптикалық-электронды әдісі болып табылады, атап айтқанда кескінді түсіру құрылғысын қолдана отырып сұрыптау процесін автоматтандыру арқылы сапаның негізгі стандарттарын анықтау болып табылады. Оптикалық-электронды әдіс жемістерді түс сипаттамалары бойынша оптикалық сұрыптау үшін қолданылады, нәтижесінде түрлі-түсті қоспалар өнімдерден шығарылады. Оптикалық сұрыптаушы бүлінген және сапасыз өнімдерді алып тастауға мүмкіндік береді.

Ғылыми-зерттеу жұмысымның пәні ауылшаруашылық өнімдерін роторлы сұрыптау машинасының параметрлері мен жұмыс режимдері. Зерттеу нысаны роторлы-бұрандалы құрылғымен картопты сұрыптаудың технологиялық процесі.

Бұл жұмыстың мақсаты ротор түріндегі сұрыптау құрылғысын жақсарту арқылы ротор-бұрандалы типтегі картоп түйнектерін сұрыптаудың параметрлері мен жұмыс режимін негіздеу.

Теориялық зерттеулер картоп түйнектерінің роторлы-бұрандалы сұрыптау құрылғысымен олардың қозғалысы процесінде өзара әрекеттесуін математикалық және механикалық модельдеу әдістеріне негізделген. Эксперименттік зерттеулер көпфакторлы эксперименттерді жоспарлау әдісімен орындалды.

Жұмыстың ғылыми жаңалығы келесідей:

- картопты сұрыптайтын айналмалы бұрандалы машинаның құрылымдық және технологиялық схемасы негізделген;

- аналитикалық тәуелділіктер орнатылды, сұрыптау машинасының технологиялық параметрлері мен беруші жұмыс органының (ротор-қоректендіргіштің)жұмыс режимі арасында байланыс орнатылды;

- сапалы оңтайландыру параметрі бойынша сұрыптау процесінің математикалық моделі алынды (сұрыптау дәлдігі);

-картопқа арналған роторлы-бұрандалы сұрыптау машинасының оңтайлы параметрлері мен жұмыс режимдері анықталды, олар барабанның салыстырмалы түрде қысқа ұзындығымен және процестің энергия сыйымдылығын төмендетумен ұтымды сұрыптау дәлдігін қамтамасыз етеді.

Диссертациядағы ғылыми ережелер мен тұжырымдар жобалық ұйымдар қолдана алатын картопқа арналған роторлы-бұрандалы сұрыптау құрылғысының негізгі құрылымдық параметрлерін негіздеуге мүмкіндік береді.