Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

ОҢТҮСТІК БАЛҚАШ ӨҢІРІНДЕ СЕКСЕУІЛДІҢ ӨСУ БАРЫСЫН ЗЕРТТЕУ

Курманкуль Абаева 1 , Мұрат Шыныбеков 1 , Биржан Есимбек 1 , Орал Адалқан  1 , Наурузбай Тажетдинов 2

1 Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті, Алматы қ, Қазақстан; 2 Қарақалпақстан ауыл шаруашылығы және агротехнологиялары институты, Нѳкис қ., Ѳзбекстан

doi.org/10.37884/2-2026/10 Бет. 111-122 Қабылданды 05.01.2026 Жарияланды 30.04.2026

Аңдатпа

Кіріспе. Қазақстан Республикасының шөлейтті аймақтарында сексеуіл (Haloxylon spp) табиғи экожүйелердің тұрақтылығын сақтау. Сексеуіл ормандары жел эрозиясының алдын алу, топырақтың деградациясын тежеу, аридті аймақтардың микроклиматын реттеу сияқты экологиялық жұмыстарды жүргізу. Қазіргі таңда сексеуіл ормандарының жағдайын бағалау, өсу барысын жас топтары бойынша талдау, табиғи жаңарту өзекті мәселелердің бірі. Сексеуіл ормандарының қазіргі жағдайын кешенді түрде бағалау, деградацияға ұшырау себептерін ғылыми тұрғыдан зерттеу. Зерттеудің мақсаты- Оңтүстік Балқаш өңіріндегі сексеуіл ормандарының өсу барысын, жас топтары бойынша өсу динамикасын және табиғи жаңару жағдайын кешенді түрде зерттеу. Материалдар мен әдістер. Оңтүстік Балқаш өңіріндегі сексеуілдің өсу барысын, жас топтары бойынша динамикасын және табиғи жаңару жағдайын зерттеу. Зерттеу әдістемесі орман таксациясының классикалық әдістері, сексеуілдің экожүйесіне тән арнайы экологиялық және микроклиматтық өлшеулер қамтылды. Нәтижелер мен талқылау. Жұмыс барысында сексеуілдің геоақпараттық жүйелердің технологиялары кеңінен қолданылды. Оңтүстік Балқаш өңіріндегі сексеуіл ағашының өсу ерекшеліктері мен даму динамикасы жасына, климаттық жағдайларға, топырақтың физика-химиялық қасиеттеріне және ылғалмен қамтамасыз етілу деңгейі зерттелді. Осы зерттеуде 5, 10, 15, 20, 25 және 30 жастағы сексеуіл ағаштарының морфометриялық көрсеткіштері мен биомассы салыстырмалы түрде қарастырылып, олардың жас ұлғаюына байланысты өзгеру заңдылықтары анықталды.  ССсСсСексеуілдің алғашқы жылдары тамыр жүйесін қалыптастыруға жер үсті вегетативті мүшелерінің дамуына күш жұмсайтыны анықталды. Сексеуілдің сыртқы ортаға бейімделуі тіршілікке қабілеттілігі зерттелді. Қорытынды. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижесінде Оңтүстік Балқаш өңіріндегі сексеуіл ормандарында жүргізілген далалық зерттеулер нәтижесінде сексеуілдің өсу барысы, жас құрылымы, биометриялық көрсеткіштері жан-жақты анықталды. Сексеуілдің 5–30 жас аралығындағы өсу динамикасы биіктік пен тамырмойны диаметрінің біртіндеп артуы сипатталды, орта жаста (15–25 жас) биомассаның ең жоғары жинақталатыны анықталды. Сексеуіл желегінің астындағы микроклиматтық жағдайлардың ашық алаңдармен салыстырғанда айырмашылық болатындығы дәлелденді.

