ТҮРКІСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ БАҚТАРЫНА АЛМАНЫҢ ТАЗ-ҚОТЫР ЖӘНЕ АҚ ҰНТАҚ ПАТОГЕНІНЕ ФИТОСАНИТАРЛЫҚ ДИАГНОСТИКА

Қанат Ғалымбек; Айгүл Маденова; Серік Бакиров; Жанкелды Айтымбет; Динара Калдыбаева; Райгүл Әбдікәрімова

doi:10.37884/3-2024/15

Аңдатпа

Бау-бақша шаруашылығы Түркістан облысының басты шаруашылық бағыттарының негізі болып табылады. Облыста бұл саланың дамуына жағдай жасалып, қарқынды даму үстінде. Жоғары сапалы өнім алу үшін Түркістан облысының жағдайына өсіруге бейімделген, аурулардың дамуына төзімді жоғары өнімді сорттарды өсіру қажет. Облыста аудандастырылған және селекция жетістіктерімен жетілдірілген жергілікті сорттар көптеп өсірілуде. Алма жемісінің сапасы мен өнімділігіне тежеуші фактор ретінде саңырауқұлақ ауруларын жатқызуға болады. Соның ішінде Таз-қотыр (Venturia inaequalis (Cooke) G.) және ақ ұнтақ (Podosphaera leucotricha (Ellis & Everh.) E.S. Salmon) ауруы салдарынан алма бақтарындағы жемістердің көлемі мен сапасының төмендеуіне, жемістердің мерзімінен бұрын түсуіне, келесі жылғы жеміс бүршіктерінің нашар дамуына алып келеді. 2023 жылы Түркістан облысы, Қазығұрт ЖШС "Ақниет Агро" және Түлкібас, ШҚ "Коктал" шаруашылығының алма бағында саңырауқұлақ ауруын анықтау жұмысы жүргізілді. Маршруттық зерттеу жүргізілген жалпы егіс көлемі 74 га құрайды. Бақта Самуред, Старкримсон, Айдаред, Гала, Фуджи және Голден Делишес алма ағаш сортын негіз ете отырып өсірген. Бұл жылы Қазығұрт ауданының бақтарында ақ ұнтақ ауруының инфекциясы байқалмады. Самуред сортының 303 ағашынан таз-қотыр анықталды, ауруға шалдыққан ағаштың пайыздық көрсеткіші 3,7%. Фуджи сортынан таз-қотыр мен ақ ұнтақ ауруы байқалмады. Қазығұрт ЖШС "Ақниет Агро" бақтарындағы алма ағаш жапырақтарында ақ ұнтақ инфекциясы байқалмады. Түлкібас, ШҚ "Коктал" бақтарында алма ағаш жапырақтарынан таз-қотыр ауруының белгілері байқалмады. Айдаред сортының 36,11% ағашы ақ ұнтақ патогенін жұқтырған, Голден Делишес және Старкримсон сорттарынан ақ ұнтақ инфекциясы байқалмады. Алынған нәтижелерге сүйене отырып таз-қотыр және ақ ұнтақ ауруымен күресудің нақты шараларын жасауға және өнім сапасын кемітпеуге мүмкіндік береді. Патогенге жоғары төзімді деп табылған сорттарды иммунитет селекциясында донор ретінде ұсынуға болады.

