№ 1 (97) (2023): Ізденістер, нәтижелер

Мақалада Алматы облысындағы «Қапшағай уылдырық шашу-өсіру шаруашылығы-1973» ЖШС-нің инкубациялық цехында орнатылған мини- тұйық жүйелі сумен қамтамасыз етілген қондырғыда тилапия (Oreochromis niloticus) және кларий жайынының (Clarias gariepinus) шабақтарын өсіру нәтижелері келтірілген. Жұмыс барысында жылуды жақсы көретін балықты өсірудің жалпы қабылданған әдістері қолданылды, судың сапасы гидрохимияда жалпы қабылданған әдістерге сәйкес бағаланды. Бағалы балық түрлерінің шабақтарын мини- тұйық жүйелі сумен қамтамасыз етілген қондырғыдағы судың негізгі гидрохимиялық көрсеткіштері туралы мәліметтер келтірілген, тилапия мен кларий жайынының шабақтарын өсіру және биологиялық көрсеткіштеріне салыстырмалы талдау келтірілген. Зерттеу нәтижесінде тилапия мен кларий жайыны шабақтарының балықтық-биологиялық көрсеткіштері анықталды. Тірі қоректердің әр түрі (дафния, моина) оны балық азығы ретінде пайдалануға байланысты белгілі бір рейтингтік орынға ие болды.

Жүргізілген жұмыс нәтижесінде мини- тұйық жүйелі сумен қамтамасыз етілген қондырғыда тірі қоректі қолдана отырып тилапия мен кларий жайынының отырғызатын материалын өсіру тиімді екендігі анықталды. Өсірілген тилапия мен кларий жайыны шабақтарының 96-98% тірі қалу жағдайында, орташа салмағы 0,5-0,6 г құрады. Алынған нәтижелер көрсеткендей, онтогенездің алғашқы сатысында тилапия мен кларий жайынының шабақтарын өсіру кезінде моиналарды қолданған, дафниямен салыстырғанда тиімді.

Өнеркәсіптік балық шаруашылығында жануар тектес қоректердің жетіспеушілігі мәселесі бұрыннан белгілі. Осы тұрғыда ежелден белгілі тірі қоректерді алу тәсілі өзектілігін жоғалтар емес. Алматы облысы жағдайында алғаш рет тірі қорек негізінде кларии жайыны (Clarias gariepinus) мен тилапияның (Oreochromis niloticus) шабақтарын бассейндерде өсіру бойынша кешенді ғылыми-зерттеулер жүргізілді. Зерттеулер Алматы облысындағы «Қапшағай уылдырық шашу-өсіру шаруашылығы-1973» ЖШС (VI балық өсіру аймағы) жүргізілді. Берілген мақалада дендробена және старатель жауын құрттарының биохимиялық құрамын, оларды өсіру ерекшеліктерін және тилапия мен кларии жайынының шабақтарын өсіру кезінде қоректендіруге пайдаланудың салыстырмалы зерттеу нәтижелері берілген. Мақалада жетілдірілген әдістерді қолдана отырып, жауын құрттарды өсіру тәжірибесі сипатталған. Дендробена және старатель құрттарымен тилапия (Oreochromis niloticus) және кларии жайынының (Clarias gariepinus) шабақтарын қоректендіру барысында алынған балықтық-биологиялық көрсеткіштерін талдау нәтижелері берілген. Зерттелген көрсеткіштерді жан-жақты талдау нәтижесінде құрттардың әрбір түріне рейтингтік орын берілді. Зерттеулер нәтижесінде тилапия (Oreochromis niloticus) және кларии жайынының (Clarias gariepinus) шабақтарын дендробена мен старатель жауын құрттарымен қоректендіру олардың балықтық-биологиялық көрсеткіштеріне оң әсер ететіндігі байқалды.

Аграрлық саланы басқарудың макро - және микро деңгейлерінде ветеринариялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету стратегияларын әзірлеу әрбір ауру және жануарлар түрі бойынша сырқаттанушылықтың, өлімнің сенімді және верификацияланатын статистикасын жинауды талап етеді. Бұл Қазақстан Республикасының аумағында бұрын байқалмаған, жергілікті статистика мен бақылаулардың сенімді нәтижелері жоқ жаңа экзотикалық аурулар үшін аса маңызды.

Жақында жаһандану қаупінің жоғарылауына және аса қауіпті инфекциялардың тез таралуына байланысты зооноздық инфекциялардың таралуынан болатын қауіптер мен ықтимал залалдарды да ескеру қажет. Бұл залал ауыл шаруашылығы өндірісіне, тамақ және қайта өңдеу салаларына тікелей залалдан едәуір асып түсуі мүмкін. Бұл әлеуметтік-экономикалық шиеленістің өсуіне және аймақаралық және халықаралық байланыстардың үзілуіне әкелуі мүмкін. Осыған байланысты мониторинг жүйесін дамыту, тәуекелдерді бағалау, ветеринариялық стратегиялардың, оның ішінде жануарлардың экзотикалық және аса қауіпті ауруларының тиімділігін экономикалық бағалау қажеттілігі туындайды. Алайда, Қазақстан үшін бірқатар экзотикалық және жаңа аурулар, сондай-ақ Қазақстанға әкелінетін малдың жаңа тұқымдары үшін сырқаттанушылық, өлім-жітім, Қазақстан жағдайында өнімділікке әсер ету жөніндегі деректер жоқ. Мақаланың мақсаты ветеринариялық стратегиялардың, соның ішінде жануарлардың экзотикалық және аса қауіпті ауруларының тиімділігін экономикалық бағалаудың негізгі әдістерін анықтау болып табылады. Тиімділікті экономикалық бағалау үшін экономикалық тиімділікті бағалауды құрайтын және міндетті болып табылатын есептеулердің негізгі элементтері анықталды.

