Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ГЕНОТИПТЕРІНІҢ АБИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚОҢЫР ТАТ (PUCCINIA RECONDITA) АУРУЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ

Женис Кеишилов 1 , Алма Кохметова 2 , Ерлан Дутбаев 3 , Мадина Кумарбаева 2 , Фахим Шехзад Балоч 4

1 Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты, Қазақ Ұлттық Аграрлық Зерттеу Университеті, Алматы, Қазақстан; 2 Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты, Алматы, Қазақстан; 3 Қазақ Ұлттық Аграрлық Зерттеу Университеті, Алматы, Қазақстан; 4 Чукурова университеті, қолданбалы ғылымдар институты, Адана, Түркия

doi.org/10.37884/1-2026/09 Бет. 83-92 Қабылданды 06.01.2026 Жарияланды 27.02.2026

Аңдатпа

Бидай өнімділігін арттыру үшін сорттардың абиотикалық күйзелістерге, мысалы, құрғақшылыққа, сондай-ақ биотикалық қатерлерге, соның ішінде қоңыр тат (Puccinia recondita) ауруына төзімділігі аса маңызды. Қоңыр тат ауруы, Қазақстанда бидайдың ең қауіпті ауруларының бірі болып табылады. Ол эпифитотиялық жылдары, әсіресе солтүстік және орталық өңірлерде, өнімнің 40-60%-ға дейін жоғалуына себеп болуы мүмкін. Бұл  зерттелінген жұмыстың мақсаты: Алматы облысы, егіс алқапында егілген 52 жаздық бидай линияларының қоңыртат патогеніне және құрғақшылыққа төзімділігін анықтау үшін, табиғи егіс алқап жағдайында фитопоталогиялық бағалау жұмыстарын жүргізу болды. Жаздық бидай үлгілерінің қоңыр тат ауруына төзімділігін фитопатологиялық бағалау нәтижелерінде, (IT-0) иммунды реакция танытқан 9 бидай үлгілері анықталынды оларға:  Линия 22 ЧС,  Лютесценс 30, Лютесценс KS 14/09-2, Лютесценс 1300, Сибирская 21, ОмГАУ-100, Лют. 3/04-21-11,  Тюменская юбилейная,  Лютесценс 443 және Силач. Бидай үлгілерін бағалау нәтижесінде биомасса индексі жоғары нәтиже көрсеткен, (NDVI) көрсеткіштері 0,55-0,69 аралығында болған 38 үлгілер іріктеліп алынды. Ерте масақтану мерзімі бойынша екі бидай үлгілері анықталынды олар; Новосибирская 41 және Эритроспермум 24841. Құрылымдық талдау жұмыстары нәтижесінде, өсімдіктің биіктігі бойынша (75-85 см) жоғары нәтиже көрсеткен 7 бидай үлгілері анықталынды. Масақтың ұзындығы өлшеу нәтижесінде 10 см-ден асқан үш үлгі ерекшеленді. Масақтағы масақшалар саны бойынша, үлкен масақ түзілуіне ықпал еткен 17 бидай үлгілері анықталынды. Негізгі масақтағы дән саны бойынша орташа көрсеткішке ие деп 20 үлгі анықталды. Негізгі масақтағы дән саны бойынша жоғары көрсеткішке ие деп 23 үлгі ерекшеленді. Бидайдың негізгі масағындағы дән массасы бойынша 1 граммнан асқан ең жоғары нәтиже көрсеткен 13 бидай үлгілері анықталынды. 1000 дәндік массасы бойынша ең жоғары 42 г көрсеткіш көрсеткен Степная 245 бидай үлгісі ерекшеленді. Зерттеу нәтижесінде, Алматы облысында бидай үлгілерінің басым бөлігі қоңыр тат ауруына төзімсіз екендігін көрсетеді. Бидай өндірісінде қоңыр тат ауруына төзімді болып анықталған бидай үлгілерін пайдалану ұсынылады.