алма, саңырауқұлақ, таз-қотыр, ақ ұнтақ, сорт, инфекция, патоген, төзімді.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Höfer, M.; Flachowsky, H.; Schröpfer, S.; Peil, A. Evaluation of Scab and Mildew Resistance in the Gene Bank Collection of Apples in Dresden-Pillnitz. Plants 2021, 10, 1227. https://doi.org/10.3390/plants10061227
2. MacHardy, W. Inheritance of resistance to Venturia inaequalis. In Apple Scab, Biology, Epidemiology and Management; APS: St. Paul, MN, USA, 1996; pp. 61–103
3. Schubert, K.; Anja, R.; Uwe, B. A monograph of Fusicladium s. lat.(hyphomycetes)." Schlechtendalia 9 2003, 1-132.
4. Beresford, R.; Wright, P.; Wood, P.; Park, N. Sensitivity of Venturia inaequalis to Myclobutanil Penconazole and Dodine in Relation to Fungicide Use in Hawkes Bay Apple Orchards. NZPP 2012, 65, 106-113.
5. Chapman, K. S., Sundin, G. W., & Beckerman, J. L. Identification of resistance to multiple fungicides in field populations of Venturia inaequalis. Plant disease, 2011. 95(8), 921-926. https://doi.org/10.1094/PDIS-12-10-0899
6. Frederick, Z. A., Villani, S. M., Cooley, D. R., Biggs, A. R., Raes, J. J., & Cox, K. D. Prevalence and stability of qualitative QoI resistance in populations of Venturia inaequalis in the northeastern United States. Plant Disease, 2014, 98(8), 1122-1130. https://doi.org/10.1094/PDIS-10-13-1042-RE
7. Ayer, K.M.; Villani, S.M.; Choi, M.W.; Cox, K.D. Characterization of the VisdhC and VisdhD genes in Venturia inaequalis, and sensitivity to fluxapyroxad, pydiflumetofen, inpyrfluxam, and benzovindiflupyr. Plant Disease, 2019, 103, 1092-1100. https://doi.org/10.1094/PDIS-07-18-1225-RE
8. Kairova, G.; Pozharskiy, A.; Daulet, N.; Solomadin, M.; Sandybayev, N.; Khusnitdinova, M.; Nizamdinova, G.; Sapakhova, Z.; Gritsenko, D. Evaluation of Fire Blight Resistance of Eleven Apple Rootstocks Grown in Kazakhstani Fields. Appl. Sci. 2023, 13, 11530. https://doi.org/10.3390/app132011530
9. Liang, C., Xing, H. H., Cho, S. E., and Shin, H. D. First report of powdery mildew caused by Podosphaera leucotricha on Photinia serrulata in China. Plant Dis. 2012. - V 96 (11). - P.1695. https://doi.org/10.1094/PDIS-05-12-0473-PDN
10. Ghini, R., Hamada, E., and Bettiol, W. Climate change and plant diseases. Sci. Agric. 2008. V 65.- P. 98-107. https://doi.org/10.1590/S0103-90162008000700015
11. Laurens, F. Review of the current apple breeding programmes in the world: Objectives for scion cultivar improvement. Acta Hortic. 1998, V.484 (26). – P. 163–170.
12. Lespinasse Y., Durel C.E., Laurens F., Parisi L., Chevalier M., Pinet C. A European project: DARE-durable apple resistance in Europe (FAIR5 CT97-3898) durable resistance of apple to scab and powdery-mildew: one step more towards an environmental friendly orchard. Acta horticulturae. 2000, vol. 538 (1), pp. 197–200. Available at: https://www.cabdirect.org/ cabdirect/abstract/20003032218 (accessed 07.02.2020). (In Eng.).
13. Yakuba G.V. Tekhnologiya zashchity yabloni ot boleznei s primeneniem otechestvennykh fungitsidov [Apple technologies protection from diseases with domestic fungicides application]. Sadovodstvo i vinogradarstvo = Horticulture and viticulture, 2016, no. 4, pp. 33–39. DOI: 10.18454/VSTISP.2016.4.2841 (In Russ.).
14. Умиралиева, Ж., Копжасаров, Б., Джаймурзина, А., & Бекназарова, З. . (2022). КОМПЛЕКСНАЯ СИСТЕМА ЗАЩИТЫ ЯБЛОНИ ОТ БАКТЕРИАЛЬНОГО ОЖОГА В УСЛОВИЯХ ЮГО-ВОСТОКА КАЗАХСТАНА. Izdenister Natigeler, (1 (93), 60–69. https://doi.org/10.37884/1-2022/08
15. Шамрай С.Н., Глущенко В.И. Основы полевых исследований в фитопатологии и фитоиммунологии: Учебно-методическое пособие. - [Электронный ресурс] /Х.: ХНУ им. В.Н. Каразина, 2006 г. – 64 с. - режим доступа: https://www.google.ru/;
16. Григорцевич Л.Н. Защита плодовых деревьев от болезней в садах интенсивного типа. [Электронный ресурс] / Белорусский государственный технологический университет. Минск, 2010 г. – режимдоступа: https://www.belstu.by/Portals/0/userfiles/84/Plodovodstvo/Uchebnoe- posobie-Zaschita-plodovih-rastenij-ot-boleznej-v-sadah-intensivnogo- tipa.pdf;
17. Galymbek K., Madenova A.K., Bakirov S.B., Kabylbekova B.Zh., Irkitbay A., Aitymbet Zh., Kaldybayeva D.I., Abdikarimova R., Bolat M. Monitoring the distribution and development of apple scab (Venturia inaequalis) and powdery mildew (Podosphaera leucotricha) disease in the southern and southeast regions of Kazakhstan. - 2023.-№ 2(110). - P.38-46
18. Galymbek K., Madenova A., Bakirov S., Akan K., Kaldybayeva D., Kabylbekova B., Aitymbet Zh., Bolat M. Monitoring apple scab (Venturia inaequalis) disease in apple farm in kazakhstan // 100th Anniversary of the Republic Turkey international Ege agriculture congress. Institution of Economic Development and Social Researches. November 01-03, 2023 / Ege University, Izmir, Türkiye. - P. 22-23 Олд
19. Ғалымбек Қ., Маденова А. К., Бакиров С., Болат М ., Kadir A. Алманың таз қотыр (Venturia inaequalis wint) ауруына фитопатологиялық бағалау // «Өсімдіктер мен жануарлар дүниесін зерттеу және сақтау» атты жас ғалымдардың халықаралық ғылыми конференциясының материалдары. – Ташкент, 2023. – Б. 68-72.
20. Madenova A., Aitymbet Zh., Bolat M., Kaldybayeva D., Galymbek K., Kuan A., Kabylbekova B., Irkitbay A., Yeszhanov T., Bakirov S., Sapakhova Z. Screening of Apple Cultivars for Scab Resistance in Kazakhstan // Horticulturae 2024, 10, 184. https://doi.org/10.3390/horticulturae10020184. Crops, 24. P. 6-16.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ТҮРКІСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ БАҚТАРЫНА АЛМАНЫҢ ТАЗ-ҚОТЫР ЖӘНЕ АҚ ҰНТАҚ ПАТОГЕНІНЕ ФИТОСАНИТАРЛЫҚ ДИАГНОСТИКА. Izdenister natigeler. 3(103) (Sep. 2024), 132–141. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2024/15.

