Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

ӘРТҮРЛІ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІ МЕН СЕБУ МӨЛШЕРІ КЕЗІНДЕ ЖАСЫМЫҚ ДАҚЫЛЫ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ

Бакытжан Сайкенов 1 , Марат Жуматаев 2 , Айгуль Жамангараева 1 , Алма Сайкенова 3 , Кенжали Хидиров 4 , Нурымжан Аубакиров 4

1 КЕАҚ «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті»; 2 КЕАҚ «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті» ; 3 "Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты" ЖШС; 4 «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті» КЕАҚ

doi.org/10.37884/2-2025/32 Бет. 325-335 Қабылданды 11.04.2025 Жарияланды 30.06.2025

Аңдатпа

Жасымық дақылына қысқаша сипаттама беретін болсақ, жасымық құнды жоғары белокты азық-түлік дақылдарының қатарына жатады. Тамақ өнеркәсібінде, өнімі  нан пісіруге және аспаздыққа,  медицинада, бояғыштар дайындауда кеңінен қолданылады. Мал азық ретінде, жасыл массасы мен сабаны, жоғары тұтынушылық құндылығын білдіреді. Жасымық дақылының тұқымы екі  түрге бөлінеді: ірі тұқымды  және ұсақ тұқымды болып. Биіктігі 30-75 см болатын біржылдық өсімдіктер. Сабағы тік, жұқа, қырлы. Мақалада жасымық өнiмiнiң құрылымына себу тәсiлдерi мен мөлшерлерінің әсерiн зерттеу жөнiндегi ақпарат қамтылған. Қазіргі уақытта ғылымның алдына да, шаруашылықта да жасымықты жандандыру міндеті қойылған. Біздердің ғылыми зерттеулерімізде, жаңадан шығарылған, ірі тұқымды Шырайлы сортымен, ұсақ тұқымды Крапинка сорты зерттелді. Зерттеулер нәтижесiнде  жасымық дақылының Шырайлы сортының қатараралығын 30 см, себу мөлшерін гектарына 1500 дана еккен кезде,  өнiмдiлiгi 21,2 ц/га болды. Ал себу мөлшері гектарына 1200 дана және гектарына 1800  дана еккенде өнімділік гектарына 1,9-2,5 центнерге дейін төмендеді. Шырайлы сортының  қатараралығын 15 см, себу мөлшері гектарына 1800  дана және гектарына 1200 дана болған кезде өнімділік 1,2-2,1  ц/га төмендеді.

Жасымық дақылының, ұсақ тұқымды Крапинка сорты бойынша қатараралық 15 см,  себу мөлшері гектарына 2000  дана еккен кезде 15,9 ц/га болды. Себу мөлшері гектарына 1500 дана және гектарына 2500  дана егілгенде. өнімділік гектарына 2,1-4,0 центнерге дейін төмендеді. Қатараралық  30 см, себу мөлшері гектарына 1500 және 2500 дана егілген кезде Крапинка сортының өнімділігі 1,3-3,8 центенерге дейін төмендеді.

жасымық бейімделген технология биологиялық ерекшеліктер өнімділік дән сапасы шығымдылық

