Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

ФАКУЛЬТАТИВТІ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ НӘТИЖЕЛЕРІНЕ ШОЛУ

Исатай Нұрпейісов 1 , Жұмақыз Кадырбекова 1

1 «Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС

doi.org/10.37884/2-2025/16 Бет. 162-171 Қабылданды 01.04.2025 Жарияланды 30.06.2025

Аңдатпа

Алғышарт және мақсат. Қазақстанда 2013 жылдан бастап алғаш рет Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми - зерттеу институтының (ҚазЕжӨШҒЗИ) ЖШС факультативті жұмсақ бидай сорттарының мақсатты селекциялық жұмысы басталды және олардың негізгі нәтижелері осы шолу жұмысында ұсынылып отыр. Зерттеудің мақсаты мен жаңалығы факультативті жұмсақ бидай селекциясының әдістемелік қағидаларын анықтау және оның жаңа бәсекеге қабілетті желілері мен сорттарын құру болды.

Зерттеу нысаны ретінде халықаралық питомниктерден алынған бидайдың  сорттық үлгілері; өндірісте пайдалануға рұқсат етілген Қазақстан Республикасы мен Қырғызстанның сорттары; жаңа буданды популяциялар мен конкурстық сорт сынау питомнигіндегі (КСИ) факультативті бидайдың болащақты желілері алынды. Тәжірибелер Іле Алатауының тау бөктерінде ашық каштан топырақтарында жүргізілді. Зерттелетін нысандар күзде және көктемде егілді. Селекциялық көшеттерді себу, өсімдіктерді есепке алу, бақылау, будандастыру, бағалау, олардың құрылымдық және VRN гендерін талдау, сондай-ақ алынған нәтижелерді статистикалық өңдеу отандық және шетелдік әдістемелерді пайдалана отырып жүргізілді.

Нәтижелер. Факультативті бидай селекциясының әдістемелік қағидалары анықталды, бастапқы материал ретінде жаңа үлгілер, буданды популяциялар және шаруашылыққа құнды белгілері мен биологиялық қасиеттері бойынша болащақты желілер анықталды және құрылды. Қазіргі уақытта бағалы белгілер мен қасиеттер кешені бойынша факультативті бидайдың үздік желілері Мемлекеттік сорттық сынаққа беруге дайындалуда.

бидай бастапқы материал будан сұрыптау желі

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. Филобок В. А., Беспалова Л. А., Гуенкова Е. А., Кошкин В.А., Потокина Е. К. Создание адаптированного генофонда альтернативного образа жизни мягкой пшеницы // Зерновое хозяйство России. - 2016. - №1(43). - С. 38-42.
  2. 2. Keser, Mesut; Özdemir, Fatih; Morgunov, Alexey Ivanovich; Akin, Beyhan. 25th Facultative Winter Wheat Observation Nurseries - Semi Arid condition (25FAWWON-SA) // 2020, "25th Facultative Winter Wheat Observation Nurseries - Semi Arid condition (25FAWWON-SA)", https://hdl.handle.net/20.500.11766.1/FK2/J63QUK, MELDATA, V2.
  3. 3. Neugschwandtner, R.W., Böhm K., Hall R.M. & Kaul H.-P. Development, growth, and nitrogen use of autumn- and spring-sown facultative wheat // Acta Agriculturae Scandinavica, Section B - Soil & Plant Science. – 2015. – Vol.65, Issue1. - P.1-8. DOI: 10.1080/09064710.2014.958522.
  4. 4. Пахомеев О.В., Усубалиев Б.К., Ибрагимова В.С., Адылбаев Н.Б. Исходный материал по селекции пшеницы для почвенно-климатических условий регионов Киргизской Республики. Известия Национальной АН Киргизской Республики, -2023, 6. - С. 90-95.
  5. 5. Барбарян А., Аличанян Н., Геворгян А . Результаты изучения факультативных сортов мировых коллекций пшеницы в условиях Республики Армения. 2020 г, (EUS):11(80). DOI: 10.31618/ESU.2413-9335.2020.4.80.1123
  6. 6. Гукасян А. Г., Барбарян А. А., Матевосян Л. Г., Алиханян Н. А., Казарян Р. Г. Результаты испытания некоторых факультативных сортов пшеницы мировой коллекции в условиях Араратской равнины Армении. Знанствена мисел, -2022, 73(73). - С. 9-12.
  7. 7. Shorter S. C., Munro C. A., Hanson R., Sinclair K. I., White S.,. Hay A. S & show all. Aquilla'—a premium quality facultative bread wheat (Triticum aestivum). // 22 Mar 2010. - Pages 219-222: https: // doi.org / 10.1080 / 01140671.2005.9514353.
  8. 8. Методика Государственного сортоиспытания сельскохозяйственных культур (Зерновые, зернобобовые, кукуруза и кормовые культуры). - Москва: Колос, 1987. - Вып.2. -239 с.
  9. 9. Уразалиев Р. А., Шегебаев О. Ш. Новый способ получения гибридных семян зерновых культур // Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана.- 1981.- №4. - С. 30-32.
  10. 10. Койшибаев М., Муминджанов Х. Методические указания по мониторингу болезней, вредителей и сорных растений на посевах зерновых культур // 2016.- Анкара.- С. 11- 22.
  11. 11. R Core Team R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. 2021, URL https: // www.R-project.org /.
  12. 12. Muhammad Waheed Riaz, Liu Yang, Muhammad Irfan Yousaf , Abdul Sami, Xu Dong Mei, Liaqat Shah, Shamsur Rehman, Liu Xue, Hongqi Si, Chuanxi Ma. Effects of Heat Stress on Growth, Physiology of Plants, Yield and Grain Quality of Different Spring Wheat (Triticum aestivum L.) Genotypes. Sustainability 2021, 13(5), 2972; https://doi.org/10.3390/su13052972.)
  13. 13. Madhav Subedi, Bikash Ghimire, John White Bagwell, James W. Buck Mohamed Mergoum. Wheat end-use quality: State of art, genetics, genomics-assisted improvement, future challenges, and opportunities // Sec. Genomics of Plants and the Phytoecosystem Volume 13 - 2022 | https://doi.org/10.3389/fgene.2022.1032601
  14. 14. Aidarbekova TZH, Khussainov AT, Syzdykova GT, Nurpeissov IA, Kushanova RZH Photosynthetic activity of spring wheat on chernozem soil under diverse mineral nutrition in Northern Kazakhstan. SABRAO J. Breed. Genet. 56(3): 2024. С. - 973-987. -http://doi.org/10.54910/sabrao 2024.56.3.7.
  15. 15. Maryam Dorrani-Nejad, Ali Kazemipour, Ali Akbar Maghsoudi-Mood, Ruhollah Abdolshahi. Breeding wheat for early heading: does it improve grain yield under drought and high water conditions?// Ecological and experimental botany Volume 200, August 2022, 104902 https://doi.org/10.1016/j.envexpbot.2022.104902.
  16. 16. Нурпеисов И. А., Даулетов Б. Ш. Длина вегетационного периода и отбор факультативных форм мягкой пшеницы в условиях юго-востока Казахстана // Международная научно-практической конференция на тему «Актуальные проблемы агронауки в условиях адаптации к глобальному изменению климата», посвященной к 75-летию доктора сельскохозяйственных наук, профессора, академика НАН РК и АСХН РК Мейірман Ғалиолла Төлендіұлы.- Алмалыбак, 2021. - С. 228-234
  17. 17. Есімбекова М.А., Нұрпейісов И.А., Мукин К.Б., Ержанова С. Т. Факультативті жұмсақ бидайдың халықаралық селекциядағы гендік қорын қазақстанның оңтүстік-шығыс жағдайында шаруашылыққа құнды белгілері бойынша біртектілігін анықтау // Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің Хабаршысы.- 2022,1-бөлім, №4 (63), – Б.24-33.
  18. 18. Филобок В. А., Беспалова Л. А., Гуенкова Е. А. Подходы при формировании модели сорта двуручки // Роль селекции в повышении эффективности аграрного производства: сборник материалов Всероссийской научно-практической конференции, посвященной 90-летию профессора Омарова Джамала Саидовича. – Махачкала, 2014. - С. 199-201.
  19. 19. Нурпеисов И. А. Эффективность отбора продуктивных линий факультативной мягкой пшеницы из гибридной популяции f2 – f4, полученных от различных типов скрещивания // Исследования, результаты. – Алматы, КазНАИУ. – 2021, №3 (91) – С. 33-42.
  20. 20. Gultyaeva, E., Shaydayuk, E., Shreyder, E., Kushnirenko, I., Shamanin, V. Genetic Diversity of Promising Spring Wheat Accessions from Russia and Kazakhstan for Rust Resistance. Plants 2024, 13, 2469. https://doi.org/10.3390/plants13172469