(1)ТҮРКІСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ БАҚТАРЫНА АЛМАНЫҢ ТАЗ-ҚОТЫР ЖӘНЕ АҚ ҰНТАҚ ПАТОГЕНІНЕ ФИТОСАНИТАРЛЫҚ ДИАГНОСТИКА. Izdenister natigeler 2024, No. 3(103), 132-141. https://doi.org/10.37884/3-2024/15.

ТҮРКІСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ БАҚТАРЫНА АЛМАНЫҢ ТАЗ-ҚОТЫР ЖӘНЕ АҚ ҰНТАҚ ПАТОГЕНІНЕ ФИТОСАНИТАРЛЫҚ ДИАГНОСТИКА. (2024). Izdenister Natigeler, 3(103), 132-141. https://doi.org/10.37884/3-2024/15

ТҮРКІСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ БАҚТАРЫНА АЛМАНЫҢ ТАЗ-ҚОТЫР ЖӘНЕ АҚ ҰНТАҚ ПАТОГЕНІНЕ ФИТОСАНИТАРЛЫҚ ДИАГНОСТИКА. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3(103), p. 132–141, 2024. DOI: 10.37884/3-2024/15. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/684. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ТҮРКІСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ БАҚТАРЫНА АЛМАНЫҢ ТАЗ-ҚОТЫР ЖӘНЕ АҚ ҰНТАҚ ПАТОГЕНІНЕ ФИТОСАНИТАРЛЫҚ ДИАГНОСТИКА”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 3(103) (September): 132-41. https://doi.org/10.37884/3-2024/15.

“ТҮРКІСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ БАҚТАРЫНА АЛМАНЫҢ ТАЗ-ҚОТЫР ЖӘНЕ АҚ ҰНТАҚ ПАТОГЕНІНЕ ФИТОСАНИТАРЛЫҚ ДИАГНОСТИКА” (2024) Izdenister natigeler, (3(103), pp. 132–141. doi:10.37884/3-2024/15.

[1]“ТҮРКІСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ БАҚТАРЫНА АЛМАНЫҢ ТАЗ-ҚОТЫР ЖӘНЕ АҚ ҰНТАҚ ПАТОГЕНІНЕ ФИТОСАНИТАРЛЫҚ ДИАГНОСТИКА”, Izdenister natigeler, no. 3(103), pp. 132–141, Sep. 2024, doi: 10.37884/3-2024/15.

“ТҮРКІСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ БАҚТАРЫНА АЛМАНЫҢ ТАЗ-ҚОТЫР ЖӘНЕ АҚ ҰНТАҚ ПАТОГЕНІНЕ ФИТОСАНИТАРЛЫҚ ДИАГНОСТИКА”. Izdenister Natigeler, no. 3(103), Sept. 2024, pp. 132-41, https://doi.org/10.37884/3-2024/15.

“ТҮРКІСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ БАҚТАРЫНА АЛМАНЫҢ ТАЗ-ҚОТЫР ЖӘНЕ АҚ ҰНТАҚ ПАТОГЕНІНЕ ФИТОСАНИТАРЛЫҚ ДИАГНОСТИКА”. Izdenister natigeler, no. 3(103) (September 30, 2024): 132–141. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/684.

1.ТҮРКІСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ БАҚТАРЫНА АЛМАНЫҢ ТАЗ-ҚОТЫР ЖӘНЕ АҚ ҰНТАҚ ПАТОГЕНІНЕ ФИТОСАНИТАРЛЫҚ ДИАГНОСТИКА. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 15];(3(103):132-41. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/684

1.ТҮРКІСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ БАҚТАРЫНА АЛМАНЫҢ ТАЗ-ҚОТЫР ЖӘНЕ АҚ ҰНТАҚ ПАТОГЕНІНЕ ФИТОСАНИТАРЛЫҚ ДИАГНОСТИКА. Izdenister natigeler. 2024;(3(103):132-141. doi:10.37884/3-2024/15

[1] 1. Höfer, M.; Flachowsky, H.; Schröpfer, S.; Peil, A. Evaluation of Scab and Mildew Resistance in the Gene Bank Collection of Apples in Dresden-Pillnitz. Plants 2021, 10, 1227. https://doi.org/10.3390/plants10061227

[2] 2. MacHardy, W. Inheritance of resistance to Venturia inaequalis. In Apple Scab, Biology, Epidemiology and Management; APS: St. Paul, MN, USA, 1996; pp. 61–103

[3] 3. Schubert, K.; Anja, R.; Uwe, B. A monograph of Fusicladium s. lat.(hyphomycetes)." Schlechtendalia 9 2003, 1-132.

[4] 4. Beresford, R.; Wright, P.; Wood, P.; Park, N. Sensitivity of Venturia inaequalis to Myclobutanil Penconazole and Dodine in Relation to Fungicide Use in Hawkes Bay Apple Orchards. NZPP 2012, 65, 106-113.

[5] 5. Chapman, K. S., Sundin, G. W., & Beckerman, J. L. Identification of resistance to multiple fungicides in field populations of Venturia inaequalis. Plant disease, 2011. 95(8), 921-926. https://doi.org/10.1094/PDIS-12-10-0899

[6] 6. Frederick, Z. A., Villani, S. M., Cooley, D. R., Biggs, A. R., Raes, J. J., & Cox, K. D. Prevalence and stability of qualitative QoI resistance in populations of Venturia inaequalis in the northeastern United States. Plant Disease, 2014, 98(8), 1122-1130. https://doi.org/10.1094/PDIS-10-13-1042-RE

[7] 7. Ayer, K.M.; Villani, S.M.; Choi, M.W.; Cox, K.D. Characterization of the VisdhC and VisdhD genes in Venturia inaequalis, and sensitivity to fluxapyroxad, pydiflumetofen, inpyrfluxam, and benzovindiflupyr. Plant Disease, 2019, 103, 1092-1100. https://doi.org/10.1094/PDIS-07-18-1225-RE

[8] 8. Kairova, G.; Pozharskiy, A.; Daulet, N.; Solomadin, M.; Sandybayev, N.; Khusnitdinova, M.; Nizamdinova, G.; Sapakhova, Z.; Gritsenko, D. Evaluation of Fire Blight Resistance of Eleven Apple Rootstocks Grown in Kazakhstani Fields. Appl. Sci. 2023, 13, 11530. https://doi.org/10.3390/app132011530

[9] 9. Liang, C., Xing, H. H., Cho, S. E., and Shin, H. D. First report of powdery mildew caused by Podosphaera leucotricha on Photinia serrulata in China. Plant Dis. 2012. - V 96 (11). - P.1695. https://doi.org/10.1094/PDIS-05-12-0473-PDN

[10] 10. Ghini, R., Hamada, E., and Bettiol, W. Climate change and plant diseases. Sci. Agric. 2008. V 65.- P. 98-107. https://doi.org/10.1590/S0103-90162008000700015

[11] 11. Laurens, F. Review of the current apple breeding programmes in the world: Objectives for scion cultivar improvement. Acta Hortic. 1998, V.484 (26). – P. 163–170.