Мақалада жаздық қатты бидайдың дүние жүзіндегі егістігін талдау нәтижелері, Қазақстанның оңтүстік-шығысында осы дақылдың негізгі сорттары, қатты бидай сорттарында сабақ татының дамуы, астықты аймақтарда сорттардың төзімділігі туралы мәліметтер берілген.

Алматы облысында сабақ татының (Puccinia graminis f.sp. tritici) табиғи даму жағдайында жаздық қатты бидайдың (Triticum durum Desf.) 15 сорты зерттелді. Тәжірибеде қазақстандық және шетелдік көптеген сорттар ауруға орташа төзімділік пен бейімділік көрсетті. Инфекцияның дамуы «Гордеиформе 254» және «Наурыз 6» сорттарында орташа (30-40%) деңгейде, «Наурыз 2» сортында күшті дамуы (60%) байқалды. «Салауат» және «Жақұт 20» сорттарында аурудың бастапқы және кейінгі дамуы 20% болды, бұл таттың баяу дамуының белгісі (Slow rusting - Баяу тоттану).

Қатты бидайдың қазақстандық «Сеймур 17», «Шарифа» және ресейлік «Қаныш» сорттары сабақ татына орташа төзімділік көрсетті. Басқа да шаруашылық құнды белгілері бар бұл сорттар аймақта аурудың дамуын тежей алады.

Көкөніс дақылдарын интродукциялау әлемде де Қазақстан үшін де өте маңызды болып саналады, өйткені көкөніс дақылдарының жаңа құнды түрлерін басқа экологиялық-географиялық аймақтарға көшіру, ассортиментін едәуір кеңейтуге және  өнімдерін тұтынуды арттыруға, оны толық және әр түрлі етуге мүмкіндік береді.

Барлық қырыққабат көкөністерінің ішінде Кале қырыққабаты өзіне ерекше назар аударады. Бұл дақыл соңгы кезде өзінің ерекше биохимиялық құрамына байланысты кең тарап кетті.

Қазақстан үшін жапырақты қырыққабат Кале жаңа дақыл болып табылады. Қырыққабат Кале интродукциялауы еліміздің көкөніс шаруашылығын диверсификациялауға, дақылдарының құрамын кеңейтуге ықпал етеді.

Кале қырыққабатының бастапқы коллекциясы құрылды және оны экономикалық құнды белгілер бойынша (өнімділік, сапалы көрсеткіштер) зерттеу жүргізілді. Ерте пісетін кезен бойынша F₁ Dwart Green curlet гибриді ерекшеленді. Барлық параметрлер бойынша жоғаргы көрсеткіш (биіктігі, жапырақтар саны және т.б.) F₁ Nero di Toskana гибриді көрсетті. Жоғаргы өнімділікті F₁ Kapitan - 32,29 т/га, келесі F₁ Red Russian – 28,7 т/га, содан кейін F₁ Dwart green curlet – 28,0 т/га гибридтар қорсетті. Гибрид F₁  Scarlet  қүрғак заттар мен "С" дәрумені ең көп мөлшері, ал гибрид F₁ Dwart Green curlet жалпы қанттар мөлшері бойынша ерекшеленді. Жалпы белгілер бойынша жоғаргы көрсеткіш F₁ Dwart Green curlet гибриді көрсетті.

Қазақстанның оңтүстік-шығыс жағдайында интрадуциялық жеті ремонтантты таңқурай сорттарының биологиялық ерекшеліктері екі жылдық жүргізілген зерттеу нәтижесінде, Ресей және Польшалық  сорттарының негізгі пайдалы-шаруашылық белгілері анықталды.

Ең жоғарғы өнімділікті көрсеткен Ресей сорты Брянское Диво 9,8 т/га, ортақ көрсеткіш бойынша басқа сорттардан 12%-ға жоғары, ал Polka сорты екінші болып өнімділікті 4,2%-ды көрсетті.  Бұл сорт ең ірі жидектері (орташа салмағы-5,2 г) құрады. Зерттеу жұмыстары 2020 жылы жалғасын табады және нәтижесінде перспективті сорттар мемлекеттік сорт сынау орталығына тапсырылады.

 Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Саймасай ауылында «Айдарбаев» шаруа қожалығында тәжірибе жүргізілді.  2019 жылдың вегетациялық кезеңнің екінші жартысында ыстық және құрғақ, су тапшылағы ауа райымен сипатталды. Тәжірибе әр қайсысында, үш қайталымнан он есептік өсімдіктен жүргізіледі.

Тәжірибе барысында фенологиялық және биометриялық бақылау жүргізілді, өнімнің түсімдік есебі және оның сапасы, тәжірибенің әр қайсысында 10 есептік өсімдіктен үш есе қайталанды.

Фенологиялық есеп және бақылау жұмыстары вегетациялық кезеңде жүргізілді. Осылайша, наурыз айының соңында вегетациялық кезіңнің басталуы бір мезгілде байқалған, фазалар бірлескен түрде пайда болып, олардың қалған фазалары бойынша өту мерзімдері ерекшеленді.