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1 Hosseinzadeh S. R., Ahmadpour R. Evaluation of vermicompost fertilizer application on growth, nutrient uptake and photosynthetic pigments of lentil (Lens culinaris Medik.) under moisture deficiency conditions // Journal of Plant Nutrition. 2018. Vol. 41, № 10. Р. 1276–1284. DOI: 10.1080/01904167.2018.1450419.
  2. 2 Turk M. A., Tawaha A. M., El-Shatnawi M. K. J. Response of lentil (Lens culinaris Medik.) to plant density, sowing date, phosphorus fertilization and ethephon application in the absence of moisture stress // Journal of Agronomy and Crop Science. 2003. Vol. 189, № 1. P. 1–6. DOI: 10.1046/j.1439-037X.2003.00002.x.
  3. 3 Effect of plant growth-promoting rhizobacteria on growth, nodulation and nutrient accumulation of lentil under controlled conditions / M. Zafar, M. K. Abbasi, M. A. Khan, A. Khaliq, T. Sultan, M. Aslam // Pedosphere. 2012. Vol. 22, № 6. P. 848–859. DOI: 10.1016/ S1002-0160(12)60071-X.
  4. 4 Есаулко А. Н., Галда Д. Е. Влияние минеральных удобрений на агрохимические показатели чернозема и продуктивность чечевицы в условиях Ставропольского края // Плодородие. 2016. № 6(93). С. 21–23.
  5. 5 Шляпина М. С., Гладков Д. В. Влияние органических удобрений на величину листовой поверхности и урожайность чечевицы // Вестник НГАУ (Новосибирский государственный аграрный университет). 2016. № 2(39). С. 54–59.
  6. 6 Assessing the effectiveness of agricultural conservation practices in maintaining soil organic carbon under contrasting agroecosystems and changing climate / H. T. Gollany, S. J. DelGrosso, C. J. Dell, P. R. Adler // Soil Science Society of America Journal. 2021. № 2. Р. 1–18. DOI: 10.1002/saj2.20232.
  7. 7 Hosseinzadeh S. R., Ahmadpour R. Evaluation of vermicompost fertilizer application on growth, nutrient uptake and photosynthetic pigments of lentil (Lens culinaris Medik.) under moisture deficiency conditions // Journal of Plant Nutrition. 2018. Vol. 41, № 10. P. 1276–1284. https:doi.org/10.1080/01904167.2018.1450419.
  8. 8 Федюшкин А. В., Пасько С. В. Эффективность возделывания чечевицы на черноземе обыкновенном в зависимости от нормы высева и доз минеральных удобрений // Научный журнал Российского НИИ проблем мелиорации [Электронный ресурс]. 2021. Т. 11, № 2. С. 174–186. URL: http:www.rosniipm-sm.ru/article?n=1203 (дата обращения: 01.03.2022). DOI: 10.31774/2222-1816-2021-11-2-174-186.
  9. 9 Наумкина Т. С., Грядунова Н. В., Наумкин В. В. Чечевица – ценная зернобобовая культура // Зернобобовые и крупяные культуры. 2015. № 2(14). С. 42–45.
  10. 10 Балашов В. В., Балашов А. В. Волгоградский нут: монография. Волгоград: Волгоградский ГАУ, 2013. 108 с.
  11. 11 Гатаулина Г. Г., Белышкина М. Е. Соя и другие зернобобовые культуры: импортировать или производить? // Достижения науки и техники АПК. 2017. Т. 31, № 8. С. 5–11.
  12. 12 Вошедский Н. Н., Кулыгин В. А. Влияние элементов технологии возделывания на урожайность чечевицы в богарных условиях Ростовской области // Достижения науки и техники АПК. 2020. Т. 34, № 11. С. 43–47. DOI: 10.24411/0235-2451-2020- 11106.
  13. 13 Приемы возделывания чечевицы в богарных условиях Ростовской области / В. А. Кулыгин, А. И. Клименко, Н. Н. Вошедский, А. В. Гринько, О. А. Целуйко // Зернобобовые и крупяные культуры. 2020. № 4(36). С. 47–54. DOI: 10.24411/2309-348X2020-11204.
  14. 14 Елисеева, Л. В. Влияние разнокачественности семян на продуктивность чечевицы / Л.В. Елисеева, О.В. Каюкова, И.П. Елисеев // Агроэкологические и организационно-экономические аспекты создания и эффективного функционирования экологически стабильных территорий: материалы Всероссийской научнопрактической конференции. – Чебоксары: Чувашская ГСХА, 2017. – С. 47-49.
  15. 15 Елисеева, Л. В. Влияние агротехнических приемов на формирование качества семян чечевицы / Л. В. Елисеева, И. П. Елисеев, А. В. Калгина // Научно-образовательные и прикладные аспекты производства и переработки сельскохозяйственной продукции: сборник материалов Международной научно-практической конференции. – Чебоксары Чувашская ГСХА, 2019. – С. 24-30.