жаздық бидай, егісалқап, абиотикалық стресс, құрғақшылық, биотикалық стресс, фитопатология, қоңыртат, NDVI, ауру, төзімділік, үлгілер.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Бахытұлы Қ., Кохметова А.М., Кеишилов Ж.С., Малышева А.А., Мухаметжанов К.С. (2024). Генетика-селекциялық және фитопатологиялық зерттеу күздік бидай сорттарының қоңыр татқа (Puccinia triticina) төзімділігін анықтау // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. ― А. №3 (103). Pр. 322–331. https://doi.org/10.37884/3-2024/36 [in Kaz]
  2. Cho E J. Ch S., Kang J-U., Jung Y. M., Park.Yoon Ch.S. (2015). Allelic Variation of Rht-1, Vrn-1 and Ppd-1 in Korean Wheats and Its Effect on Agronomic Traits // Plant Breeding and Biotechnology; 3: Pр. 129–138. doi.org/10.9787/PBB.2015.3.2.129. [in Eng]
  3. Chu D., Lu L., Zhang T. (2007). Sensitivity of Normalized Difference Vegetation Index (NDVI) to seasonal and interannual climate conditions in the Lhasa area // Arctic, Antarctic, and Alpine Research. Vol. 39. No. 4. Pр. 635–641. https://doi.org/10.1657/1523-0430(06-116)[CHU]2.0.CO;2 [in Eng]
  4. Huerta-Espino J., Singh R.P., Germán S., McCallum B.D., Park R.F., Chen W.Q., Bhardwaj S.C., Goyeau H. (2011). Global status of wheat leaf rust caused by Puccinia triticina // Euphytica. Vol. 179. Pр. 143–160. https://doi.org/10.1007/s10681-011-0361-x [in Eng]
  5. Кеишилов Ж.С., Кохметова А.М., Кумарбаева М.Т., Нұржұма М.Н., Бахытұлы Қ. (2025). Мониторинг распространения и развития болезни пиренофороза (Pyrenophora tritici-repentis) яровой пшеницы в северных областях Казахстана // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. ― А. №2. Pр. 121–131. https://doi.org/10.37884/2-2025/12 [in Kaz]
  6. Койшибаев М. (2018). Болезни пшеницы / ― Анкара. 394 с. [in Russ]
  7. Койшыбаев М. (2012). Особенности распространения особо опасных болезней пшеницы в Казахстане, устойчивость сортов и внутривидовое разнообразие патогенов // Иммуногенетическая защита сельскохозяйственных культур от болезней. Теория и практика. ― М., Большие Вяземы, С.118-126. [in Russ]
  8. Koishybayev M.K., Zhanarbekova A.B., Kokhmetova A.M., Rsaliev Sh.S. (2010). Genetic study of wheat resistance to leaf rust // Bulletin of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. No. 6. Pр. 10–15. [in Kaz]
  9. Kokhmetova A. Rathan N.D., Sehgal D., Malysheva A., Kumarbayeva M., Nurzhuma M., Bolatbekova A., Krishnappa G., Gultyaeva E., Kokhmetova A., Keishilov Z., Bakhytuly K. (2023). QTL mapping for seedling and adult plant resistance to stripe and leaf rust in two winter wheat populations Front. Genet. 14:1265859. P. 1–17. doi: 10.3389/fgene.2023.1265859. [in Eng]
  10. Kumarbaeva M., Kokhmetova A., Keishilov Zh., Bolatbekova A., Bakhytuly K., Kovalenko N. (2025). Identification of new sources of wheat resistance to various diseases // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. ― А. No. 3. Pр. 314–324. https://doi.org/10.37884/3-2025/30 [in Kaz]
  11. Малышева А.А., Кохметова А.М., Кумарбаева М.Т., Кейшилов Ж.С., Дубекова С. (2023). Молекулярно-генетический скрининг Lr-генов устойчивости у образцов мягкой яровой пшеницы в условиях юго-востока Казахстана // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. ― А. №3 (99). С. 92–99. https://doi.org/10.37884/1-2023/08 [in Kaz]
  12. McIntosh R.A., Wellings C.R., Park R.F. (1995). Wheat Rusts: An Atlas of Resistance Genes. Dordrecht: Kluwer Academic Publishers. https://doi.org/10.1007/978-94-011-0083-0 [in Eng]
  13. Rsaliyev S. Gultyaeva E., Baranova O., Kokhmetova A., Urazaliev R., Shaydayuk E., Abdikadyrova A., Abugali G. (2025). Characterizing the Genetic Basis of Winter Wheat Rust Resistance in Southern Kazakhstan // Plants, P 14, 1146. https://doi.org/10.3390/plants14071146. [in Eng]

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ГЕНОТИПТЕРІНІҢ АБИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚОҢЫР ТАТ (PUCCINIA RECONDITA) АУРУЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 28, 1(109) (Feb. 2026), 83–92. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2026/09.
(1)АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ГЕНОТИПТЕРІНІҢ АБИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚОҢЫР ТАТ (PUCCINIA RECONDITA) АУРУЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2026, 28 (1(109), 83-92. https://doi.org/10.37884/1-2026/09.
АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ГЕНОТИПТЕРІНІҢ АБИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚОҢЫР ТАТ (PUCCINIA RECONDITA) АУРУЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(1(109), 83-92. https://doi.org/10.37884/1-2026/09
АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ГЕНОТИПТЕРІНІҢ АБИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚОҢЫР ТАТ (PUCCINIA RECONDITA) АУРУЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 1(109), p. 83–92, 2026. DOI: 10.37884/1-2026/09. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1171. Acesso em: 15 sep. 2026.
“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ГЕНОТИПТЕРІНІҢ АБИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚОҢЫР ТАТ (PUCCINIA RECONDITA) АУРУЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (1(109): 83-92. https://doi.org/10.37884/1-2026/09.
“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ГЕНОТИПТЕРІНІҢ АБИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚОҢЫР ТАТ (PUCCINIA RECONDITA) АУРУЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ” (2026) Izdenister natigeler, 28(1(109), pp. 83–92. doi:10.37884/1-2026/09.
[1]“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ГЕНОТИПТЕРІНІҢ АБИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚОҢЫР ТАТ (PUCCINIA RECONDITA) АУРУЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 1(109), pp. 83–92, Feb. 2026, doi: 10.37884/1-2026/09.
“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ГЕНОТИПТЕРІНІҢ АБИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚОҢЫР ТАТ (PUCCINIA RECONDITA) АУРУЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 1(109), Feb. 2026, pp. 83-92, https://doi.org/10.37884/1-2026/09.
“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ГЕНОТИПТЕРІНІҢ АБИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚОҢЫР ТАТ (PUCCINIA RECONDITA) АУРУЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler 28, no. 1(109) (February 27, 2026): 83–92. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1171.
1.АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ГЕНОТИПТЕРІНІҢ АБИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚОҢЫР ТАТ (PUCCINIA RECONDITA) АУРУЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Feb. 27 [cited 2026 Sep. 15];28(1(109):83-92. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1171
1.АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ ГЕНОТИПТЕРІНІҢ АБИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ СТРЕСС – ҚОҢЫР ТАТ (PUCCINIA RECONDITA) АУРУЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2026;28(1(109):83-92. doi:10.37884/1-2026/09