Ғылыми мақала «Қазақстанның оңтүстік-шығысы жағдайында картоп және асханалық тамыржемістілердің (сәбіз, қызылша) органикалық өнімдерін дақылдардың бейімді-экологиялық сорттарын қолдану және агротехнологияларын биологизациялау негізінде өндіру» тақырыбындағы ғылыми жоба аясында алынған зерттеу нәтижелерінің негізінде дайындалды. Зерттеулер көкөніс шаруашылығында және агрохимияда қолданылып жүрген жалпы әдістемелерге сәйкес жүргізілді. Қазақстанның оңтүстік-шығысының тау бөктеріндегі күңгірт қарақоңыр топырақ жағдайында картоп дақылында органикалық тыңайтқыштардың және биопрепараттардың жаңа түрлерінің тиімділігі зерттелді. Органикалық картоп өндіруде әртүрлі биоорганикалық тыңайтқыштардың маңыздылығы бағаланды. Картоппен жүргізілген танаптық тәжірибелерде Қазақстанда және шетелдерде өндірілетін органикалық тыңайтқыштардың, биотыңайтқыштардың және өсімдіктердің өсуін үдеткіш биопрепараттардың түйнектердің өнімділігі мен сапасына әрекеті анықталды.  Ғылыми мақалада 2021-2022 жылдары алынған эксперименталды мәліметтер келтірілді. Зерттелген биотыңайтқыштардың өсімдіктердің өсу құбылысына оң әсерін тигізетіні белгілі болды. Картоп өсімдіктерінің биомассасының қарқынды жетілуі және қуатты түрде қалыптасуы атап көрсетілді. Өнімде нитраттар мөлшерінің азаюы есебінен оның сапасының жақсарғаны байқалды. Биоорганикалық тыңайтқыштар мен биопрепараттар картоптың өнімділігін 12,50-88,09% (2021 ж.) және 17,39-87,50% (2022 ж.) арттырды. Картоп түйнектеріндегі нитраттар мөлшері қолданылған тыңайтқыштардың түрлеріне байланысты біршама ауытқыды. Нитраттардың минималды деңгейі (60-84 мг/кг) StresStop, WORМiс, MEGAVit және BioZZ сияқты жаңа биотыңайтқыш түрлері қолданылып өсірілген өнімдерде болды. Тәжірибе бойынша картопта нитраттың ең аз мөлшері (49 мг/кг) 100% органикалық тыңайтқыш болып табылатын Терра Сорб фолиар биотыңайтқышы 3 л/га (3 рет) нормасымен қолданылған нұсқада жиналды.

Мақалада Қызылорда облысындағы Арал теңізінің маңында орналасқан Қаратерең ауылындағы зерттеу алаңының жағдайында қара сексеуіл (Haloxylon aphyllum (Minkw.) Iljin) бұтаның өсіп өнуіне қоршаған ортаның, топырақ қасиеттерінің және топографиялық факторлардың әсерін зерттеу нәтижелері көрсетілген. Жүргізілген зерттеулер бірнеше сатыда жүзеге асырылды. Нәтижесінде отырғызылған ағаш көшеттері топырақ кескінінде 0-100 см аралығы тек құмнан құралған жердің ағаштарының өмір сүруі жоғары дәрежені құрады. Ол зерттеу алағының 25 % құрады. Ал, топырақтың кескінінде құрамы балшық пен шаңды жерлерде отырғызылған көшеттер төмен көрсеткішті көрсетті және бұл зерттеу алаңының 75-100 % солып қалған ағаштарды құрады. Аталған зерттеу жұмыстары Жапон және Қазақстан топырақтанушылары бірігіп, далалық зерттеу жұмыстарын жүзеге асыру арқылы жұргізді. Осы жүргізілген зерттеу барысында қуаңшылық жерлерде көгалдандыру немесе орман өсіру жұмыстарын сәтті өткізу үшін, ағаштарды отырғызу алдында, жоспарлап бірінші кезекте экологиялық бағалауды жүргізген тиімді және қара сексеуіл бұталарын отырғызу үшін тек үстіңгі қабатында ғана құмды емес, толықтай 0-100 см топырақ тереңдігі тек құмды топырақтардан құралған жағдайда ғана, оң түрде нәтиже әкелетіні анықталды.

Мaқалада Алмaты облыcының климaттық жaғдайында 2020-2022 жылдaрға аpналған қаpа қаpақат соpттарының отaндық және шетeлдік селeкциясын агрoбиологиялық зeрттеу тaлданады. Қарaқат соpттарының әpтүрлілігі әртүрлі климаттық жағдайлармен және селeкция дeңгейімен анықталады. Қарақат-Қазақстанның оңтүстік-шығысында кең таралған жидек дақылдaрының бірі. Ол қыстa төзімділігі, ертe жетілуі, өнімділігі, жидектердің Жоғары сапасы, жаңа және өңделген түрінде бағаланады. "ҚазЖКШҒЗИ" ЖШС тәжіpибелік алaңдары Алмaты oблысы Талғар aуданы "Талғар" aймақтық филиaлында орнaласқан. Зерттeу нысаны отaндық және шетелдік селекцияның қара қарaқатының 15 сорты болып табылады, зерттеу жылдaрындағы ең тұрақты өнімділік әдістемесі Поклон Борисова , Приморский великан, Нора, Таулы, Талгат, Айдар, Раяна, Марал сорттармен сипатталды (өнімділігі 70-75 ц/га). 2020-2022 жылдары  ғылыми жұмыстарды жүргізу нәтижесінде шаруашылық-құнды белгілері бойынша (қысқа төзімділігі, жалпы өнімділігі, жидектер салмағы) Алматы облысы жағдайында өсіру үшін ұсынылатын Таулы, Талғат, Раяна, Кадия, Айдар, Марал, Поклон Борисовой, Сокровище, Приморский великан  зерттеуге алынған қара қарақат сорттары ерекшеленді. Ғылыми мақала ҚР АШМ қолдауымен 2021-23 жылдарға арналған "Био және IT-технологиялардың жетістіктері негізінде жеміс-жидек, жаңғақ дақылдары мен жүзімнің сорттары және будандарын құру" BR 10765032 МҚБ ҒТП шеңберінде дайындалды.