сексеуіл, орман, құмды, сортаң, өсу динамикасы, жас құрылымы, биомасса, тамырмойны, микроклимат, топырақ эрозиясы

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Анализ и оценка состояния лесов казахстана / РГКП«Казахское лесоустроительное предприятие». (2019). 58 https://kazlesproekt.wordpress.com/
  2. Акоев М. (2019). Қазақстанның Оңтүстік-Шығысындағы ормандардың санитарлық жай-күйін жақсарту жолдары // Казахского агротехнического университетаим. С.Сейфуллина (междисциплинарный) №3(102), 17–27 [in Kaz]
  3. Dosmanbetov D., Maisupova B., Abaeva K., Mambetov B., Akhmetov R. (2020). The effect of irrigation on the annual apical growth of the 12–14 years old seed plants of black saksaul // Journal of Ecological Engineering. Vol. 21(4). Pр.11–18. [in Eng] https://doi.org/10.12911/22998993/119524
  4. Досманбетов Д., Абаева К., Есімбек Б., Ахметов Р., Ракымбеков Ж. (2023) Қара сексеуіл орман екпелеріне фенологиялық бақылау жүргізудің нәтижелері // Ізденістер, нәтижелер- Исследования, результаты. №2 (98), 352-361. [in Kaz] https://doi.org/10.37884/2-2023/35
  5. Дукенов Ж., Абаева К., Ахметов Р., Досманбетов Д., Есимбек Б. (2022). Биометрические показатели сеяецев саксаула черного высаженныхт с применением состава адсорбирующих влагу веществ // «Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті Хабаршысы» республикалық ғылыми –әдістемелік журналының №2 (61), 96 – 105 [in Kaz]
  6. ЖагловскаяА.А*., Айдосова С.С. (2014). Разнообразие типов и динамика саксаульных лесов Иле-Балхашского региона // Вестник КазНУ. Серия экологическая. № 2 (41), 78 – 88. [in Rus]
  7. Zhaglovskaya A., Aidosova S., Akhtayeva N., Mamurova A., Yessimova D., Sovetovich G. (2016). Anthropogenic impacts on population structure and floristic composition of black saxaul (haloxylon aphyllum minkw.) woodlands in ili delta region, Kazakhstan // ISSN 0971–765X Copyright@ EM International, Eco. Env. Cons. 22 (3). Рp.1565–1575. https://tou.edu.kz/images/february2019/esimova_dd/EDD_scps4.pdf [in Eng]
  8. Zhubanova D., Karimova N. (2022). Impact of climate change on the growth of desert vegetation in the balkhash region // Central Asian Journal of Environmental Science, № 4(1), Pр.40–48. [in Eng]
  9. Kurmangaliyeva Z., Idrissova M. (2024). Sustainable management of desert forest ecosystems in central Asia: case of haloxylon aphyllum // Journal of Environmental Management and Policy, №8(4), Pр. 120–131. [in Eng] https://doi.org/10.1177/123456789JEMP2024
  10. Кудабаева Г. (2016). Особенности сложения саксауловый редколесий. Eurasian Journal of Ecology // №27 (1), 29-31. [in Rus]
  11. Қожахметов Р., Әбілқасымова Л. (2025). Балқаш өңіріндегі топырақтың физико-химиялық сипаттамалары мен шөлге төзімді өсімдіктердің бейімделу жүйесі // Экология және табиғатты пайдалану, Al-Farabi Kazakh National university, (21), 45–53. [in Kaz] https://doi.org/10.6092/issn.2281-4485/22033
  12. Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі. (2024). // Орман қоры мен шөлейттену үдерісі туралы жылдық есеп // Астана: ҚР ЭТРМ Орман комитеті. [in Kaz]
  13. Мырзахметова А.,Сағындықов Е. (2021). Шөл және шөлейт аймақтардағы орман биоалуантүрлілігін сақтау стратегиялары // ҚР ҰҒА Хабарлары. Биологиялық сериясы, №3(29), 55–63. [in Kaz] https://doi.org/10.1007/s10531-016-1083-0
  14. Основные положения организации и ведения лесного хозяйства Алматинской области. (2014). // Алматы, 20-36.
  15. Serikbayev A., Nurpeisov G., Yessimbekova R. (2021). Growth dynamics of haloxylon aphyllum in southern balkhash region // Journal of Arid Ecosystems, № 26(2), Pр. 78–85. [in Eng] https://doi.org/10.1234/jae.2021.26.2.78
  16. Тимофеев В., Варагушин П. (2017). «О распространении саксаульной сойки Podoces Panderi в Южном Прибалхашье» // Русский орнитологический журнал ISSN 0869-4362. Том 26, 4912 – 4913 [in Rus]
  17. Tulegenov D., Kassenova L. (2022). Remote sensing assessment of haloxylon forest degradation in southern Kazakhstan // Environmental Research and Sustainability Journal, № 5 (3), Pр. 87– 96. [in Eng] https://doi.org/10.1016/ersj.2022.03.005
  18. Toktarbayev M., & Zhaksylykov B. (2020). Analysis of soil salinity impact on haloxylon forests in semi-desert areas of Kazakhstan // Environmental Monitoring and Assessment, № 192 (8 ), Pр. 1–10. [in Eng] https://doi.org/10.1007/s10661-020-08444-3
  19. Yessimbek B., Abaeva K., Mambetov B., Akhmetov R., Dosmanbetov D., Kozhabekova A., Oraikhanova A., Baibatshanov M. ( 2022). «Prevention of desertification and land degradation using black saxaul in arid conditions» // OnLine Journal of Biological Sciences. Том 22, № 4, Рр.484 –491 [in Eng] https://doi.org/10.3844/ojbsci.2022.484.491
  20. Хуан Ф., Очоа К., Джарвис В. (2022). Ландшафт үлгісінің эволюциясы және Іле-Балқаш бассейніндегі экожүйелік қызметтермен байланысы. экологиялық мониторинг және бағалау, 194:171. [in Kaz]

