АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ АСБҰРШАҚТЫҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ЗЕРТТЕУ

Гулдана Айтқалиева; Гульнур Сулейманова; Бауыржан Калибаев; Бахш Аллах

doi:10.37884/1-2025/08

Аңдатпа

Зерттеу 2021-2023 жылдары Алматы облысындағы Саймасай агропаркі мен "ҚазЕӨҒЗИ" ЖШС тәжірибелік учаскелерінде өткізілді.

267 сұрыптық үлгідегі бастапқы селекциялық материалды зерттеу және анықтау үшін дәнді-бұршақты дақылдар жинағы құрылды, оның ішінде: 79 асбұршақ үлгісі.

Өсімдік ауруларымен күресудің тиімді стратегиясы патогендерді, соның ішінде олардың биологиясын, экологиясын және өзгергіштігін мұқият білуді талап етеді. Бұршақ дақылдарының аурулары өнімділікті, демек, фермерлердің кірістерін айтарлықтай төмендетеді. Саңырауқұлақ өсімдіктерінің қоздырғыштары бүкіл әлемде бұршақ дақылдарында айтарлықтай шығындар тудыратыны хабарланды. Бұршақ дақылдарының ең көп таралған саңырауқұлақ қоздырғыштары: қарапайым тамыр шірігі (Aphanomyces euteiches), тамыр шірігі (Pythium ultimum and Rhizoctonia solani), фузариоз ауруы (Fusarium oxysporum f. sp. pisi және Phoma medicaginis var. pinodella), аскохитоз (Ascochyta pisi).

Қазақстанның оңтүстік-шығысында кездесетін аурулардың спектрі мен таралу және даму дәрежесі анықталды, сол арқылы аскохитоз, фузариум және тамыр шірігі дәнді-бұршақты дақылдардың ең көп таралған аурулары болып табылады.

Дәнді-бұршақты дақылдар сорттарының аурулар кешеніне төзімділік бағаланды, табиғи фонда 2021-2023 жылдары 79 асбұршақ үлгісін құрады. Сондай-ақ, жоғарыда аталған аурулардың қоздырғыштарының спораларымен жасанды егу жүргізілді және асбұршақ сорттарының оларға төзімділігі бағаланды. Жасанды инфекциялық фонда зерттелген кейінгі селекциялық бағдарламаларға арналған 25 асбұршақ үлгісінің бірқатар жоғары төзімді сорттары анықталды және бұршақ дақылдарының жоғары төзімді сорттарының коллекциясы жасалды.

асбұршақ, молекулалық маркер, инфекциялық фон, төзімділік, фузариум, аскохитоз, ПТР.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1 Вавилов П.П., Посыпанов Г.С. Роль бобовых культур в решении проблемы растительного белка. - М.: 1981. - 20 с.
2 Шпаар Д., Дрегер Д., Захаренко А., Крацш Г. Зернобобовые культуры. – Минск: 2000. - 264 с.
3 Косолапов В. М. Горох, люпин, вика, бобы: оценка и использование в кормлении сельскохозяйственных животных / В. М. Косолапов, А. И. Фицев, А. П. Гаганов [и др.]. / – М.: ООО «Угрешская типография», 2009. – 374 с.
4 Деревщюков С.Н., Журавкова Г.П. Бобовые культуры: селекция и особенности агротехники // Картофель и овощи. - 2006. - № 5. - С. 5-26.
5 Котлярова О.Г., Чернявский А.Н., Чернявский К.Н. Азотфиксация в посевах бобовых культур в зависимости от способов обработки почвы и удобрения // Агрохимия. - 2007. - № 8. - С. 64-70.
6 Хисамова М. Растения полевой культуры: Зерновые и зернобобовые // Учебное пособие. Елабуга: Изд-во ЕГПУ, 2008. 89 с.
7 Котлярова О.Г., Чернявский А.Н., Чернявский К.Н. Азотфиксация в посевах бобовых культур в зависимости от способов обработки почвы и удобрения // Агрохимия. - 2007. - № 8. - С. 64-70.
8 Мильто Н.И. Клубеньковые бактерии и продуктивность бобовых растений. - Минск: Наука и техника, 1982. - 296 с.
9 Доспехов Б.А. Методика полевого опыта.- М.: Колос, 1985.-351 с.
10 Kwon, S.J., Smýkal, P., Hu, J., Wang, M., Kim, S.-J., McGee, R.J., McPhee, K. and Coyne, C.J. (2013), User-friendly markers linked to Fusarium wilt race 1 resistance Fw gene for marker-assisted selection in pea. Plant Breed, 132: 642-648.
11 Г.A. Cулейманова*, Б.Б. Калибаев, Г.Ж. Айткалиева, Д. Таджибаев Изучение урожайности и устойчивости к болезни аскохитоз образцов нута в условиях алматинской области// Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №2 (98) 2023, стр.283-294., ISSN 2304-3334 DOI https://doi.org/10.37884/2-2023/28
12 Suleimanova G., Aitkalieva G., Kalibayev B., Didorenko S. The study of the incidence of fusariosis of chickpea collection varieties in the conditions of irrigated and non-irrigated plot in almaty region, republic of Kazakhstan// TRENDS AND MODERN METHODS OF IMPROVING SCIENTIFIC IDEAS Proceedings of the XXX International Scientific and Practical Conference Melbourne, Australia August 01 – 04, 2023.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ АСБҰРШАҚТЫҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 1 (105) (Mar. 2025), 61–71. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2025/08.