Мақалада Қазақстанның оңтүстік-шығысы ашық қара-қоңыр топырағының қоректік элементтер динамикасына жоңышқа дақылының әртүрлі сорттарына берілген фосфор тыңайтқыштарының әртүрлі мөлшерінің әсерін бақылау нәтижелері көрсетілген. Жұмыс барысында фосфор тыңайтқыштарының әсерін бақылайтын негізгі факторлар, яғни топырақ құрамындағы қоректік элементтердің мөлшері мен оның жоңышқа дақылының өнімділігіне әсері анықталды.

Фосфор тыңайтқыштарының жоңышқа сорттарына тиімділігін зерттеу жұмыстары республикамыздың оңтүстік-шығысының суармалы топырақтарында жүргізілді. Бұл аймақта табиғи құнарлығы төмен кәдімгі және ашық сұр, сонымен қатар ашық қара-қоңыр топырақтар таралған. Республикалық агрохимиялық орталықтың соңғы уақыттарда жүргізген зерттеулеріне сүйенсек аймақтың жыртылатын суармалы топырақтардың 97,4% органикалық заттар құрамы төмен дәрежеде екені және 99,3% жерлер өсімдікке тиімді азотпен төмен дәрежеде қамтамасыз етілгені және ол жерлердің жартысы жылжымалы фосформен орташа деңгейде қамтамасыз етілгіні анықталған. Аймақтың суармалы топырақтары калиймен жоғары дәрежеде қамтамасыз етілген, сондықтан оларды қалиймен тыңайту қажет етілмейді.

Суармалы ашық қара-қоңыр топырағында тыңайтқыш қолданбаған нұсқаларда жоңышқаның көктеу кезеңі бойынша нитратты азот мөлшері 50,4-55,8 мг/кг аралығын қамтыды. Сонымен қатар, вегетациялық кезеңдері бойынша бастапқы кезеңінен соңғы кезеңдеріне қарай нитратты азоттың жоғарылайтындығы байқалды. Зерттелінген сорттардағы нитратты азоттың мөлшері бірінші орымда 50,0-60,0 мг/кг болса, 4- ші орымнан кейін оның мөлшері айтарлықтай 65,0-70,4 мг/кг-ға дейін жоғарылағандығы анықталды.

Зерттелген топырақтарға енгізілген фосфор тыңайтқыштары топырақтың жылжымалы фосфор мөлшеріне тиімді әсер етті. Бақылау нұсқаларындағы жылжымалы фосфордың мөлшері зерттелінген сорттар бойынша көктеу кезеңінде 25,8-28,0 мг/кг аралығында өзгеріп, форфордың орташа қамтамасыз етілу дәрежесін көрсетті. Ал, 60 кг/га фосфор тыңайтқышын пайдаланған нұсқада барлық сорттар бойынша 2,0-2,8 мг/кг дейін, 90 кг/га енгізген нұсқада 6,9-9,7 мг/кг дейін жоғарығаны белгілі болды.

Мақалада органолептикалық яғни сенсорлық талдау және балл жүйесі арқылы дайын макаронның органолептикалық сипаттамаларына әртүрлі дозалардың әсері қарастырылады және талданады. Зерттеу жұмысы Қазақ қайта өңдеу және тағам өнеркәсіптері ғылыми- зерттеу институты» ЖШС Астана филиалында жүргізілді. Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы бар және ғалымдар мен өндірушілерге дәстүрлі емес шикізатты пайдалана отырып, берілген функционалдық қасиеттері бар макарон өнімдерінің жаңа рецептерін және/немесе технологияларын әзірлеуде пайдалы болуы мүмкін. Тәжірибелер 40, 50 және 60°C температурада кептіру агентінде 25% жүгері крахмалы қосылған дәстүрлі емес шикізат қоспаларының үш рецептурасында жүргізілді. Ылғалдылық деңгейіне 10% жеткенге дейін кептірудің максималды ұзақтығы жүгері, ноқат, соя және қарақұмық бар рецептке сәйкес келеді. Сапаны бағалаудың сенсорлық талдауы жоғары жүгері мен қарақұмық макарон өнімдері 93 баллдан жоғары алғанын көрсетті. Басқа екі рецепт бойынша дайындалған қоспалар да жақсы баға алды, бұл барлық рецепттерде теңдестірілген құрамды көрсетеді. Бұл қоспалар үшін оңтайлы кептіру температурасы өнеркәсіптік өндірісте қоректік қасиеттерін, құрғақ тағамның сапалық сипаттамаларын және энергия тиімділігін сақтау тұрғысынан 60°C болатыны анықталды.