  16. 16 Елисеева, Л. В. Влияние способов и норм высева на продуктивность чечевицы / Л. В. Елисеева, А. В. Калгина, Н. П. Иванова // Научно-образовательные и прикладные аспекты производства и переработки сельскохозяйственной продукции: материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 90-летию со дня рождения заслуженного деятеля науки Российской Федерации, Чувашской АССР, Почетного работника высшего профессионального образования Российской Федерации, доктора сельскохозяйственных наук, профессора Александра Ивановича Кузнецова. – Чебоксары: Чувашский ГАУ, 2020. – С. 128-131.
  17. 17 Шевцова, Л. П. Адаптивность и совершенствование технологии производства чечевицы тарелочной в степном Поволжье / Л. П. Шевцова, А. Ф. Дружкин // Аграрный научный журнал. – 2016. – № 1. – С.40-43.
  18. 18 Елисеева, Л. В. Влияние крупности семян на продуктивность зерновых бобовых культур / Л. В. Елисеева, О. В. Каюкова, И. П. Елисеев // Инновационные технологии в полевом и декоративном растениеводстве: материалы II Всероссийской (национальной) научно-практической конференции. – Лесниково: Курганская государственная сельскохозяйственная академия им. Т. С. Мальцева, 2018. – С. 51-53.
  19. 19 Маракаева, Т. В. Влияние сроков посева на урожайность чечевицы в южной степи Омской области / Т. В. Маракаева, Д. А. Ридель, И. Д. Трусов // Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук. – 2017. – № 2. – С. 99-101.
  20. 20 Сайкенова А.Ж., Скрининг признаковой коллекции чечевицы в условияхалматинской области/ Кудайбергенов М.С.,Нургасенов Т.Н.// Ізденістер, нәтижелер –Исследования, результаты. ISSN 2304-3334- № 1(89)- 147-154.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ӘРТҮРЛІ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІ МЕН СЕБУ МӨЛШЕРІ КЕЗІНДЕ ЖАСЫМЫҚ ДАҚЫЛЫ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ. Izdenister natigeler. 2 (106) (Jun. 2025), 325–335. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2025/32.
(1)ӘРТҮРЛІ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІ МЕН СЕБУ МӨЛШЕРІ КЕЗІНДЕ ЖАСЫМЫҚ ДАҚЫЛЫ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ. Izdenister natigeler 2025, No. 2 (106), 325-335. https://doi.org/10.37884/2-2025/32.
ӘРТҮРЛІ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІ МЕН СЕБУ МӨЛШЕРІ КЕЗІНДЕ ЖАСЫМЫҚ ДАҚЫЛЫ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ. (2025). Izdenister Natigeler, 2 (106), 325-335. https://doi.org/10.37884/2-2025/32
ӘРТҮРЛІ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІ МЕН СЕБУ МӨЛШЕРІ КЕЗІНДЕ ЖАСЫМЫҚ ДАҚЫЛЫ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (106), p. 325–335, 2025. DOI: 10.37884/2-2025/32. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/939. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ӘРТҮРЛІ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІ МЕН СЕБУ МӨЛШЕРІ КЕЗІНДЕ ЖАСЫМЫҚ ДАҚЫЛЫ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 2 (106) (June): 325-35. https://doi.org/10.37884/2-2025/32.
“ӘРТҮРЛІ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІ МЕН СЕБУ МӨЛШЕРІ КЕЗІНДЕ ЖАСЫМЫҚ ДАҚЫЛЫ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ” (2025) Izdenister natigeler, (2 (106), pp. 325–335. doi:10.37884/2-2025/32.
[1]“ӘРТҮРЛІ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІ МЕН СЕБУ МӨЛШЕРІ КЕЗІНДЕ ЖАСЫМЫҚ ДАҚЫЛЫ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ”, Izdenister natigeler, no. 2 (106), pp. 325–335, Jun. 2025, doi: 10.37884/2-2025/32.
“ӘРТҮРЛІ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІ МЕН СЕБУ МӨЛШЕРІ КЕЗІНДЕ ЖАСЫМЫҚ ДАҚЫЛЫ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (106), June 2025, pp. 325-3, https://doi.org/10.37884/2-2025/32.
“ӘРТҮРЛІ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІ МЕН СЕБУ МӨЛШЕРІ КЕЗІНДЕ ЖАСЫМЫҚ ДАҚЫЛЫ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ”. Izdenister natigeler, no. 2 (106) (June 30, 2025): 325–335. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/939.
1.ӘРТҮРЛІ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІ МЕН СЕБУ МӨЛШЕРІ КЕЗІНДЕ ЖАСЫМЫҚ ДАҚЫЛЫ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (106):325-3. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/939
1.ӘРТҮРЛІ СЕБУ ТӘСІЛДЕРІ МЕН СЕБУ МӨЛШЕРІ КЕЗІНДЕ ЖАСЫМЫҚ ДАҚЫЛЫ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ. Izdenister natigeler. 2025;(2 (106):325-335. doi:10.37884/2-2025/32