(1)АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ АСБҰРШАҚТЫҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler 2025, No. 1 (105), 61-71. https://doi.org/10.37884/1-2025/08.

АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ АСБҰРШАҚТЫҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ЗЕРТТЕУ. (2025). Izdenister Natigeler, 1 (105), 61-71. https://doi.org/10.37884/1-2025/08

АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ АСБҰРШАҚТЫҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 1 (105), p. 61–71, 2025. DOI: 10.37884/1-2025/08. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/804. Acesso em: 15 sep. 2026.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ АСБҰРШАҚТЫҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ЗЕРТТЕУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 1 (105) (March): 61-71. https://doi.org/10.37884/1-2025/08.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ АСБҰРШАҚТЫҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ЗЕРТТЕУ” (2025) Izdenister natigeler, (1 (105), pp. 61–71. doi:10.37884/1-2025/08.

[1]“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ АСБҰРШАҚТЫҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ЗЕРТТЕУ”, Izdenister natigeler, no. 1 (105), pp. 61–71, Mar. 2025, doi: 10.37884/1-2025/08.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ АСБҰРШАҚТЫҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ЗЕРТТЕУ”. Izdenister Natigeler, no. 1 (105), Mar. 2025, pp. 61-71, https://doi.org/10.37884/1-2025/08.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ АСБҰРШАҚТЫҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ЗЕРТТЕУ”. Izdenister natigeler, no. 1 (105) (March 30, 2025): 61–71. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/804.

1.АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ АСБҰРШАҚТЫҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Mar. 30 [cited 2026 Sep. 15];(1 (105):61-7. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/804

1.АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ АСБҰРШАҚТЫҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 2025;(1 (105):61-71. doi:10.37884/1-2025/08

[1] 1 Вавилов П.П., Посыпанов Г.С. Роль бобовых культур в решении проблемы растительного белка. - М.: 1981. - 20 с.

[2] 2 Шпаар Д., Дрегер Д., Захаренко А., Крацш Г. Зернобобовые культуры. – Минск: 2000. - 264 с.

[3] 3 Косолапов В. М. Горох, люпин, вика, бобы: оценка и использование в кормлении сельскохозяйственных животных / В. М. Косолапов, А. И. Фицев, А. П. Гаганов [и др.]. / – М.: ООО «Угрешская типография», 2009. – 374 с.

[4] 4 Деревщюков С.Н., Журавкова Г.П. Бобовые культуры: селекция и особенности агротехники // Картофель и овощи. - 2006. - № 5. - С. 5-26.

[5] 5 Котлярова О.Г., Чернявский А.Н., Чернявский К.Н. Азотфиксация в посевах бобовых культур в зависимости от способов обработки почвы и удобрения // Агрохимия. - 2007. - № 8. - С. 64-70.

[6] 6 Хисамова М. Растения полевой культуры: Зерновые и зернобобовые // Учебное пособие. Елабуга: Изд-во ЕГПУ, 2008. 89 с.

[7] 7 Котлярова О.Г., Чернявский А.Н., Чернявский К.Н. Азотфиксация в посевах бобовых культур в зависимости от способов обработки почвы и удобрения // Агрохимия. - 2007. - № 8. - С. 64-70.

[8] 8 Мильто Н.И. Клубеньковые бактерии и продуктивность бобовых растений. - Минск: Наука и техника, 1982. - 296 с.

[9] 9 Доспехов Б.А. Методика полевого опыта.- М.: Колос, 1985.-351 с.

[10] 10 Kwon, S.J., Smýkal, P., Hu, J., Wang, M., Kim, S.-J., McGee, R.J., McPhee, K. and Coyne, C.J. (2013), User-friendly markers linked to Fusarium wilt race 1 resistance Fw gene for marker-assisted selection in pea. Plant Breed, 132: 642-648.

[11] 11 Г.A. Cулейманова*, Б.Б. Калибаев, Г.Ж. Айткалиева, Д. Таджибаев Изучение урожайности и устойчивости к болезни аскохитоз образцов нута в условиях алматинской области// Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №2 (98) 2023, стр.283-294., ISSN 2304-3334 DOI https://doi.org/10.37884/2-2023/28

[12] 12 Suleimanova G., Aitkalieva G., Kalibayev B., Didorenko S. The study of the incidence of fusariosis of chickpea collection varieties in the conditions of irrigated and non-irrigated plot in almaty region, republic of Kazakhstan// TRENDS AND MODERN METHODS OF IMPROVING SCIENTIFIC IDEAS Proceedings of the XXX International Scientific and Practical Conference Melbourne, Australia August 01 – 04, 2023.