Орман қорының мемлекеттік есебі Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен орман қорыны күзетілуін, қорғалуын, ормандардың молықтырылуы мен орман өсіруді, орманның пайдалануын, орман қорының сандық және сапалық өзгерістеріне жүйелі бақылау жасауды ұйымдастыру және мемлекеттік органдарды, мүдделі жеке және заңды тұлғаларды орман қоры туралы ақпаратпен қамтамасыз ету үшін жүргізіледі. Қaзaқcтaндa opмaн opнaлacтыpу жұмыcтapы өзiнiң дaмуындa ұзaқ жәнe күpдeлi жaғдaйлapдaн өттi. Қaзipгi opмaн opнaлacтыpудың epeкшeлiктepi мeн жeтicтiктepiн түciну және oның құpылуы. Ocының нeгiзiндe opмaн пaйдaлaнудың aғымдaғы мәceлeлepi шeшiлeдi (opмaн қopындa бip жылдa бoлғaн өзгepicтepдi ecкepe oтыpып жәнe opмaн opнaлacтыpу жoбacының ұcыныcтapынa caй), шapуaшылық жұмыcтapдың нәтижeлepi бaғaлaнaды, opмaн pecуpcтapының жaғдaйы туpaлы aқпapaт бepiлeдi Рecпубликaмыздың opмaн шapуaшылық мeкeмeлepiнiң шapуaшылық жұмыcтapының жocпapын өңдeудi Қaзaқcтaндaғы opмaн шapуaшылық мeкeмeлepiнiң aлдындa тұpғaн күpдeлi мәceлeлepдi шeшугe мүмкiншiлiгi өтe жoғapы. Oның нeгiзгi мaқcaты - opмaн шapуaшылығын жүpгiзудe, opмaнды көбeйтудe, күзeту жәнe қopғaудa opмaн pecуpcтapы туpaлы ceнiмдi aқпapaт aлу жoлымeн кeшeндi өңдeлгeн мәлiмeттepмeн  opмaн шapуaшылық мeкeмeлepiн қaмтaмacыз eту. Мeмлeкeттiк opмaн кaдacтpын жәнe opмaн мoнитopингiн құpу, opмaн пaйдaлaнудың нaқты aнықтaлғaн көлeмiн, opмaн көбeйтудiң ic-шapaлapын ic-әpeкeттepмeн жұмыc жacaуын бaқылaу шapaлapын жүзeгe acыpуғa бaғыттaлғaн. Opмaн шapуaшылығын жүpгiзу мeн opмaн pecуpcтapын пaйдaлaну, opмaнды ұдaйы өндipу, күзeту жәнe қopғaу жұмыcтapының тиiмдiлiгiнe, opмaн шapуaшылығындaғы ғылыми-тexникaлық caяcaттың бipыңғaй бoлуынa бaғыттaлғaн шapaлap жүйeciн жacaу opмaн opнaлacтыpудың нeгiзгi мaқcaты бoлып тaбылaды. Қaзipгi уaқыттa мeмлeкeтiмiздiң aлғa қoйғaн мaқcaты opмaн қopын дұpыc пaйдaлaнa oтыpып, opмaн шapуaшылығын тиiмдi ұйымдacтыpу apқылы pecпубликaмыздaғы opмaн қopлapын көбeйту. Opмaн шapуaшылығының нeгiзгi мaқcaты: opмaн қopын көбeйту, xaлықтың aғaш өнiмдepi мeн бacқa opмaн тaуapлapынa дeгeн мұқтaждығын тoлық қaмтaмacыз eту, opмaнды өpттeн күзeту, aуpулapдaн қopғaу, opмaнның қopғaныштық құpылымын жoғapылaту жәнe opмaн бaйлығын көбeйту. Кeйiнгi уaқыттa opмaн шapуaшылығындa жәнe opмaн өндipiciндe көптeгeн ГAЖ тexнoлoгиялap қoлдaныcқa eнгiзiлiп oтыp. Бүгінгі таңда орман шаруашылығының белсенділігін арттыру, орманмен қамтылған жерлерді көбейту көкейтесті мәселе болып отыр. Егеменді еліміздің тірегі, болашағы-жасыл орман. Қазіргі орман шаруашылығының басшыларының алдында тұрған басты міндет- орманшыларды бәсекеге қабілетті, жан- жақты тұлға ретінде жұмыстарын қалыптастыру.

М­ақалада ж­еміс-ж­идек ж­әне к­өкөніс ш­аруашылығы с­алаларында ж­ерді п­айдалануды з­ерттеу н­әтижелері к­елтірілген. М­ақала ж­азудың м­ақсаты, а­уылшаруашылық ж­ерлерін п­айдаланудың қ­азіргі ж­ағдайын т­алдау ж­әне о­ларды е­лдің о­ңтүстік а­ймағында т­иімсіз п­айдалану с­ебептерін а­нықтау.

О­ңтүстік Қ­азақстан о­блыстары б­өлінісінде ш­аруашылықтардың с­анаттары б­ойынша ж­еміс ш­аруашылығында ж­ерді п­айдалану қ­ұрылымына т­алдау ж­үргізілді, ж­алпы ж­әне т­ауарлық ө­нім к­өрсеткіштері б­ойынша ж­еміс ш­аруашылығы м­ен к­өкөніс ш­аруашылығы с­аласының т­иімділігінің е­септік д­еңгейі а­йқындалды. А­лматы о­блысының Е­ңбекшіқазақ а­уданында ж­еміс ө­сірудің қ­арқынды т­ехнологиясының ә­дісі, с­ондай-а­қ и­нновациялық т­ехнологиялардың, ә­сіресе т­амшылатып с­уару ж­үйесінің а­ртықшылықтары қ­арастырылды. С­ондай-а­қ, а­уыл ш­аруашылығы д­ақылдарымен қ­амтылған е­гіс а­лқаптарының қ­ұрылымы т­алданды. Ж­үргізілген т­алдау н­егізінде ж­ер р­есурстарын о­ңтайлы п­айдалану ж­олдары ұ­сынылды, о­ның і­шінде а­уыл ш­аруашылығы а­лқаптарын т­иімді п­айдалануға к­өбірек к­өңіл б­өлінді.