[12] 12. Lespinasse Y., Durel C.E., Laurens F., Parisi L., Chevalier M., Pinet C. A European project: DARE-durable apple resistance in Europe (FAIR5 CT97-3898) durable resistance of apple to scab and powdery-mildew: one step more towards an environmental friendly orchard. Acta horticulturae. 2000, vol. 538 (1), pp. 197–200. Available at: https://www.cabdirect.org/ cabdirect/abstract/20003032218 (accessed 07.02.2020). (In Eng.).

[13] 13. Yakuba G.V. Tekhnologiya zashchity yabloni ot boleznei s primeneniem otechestvennykh fungitsidov [Apple technologies protection from diseases with domestic fungicides application]. Sadovodstvo i vinogradarstvo = Horticulture and viticulture, 2016, no. 4, pp. 33–39. DOI: 10.18454/VSTISP.2016.4.2841 (In Russ.).

[14] 14. Умиралиева, Ж., Копжасаров, Б., Джаймурзина, А., & Бекназарова, З. . (2022). КОМПЛЕКСНАЯ СИСТЕМА ЗАЩИТЫ ЯБЛОНИ ОТ БАКТЕРИАЛЬНОГО ОЖОГА В УСЛОВИЯХ ЮГО-ВОСТОКА КАЗАХСТАНА. Izdenister Natigeler, (1 (93), 60–69. https://doi.org/10.37884/1-2022/08

[15] 15. Шамрай С.Н., Глущенко В.И. Основы полевых исследований в фитопатологии и фитоиммунологии: Учебно-методическое пособие. - [Электронный ресурс] /Х.: ХНУ им. В.Н. Каразина, 2006 г. – 64 с. - режим доступа: https://www.google.ru/;

[16] 16. Григорцевич Л.Н. Защита плодовых деревьев от болезней в садах интенсивного типа. [Электронный ресурс] / Белорусский государственный технологический университет. Минск, 2010 г. – режимдоступа: https://www.belstu.by/Portals/0/userfiles/84/Plodovodstvo/Uchebnoe- posobie-Zaschita-plodovih-rastenij-ot-boleznej-v-sadah-intensivnogo- tipa.pdf;

[17] 17. Galymbek K., Madenova A.K., Bakirov S.B., Kabylbekova B.Zh., Irkitbay A., Aitymbet Zh., Kaldybayeva D.I., Abdikarimova R., Bolat M. Monitoring the distribution and development of apple scab (Venturia inaequalis) and powdery mildew (Podosphaera leucotricha) disease in the southern and southeast regions of Kazakhstan. - 2023.-№ 2(110). - P.38-46

[18] 18. Galymbek K., Madenova A., Bakirov S., Akan K., Kaldybayeva D., Kabylbekova B., Aitymbet Zh., Bolat M. Monitoring apple scab (Venturia inaequalis) disease in apple farm in kazakhstan // 100th Anniversary of the Republic Turkey international Ege agriculture congress. Institution of Economic Development and Social Researches. November 01-03, 2023 / Ege University, Izmir, Türkiye. - P. 22-23 Олд

[19] 19. Ғалымбек Қ., Маденова А. К., Бакиров С., Болат М ., Kadir A. Алманың таз қотыр (Venturia inaequalis wint) ауруына фитопатологиялық бағалау // «Өсімдіктер мен жануарлар дүниесін зерттеу және сақтау» атты жас ғалымдардың халықаралық ғылыми конференциясының материалдары. – Ташкент, 2023. – Б. 68-72.

[20] 20. Madenova A., Aitymbet Zh., Bolat M., Kaldybayeva D., Galymbek K., Kuan A., Kabylbekova B., Irkitbay A., Yeszhanov T., Bakirov S., Sapakhova Z. Screening of Apple Cultivars for Scab Resistance in Kazakhstan // Horticulturae 2024, 10, 184. https://doi.org/10.3390/horticulturae10020184. Crops, 24. P. 6-16.