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ФАКУЛЬТАТИВТІ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ НӘТИЖЕЛЕРІНЕ ШОЛУ. Izdenister natigeler. 2 (106) (Jun. 2025), 162–171. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2025/16.
(1)ФАКУЛЬТАТИВТІ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ НӘТИЖЕЛЕРІНЕ ШОЛУ. Izdenister natigeler 2025, No. 2 (106), 162-171. https://doi.org/10.37884/2-2025/16.
ФАКУЛЬТАТИВТІ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ НӘТИЖЕЛЕРІНЕ ШОЛУ. (2025). Izdenister Natigeler, 2 (106), 162-171. https://doi.org/10.37884/2-2025/16
ФАКУЛЬТАТИВТІ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ НӘТИЖЕЛЕРІНЕ ШОЛУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (106), p. 162–171, 2025. DOI: 10.37884/2-2025/16. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/896. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ФАКУЛЬТАТИВТІ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ НӘТИЖЕЛЕРІНЕ ШОЛУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 2 (106) (June): 162-71. https://doi.org/10.37884/2-2025/16.
“ФАКУЛЬТАТИВТІ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ НӘТИЖЕЛЕРІНЕ ШОЛУ” (2025) Izdenister natigeler, (2 (106), pp. 162–171. doi:10.37884/2-2025/16.
[1]“ФАКУЛЬТАТИВТІ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ НӘТИЖЕЛЕРІНЕ ШОЛУ”, Izdenister natigeler, no. 2 (106), pp. 162–171, Jun. 2025, doi: 10.37884/2-2025/16.
“ФАКУЛЬТАТИВТІ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ НӘТИЖЕЛЕРІНЕ ШОЛУ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (106), June 2025, pp. 162-71, https://doi.org/10.37884/2-2025/16.
“ФАКУЛЬТАТИВТІ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ НӘТИЖЕЛЕРІНЕ ШОЛУ”. Izdenister natigeler, no. 2 (106) (June 30, 2025): 162–171. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/896.
1.ФАКУЛЬТАТИВТІ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ НӘТИЖЕЛЕРІНЕ ШОЛУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (106):162-71. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/896
1.ФАКУЛЬТАТИВТІ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ НӘТИЖЕЛЕРІНЕ ШОЛУ. Izdenister natigeler. 2025;(2 (106):162-171. doi:10.37884/2-2025/16