А­уылшаруашылық ж­ерлерін ұ­тымды п­айдалану ү­шін а­гротехникалық, т­ехнологиялық, қ­ұрылымдық ж­әне ұ­йымдастырушылық с­ияқты б­арлық т­алаптар с­ақталуы к­ерек. Б­үгінгі т­аңда д­ақылдарды ө­сіруде а­уыспалы е­гістер с­ақталмайды, о­рганикалық ж­әне м­инералды т­ыңайтқыштар қ­олданылмайды, б­ұл т­опырақтың д­еградациясына ж­әне о­лардың ө­німділігінің т­өмендеуіне ә­келеді. О­ңтүстік а­ймақтарда т­опырақтың қ­айталама т­ұздануы б­айқалады, к­өптеген ж­ерлер с­у, ж­ел э­розиясына ұ­шырайды. Б­ұл ө­ңірде а­уыл ш­аруашылығы ж­ерлерінің п­айдаланылуын б­ақылау ү­шін, м­ысалы, ғ­арыштық м­ониторинг с­ияқты б­ақылаудың з­аманауи ә­дістері е­нгізіледі, б­ұл ш­аруашылық ж­үргізуші с­убъектілерден т­иімсіз п­айдаланылған ж­ерлерді у­ақтылы а­нықтауға ж­әне а­лып қ­оюға м­үмкіндік б­ереді.

Географиялық ақпараттық жүйелер гидрологияда су ресурстарын есептеу және бағалау үшін, су объектілерінің гидрологиялық режимін зерттеу мақсатында кеңірек қолданылуда. Деректерді жинау, өңдеу және интерпретациялау, гидрологиялық желілерді жобалау және географиялық ақпараттық жүйелері (ГАЖ) технологиясы мен дербес компьютерлерді кеңінен қолдану арқылы шешім қабылдау ұсыныстарын дайындаудың көптеген мәселелерін гидрологиялық тәжірибеде осы уақытқа дейін шешілгеннен жедел және тиімдірек шешуге болады. ГАЖ технологиясының су объектілерін гидрографиялық сипаттамаларымен, гидрологиялық бекеттерімен және өлшеу деректерімен бірге цифрлық немесе қағаз карталарда жедел ұсыну мүмкіндігі болып жатқан процестердің егжей-тегжейлі бейнесін алу үшін бақылау материалдарын автоматтандырылған кешенді талдау мен түсіндіруді жүргізуге мүмкіндік береді.

Бұл жұмыста Алматы облысының өзен бассейндерінде әртүрлі гидрологиялық мәселелерді шешу үшін ГАЖ-ды қолданудың әдістемелік тәсілдері ұсынылған. Сандық карталар таңдалған өзендердің қажетті физикалық-географиялық сипаттамаларын анықтады, олар бұрын жарияланған мәліметтермен салыстырылды. Зерттелетін өзендердің су жинау шекаралары нақтыланды.  Бассейндердің пішіні мен орналасуына байланысты сызықтық және аумақтық объектілерді дәл өлшеу үшін картографиялық проекцияларды таңдау принципі ұсынылды. ГАЖ технологиясын қолданып, картометриялық жұмыстарды орындаудың ұсынылған әдістемелік тәсілдері уақыт шығындарын едәуір қысқартуға және өлшеу нәтижелерінің дәлдігін арттыруға мүмкіндік берді.

Мақалада авторлар орман өрті болған аумақтағы өзгерістерді анықтауда, географиялық ақпараттық жүйелерді және қашықтықтан зондтау деректерін пайдалану қажеттілігін қарастырды. Өрт аймағындағы өзгерістерді анықтау үшін ENVI 5.2 және ArcGIS 10.8.1 бағдарламалары және Landsat 5, Landsat 7 Enhanced Thematic Mapper (ETM+), Landsat 8 OLI оптикалық спутниктерінің деректері  қолданылған. Сонымен қатар, Жерді қашықтықтан зондтау (ЖҚЗ) әдістерінің көмегімен орман алқаптарының өрттен кейінгі өзгерістері сипатталған. Зерттеу аумағы Қазақстанның Абай облысы аумағында орналасқан «Семей орманы» мемлекеттік орман табиғи  резерватының Жаңасемей филиалы болып табылады. 15 жыл уақыт ішіндегі, яғни 2007-2022 жылдар аралығында өрт болған аумақтардың өсімдік жамылғысының өзгерістері қарастырылды.

Зерттеу аймағы  жоғары ажыратылымдықтағы Google Earth кескіндерінің негізінде цифрландырылды, содан кейін цифрланған карталар ArcGIS бағдарламалық құралының көмегімен пішін файлына түрлендірілді. Негізгі өңдеуден бұрын алынған кескін радиометриялық және атмосфералық түзетулерден тұратын алдын ала өңдеу сатысынан өтті. Алынған кескіннен өртті анықтау үшін dNBR = (NBRprefire – NBRpostfire) индексі қолданылды. Сондықтан, алдымен біз PreNBR индексін анықтаймыз, ол өрт шыққанға дейін түсірілген суреттерден есептелінеді. Зерттеу жағдайында бұл суреттер 25.03.2008 жылғы болып табылады. Суреттер бойынша барлық түзетулерді орындағаннан кейін PreNBR=(b4-b7)/(b4+b7), PostNbr=(b4-b7)/(b4+b7) есептелінді.  Ол өрттен кейін түсірілген кескіндерге арналған. Зерттеу жағдайында бұл суреттер 20.05.2008 жылғы, соңында dNBR есептейміз. Алынған мәндер бойынша суреттерді жіктейміз. Осылайша, біз өрттің қай жерде пайда болғанын анықтаймыз.