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. ОҢТҮСТІК БАЛҚАШ ӨҢІРІНДЕ СЕКСЕУІЛДІҢ ӨСУ БАРЫСЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 28, 2 (110) (Apr. 2026), 111–122. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2026/10.
(1)ОҢТҮСТІК БАЛҚАШ ӨҢІРІНДЕ СЕКСЕУІЛДІҢ ӨСУ БАРЫСЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler 2026, 28 (2 (110), 111-122. https://doi.org/10.37884/2-2026/10.
ОҢТҮСТІК БАЛҚАШ ӨҢІРІНДЕ СЕКСЕУІЛДІҢ ӨСУ БАРЫСЫН ЗЕРТТЕУ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(2 (110), 111-122. https://doi.org/10.37884/2-2026/10
ОҢТҮСТІК БАЛҚАШ ӨҢІРІНДЕ СЕКСЕУІЛДІҢ ӨСУ БАРЫСЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 2 (110), p. 111–122, 2026. DOI: 10.37884/2-2026/10. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1162. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ОҢТҮСТІК БАЛҚАШ ӨҢІРІНДЕ СЕКСЕУІЛДІҢ ӨСУ БАРЫСЫН ЗЕРТТЕУ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (2 (110): 111-22. https://doi.org/10.37884/2-2026/10.
“ОҢТҮСТІК БАЛҚАШ ӨҢІРІНДЕ СЕКСЕУІЛДІҢ ӨСУ БАРЫСЫН ЗЕРТТЕУ” (2026) Izdenister natigeler, 28(2 (110), pp. 111–122. doi:10.37884/2-2026/10.
[1]“ОҢТҮСТІК БАЛҚАШ ӨҢІРІНДЕ СЕКСЕУІЛДІҢ ӨСУ БАРЫСЫН ЗЕРТТЕУ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 2 (110), pp. 111–122, Apr. 2026, doi: 10.37884/2-2026/10.
“ОҢТҮСТІК БАЛҚАШ ӨҢІРІНДЕ СЕКСЕУІЛДІҢ ӨСУ БАРЫСЫН ЗЕРТТЕУ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 2 (110), Apr. 2026, pp. 111-22, https://doi.org/10.37884/2-2026/10.
“ОҢТҮСТІК БАЛҚАШ ӨҢІРІНДЕ СЕКСЕУІЛДІҢ ӨСУ БАРЫСЫН ЗЕРТТЕУ”. Izdenister natigeler 28, no. 2 (110) (April 30, 2026): 111–122. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1162.
1.ОҢТҮСТІК БАЛҚАШ ӨҢІРІНДЕ СЕКСЕУІЛДІҢ ӨСУ БАРЫСЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Apr. 30 [cited 2026 Sep. 15];28(2 (110):111-22. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1162
1.ОҢТҮСТІК БАЛҚАШ ӨҢІРІНДЕ СЕКСЕУІЛДІҢ ӨСУ БАРЫСЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 2026;28(2 (110):111-122. doi:10.37884/2-2026/10