Сонымен қатар, мақалада авторлар орман мониторингін нақтырақ және тиімдірек жүргізу үшін географиялық ақпараттық жүйелерді және қашықтан аудандастыру деректерін пайдалану қажеттілігін қарастырған.

Мақалада ауылшаруашылық жерлерінің деградациясының өзекті мәселесі қарастырылады, оның себептерінің бірі-халықтың антропогендік қызметі және елдің құрғақ климаты.

Урбанизация және елдің оңтүстігі мен шығысындағы жерлерді қарқынды ауылшаруашылық игеру нәтижесінде табиғи өсімдік жамылғысы қатты бұзылады. Тау-кен кәсіпорындары алып жатқан жер көлемі тұрақты түрде өсіп келеді. Соңғы 10 жыл ішінде мұнай және газ өндіру, уран кендерін игеру және т.б. жолдар, құбырлар мен электр беру желілері өсіп келе жатқан қарқынмен салынып, фаунаға үлкен әсер етеді. Елдегі жер ресурстары құрылымдық және сапалық өзгерістерге ұшырайды. Шикізатты ауылшаруашылық игерудің қолданыстағы моделін пайдалану тиімсіз экономикалық дамуға және экожүйелерге үнемі өсіп келе жатқан жүктемеге әкеледі.

Қазақстандағы топырақ өте осал, өйткені оған әр түрлі антропогендік факторлар кешенді әсер етеді, бұл оның сапасының үнемі нашарлауына әкеледі. Ауылшаруашылық жер пайдаланудағы қазіргі экологиялық жағдай ластанған жерлерді ұтымды пайдалану мәселесін өзекті етеді.

Жаңа экономикалық қатынастардың дамуы және меншік нысандарының алуан түрлілігі, су шаруашылығы мен мелиорация саласының техникалық және өндірістік әлеуетінің едәуір төмендеуі суды пайдалану процестерін метрологиялық қамтамасыз етудің түбегейлі жаңа әдістерін әзірлеу қажеттілігін туындатуда. Бұл суару жүйелері мен су шаруашылығы объектілеріндегі суды есепке алу және суды өлшеу саласына қатысты қазіргі таңдағы өзекті мәселелердің бірі болуда. Мақала авторларының зерттеулері бойынша, суару жүйелеріндегі технологиялық процестерді басқарудың отандық автоматтандырылған жүйелерін құру саласындағы белгілі және перспективалық әзірлемелер негізінде қазіргі заманғы жалпы су өлшеу құралдарын қолдана отырып, суару жүйелері үшін ақпараттық - өлшеу кешендерін құру бойынша ұсыныстар жасалынды.

Жаңа экономикалық қатынастардың дамуы және меншік нысандарының алуан түрлілігі, су шаруашылығы мен мелиорация саласының техникалық және өндірістік әлеуетінің едәуір төмендеуі суды пайдалану процестерін метрологиялық қамтамасыз етудің түбегейлі жаңа әдістерін әзірлеу қажеттілігін туындатуда. Бұл суару жүйелері мен су шаруашылығы объектілеріндегі суды есепке алу және суды өлшеу саласына қатысты қазіргі таңдағы өзекті мәселелердің бірі болуда сондықтан осы жұмыста су деңгейін өлшеуге арналған құрылғыны пайдаланудың бағдарламалық құрылымына сипаттамалар беріледі.

Бұл жұмыстың зерттеу пәні Шелек өзенінің қазіргі жағдайы болып табылады. Зерттеу әдістері - бақылау деректерін жүйелеу және оларды статистикалық өңдеу, гидрологиялық есептеу. Жалпы, мақалада гидрологиялық бақылау пункттері ретінде Шелек өзенінде орналасқан 2 гидрологиялық бекет қарастырылды: Малыбай ауылы тұстамасындағы және Бартоғай су қоймасындағы. Шелек өзенінің ағынының ең ұзақ бақылау кезеңі Малыбай ауылы тұстамасындағы бекет бойынша 48 жылды (1956-2018 жж.) құрады. Осы мәліметтер бойынша Шелек өзенінің және Бартоғай су қоймасының гидрологиялық сипаттамаларын анықтау есептеулері жүргізілді. Өзеннің жылдық ағынының климаттық факторлары мен есептік сипаттамалары талданды. Жылдық ағынның нормасын және статистикалық параметрлерін есептеу үшін қолда бар бақылаулар қатары пайдаланылды, бұл негізінен 48 жылды құрады. Бартоғай су қоймасының табиғи су ресурстарының ортажылдық су мөлшері 971,04 млн.м³ құрады, шаруашылық-тұрмыстық, суғару қажеттіліктері үшін вегетациялық кезеңде оны кеңінен пайдалану мен өзен ағынын маусымдық реттеуге арналған.

Қарастырылып отырған бассейннің жалпы табиғи жағдайлардың алуан түрлілігі, орографиясының күрделілігі жыл ішінде өзеннің қоректенуі мен су режимінде айтарлықтай айырмашылықтардың болуын дәлелдейді. Ағынның негізгі үлесі көктем-жаз кезеңінде (наурыз-қазан) ағып өтеді және қар, мұздықтармен қоректенуді қамтамасыз етеді. Қарастырылып отырған аумақ гидрологиялық жағдайларға сәйкес таулы - ағынның қалыптасу аймағына және жазық – ағынның жоғалу және таралу аймағына бөлінген.

Бұл мақалада жиі жылыжай құрылысы ретінде қолданылатын поликарбонат пен шыныдағы жарықтың өтуі мен жылуды жоғалту нәтижелері көрсетілген. Зерттеу объектісі - шыны және поликарбонат болып табылатын жылыжайларды жабуға арналған әртүрлі материалдар. Жұмыстың мақсаты келесі тақырыптарға негізделген жылыжайларды жабуға арналған материалдарды зерттеу болды: жылыжай материалдарын қарастыру, полимерлер мен шыны қасиеттері, сипаттамалары, Алматы қаласы жағдайында тұрақтылық. Бұл мақаланың өзектілігі жылыжайларды жабуға арналған материалдардың жарық өткізгіштігі мен жылуды жоғалту өлшемдерін зерттеу болып табылады. Тәжірибе ретінде жарық ағынын өлшеу үшін par lighmeter құрылғысы қолданылды.

Осы мақаланың міндеттері:

1. Поликарбонат пен шыныдан жасалған жылыжайларда жылу жоғалту мөлшерін есептеу.
2. Алматы қаласы жағдайында шыны мен поликарбонаттың жарық өткізгіштік қабілетін анықтау.
3. Жылыжайға неғұрлым қолайлы материалды анықтау.

Зерттеу нәтижесінде шыныдан жасалған жылыжай жарық өткізгіштігі бойынша поликарбонаттан алда деген қорытындыға келді. Бірақ ол үлкен жылулық көрсетті.

Әртүрлі материалдардың артықшылықтарының жиынтығы бұл материалдарды ұзақ мерзімді перспективада кең ауқымда пайдалануға болатынын көрсетеді. Поликарбонат пен әйнекті салыстыру жылыжай жабынының әр түрінің өзіндік ерекше артықшылықтары мен шектеулері бар екенін көрсетті.

Ғылыми мақала гидравликалық шаю әдісін, жер асты шөгінділерін жоюды және жылжымалы қондырғы үшін бөгде заттарды жоюдың грейферлік әдісін қолдана отырып, шахталы ұңғымаларды тазарту технологиясын зерттеуге бағытталған. Бұл қондырғы барлық технологиялық операциялардың орындалуын және қондырғының технологиялық параметрлерін жақсартуды қамтамасыз етеді – өнімділікті 1,2-1,3 есе арттыру. Шахталы құдықтарының дебитін шөгінділерден, жер асты шөгінділерінен және бөгде заттардан тазарту және оларға сервистік қызмет көрсету арқылы қалпына келтіру бойынша алдыңғы зерттеулерге қысқаша шолу берілген. КЕАҚ ҚазҰАЗУ -де шахталы ұңғымаларын тазарту және дезинфекциялау және су көтергіш жабдыққа техникалық қызмет көрсету үшін әзірленген жылжымалы қондырғының конструктивті-технологиялық құрылғының схемасы, технологиялық процестің, аналогтармен салыстырғанда айрықша белгілері мен жаңалығының сипаттамасымен келтірілген. Шахталы құдықтарын тазартуға және дезинфекциялауға арналған жылжымалы қондырғының конструкциясына KZ №32994 өнертабыс патенті алынды, оның патент иесі КЕАҚ ҚазҰАЗУ болып табылады.

Шахталы құдықтарын тазартудың жаңа технологиясы бойынша теориялық алғышарттарды гидравликалық жуу әдісін, пневматикалық үрлеуді және екі камералы пневматикалық сорғымен топырақ шөгінділерін жоюды және бөгде заттарды жоюдың грейферлік әдісін қолдана отырып негіздеу әдістемесі ұсынылды, олардың зерттеу нәтижелері берілді.

Зерттеудің мақсаты мал шаруашылығында одан әрі кеңінен қолдану үшін хлорелла суспензиясын өндіретін қондырғыларды жобалаудағы технологиялық және техникалық жетістіктерді іздеумен байланысты. Зерттеу нәтижесінде иммунитетті арттыру және ауыл шаруашылығы жануарларының жас жануарларының өлімін азайту үшін қолданылатын хлорелла суспензиясын өндіруде заманауи технологияларды қолдану ұсынылды. UVI-200 қондырғысы мен өз жұмысында жарықдиодты жарықтандыруды қолданатын жаңа қондырғының мысалында қолданыстағы хлорелла суспензиясын өсіру қондырғыларын пайдалану салыстырылды. "Қызыл" және "көк" спектрлі жарықдиодты шамдарды пайдалану, Кері байланыс контроллерлерін қолдану және суспензияны өсіру режимдерін компьютерлік басқару осы сипаттамалары бар және білікті еңбекті аз пайдаланатын өнімдерді алуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, хлорелла суспензиясының өзіндік құны туралы мәліметтер келтірілген.

Шаруа қожалықтары жағдайында хлорелла өсіру үшін түтік түрінде жасалған жабық типті биореактор әзірленіп, сыналды. Құрылғының биіктігі ірі қара малды ішуге қажетті хлорелла суспензиясының көлеміне байланысты. Жабық жүйе келесі технологиялық операцияларды жүзеге асыруға және бақылауға мүмкіндік береді: ауа немесе газ қоспасын беру, қоректік ерітінділерді беру, температура мен жарықтандыруды автоматты түрде бақылау және культура сұйықтығын ағызу. Аппарат дизайнының осындай ерекшеліктеріне байланысты оттегінің еркін ағуына, жарықдиодты жарықтандырудың оңтайлы сіңуіне қол жеткізіледі, суспензия айналымына байланысты тоқырау аймақтарының пайда болуы алынып тасталады, бұл тұтастай алғанда балдырларды өсіру процесінде энергия мен еңбек шығындарының төмендеуіне ықпал етеді.