ГЕОМОРФОЛОГИЧЕСКОЕ КАРТОГРАФИРОВАНИЕ ТЕРРИТОРИИ ТАЛАССКОГО РАЙОНА ЖАМБЫЛСКОЙ ОБЛАСТИ

Роза Бексеитова; Лариса Веселова; Салават Дуйсенбаев; Омиржан Таукебаев; Айжан Асылбекова; Burghard  C. Meyer; Едил Сарыбаев; Назым Жеңісова

doi:10.37884/2-2024/11

Аңдатпа

Өркениет дамуының қазіргі кезеңінде табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану адамның өмірі мен тіршілігін қамтамасыз ету мәселелерін шешудің негізгі бағыттарының бірі болып табылады. Геоморфологиялық процестерді зерттеу және басқару табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану кешеніндегі қажетті бөлім болып табылады. Рельефті құрайтын және рельефті түрлендіретін процестер көбінесе адамның экономикалық қызметіне әсер етеді, осы қызметтің бағыты мен сипатын анықтайды. Жамбыл облысы Талас ауданы аумағының құрғақ жағдайында ауа райының бұзылуы, дефляция, денудация және жинақтау процестері егіншілікте Жер ресурстарын пайдалануға айтарлықтай әсер етеді. Географиялық тұрғыдан зерттеу аумағы оңтүстікте солтүстікке қарай сазды-қиыршық тасты шөлді ландшафттарға ауысатын аласа таулы ландшафттармен ұсынылған; орталық бөлігінде - Талас алқабының жайылмалы және терассалық кешендері; солтүстік бөлігінде - Мойынқұм құмды массивінің ландшафттары; аз бөлігін жергілікті жабық ойпаттар - соралар мен тұзды көлдер алып жатыр.

Геоморфологиялық карталардың әртүрлі түрлерін құрастыру әдістемесінің мәселелері қаралды, картографиялаудың цифрлық технологиясын пайдалана отырып, олардың жаңартылған түрлері әзірленді. Зерттелетін аумақтың рельефінің жіктелуі келтіріліп, осындай рельеф класы, генезисі, рельефтің түрлері мен кіші түрлері бөліп көрсете отырып, геоморфологиялық картаның легендасы жасалды. Цифрлық негізде жасалған бұл карталар Қазақстанның әкімшілік аудандарына алғашқы ауқымды геоморфологиялық карталардың бірі болып табылады.

карта, рельеф, ЖСМ, гипсометрия, геоморфология, картография, Талас ауданы.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Тунгатар Д., Кайпбаев Е., Муханбет Е., Исах С., Турсыналы Д. (2023). ОПРЕДЕЛЕНИЕ МОРФОМЕТРИЧЕСКИХ ХАРАКТЕРИСТИК РЕК С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ ГИС-ТЕХНОЛОГИЙ. Izdenister Natigeler, (1 (97), 118–127. https://doi.org/10.37884/1-2023/14
2. Н.В. Осинцева. АНАЛИТИЧЕСКОЕ ГЕОМОРФОЛОГИЧЕСКОЕ КАРТОГРАФИРОВАНИЕ. Уч.пособие. Томск, 2010
3. Bolongaro-Crevenna A, Torres-Rodríguez V, Sorani V, Frame D, Arturo M (2005) Geomorphometric analysis for characterizing landforms in Morelos State, Mexico. Geomorphology 67:407–422
4. Oldroyd DR, Grapes, RH (2008) Contributions to the history of geomorphology and Quaternary geology: an introduction:1–17
5. Kleman J, Borgström I, Skelton A, Hall A (2016) Landscape evolution and landform inheritance in tectonically active regions: the case of the Southwestern Peloponnese, Greece. Zeitschrift Für Geomorphologie 60:171–193
6. Castelltort S, Whittaker A, Vergés J (2015) Tectonics, sedimentation and surface processes: from the erosional engine to basin deposition. Earth Surface Processes and Landforms 40:1839–1846
7. Zhang JY, Yin A, Liu WC, Ding L, Xu XM (2016) First geomorphological and sedimentological evidence for the combined tectonic and climate control on Quaternary Yarlung river diversion in the eastern Himalaya. Lithosphere 8: 293–316
8. Marshall JA, Roering JJ, Gavin DG, Granger DE (2017) Late Quaternary climatic controls on erosion rates and geomorphic processes in western Oregon, USA. GSA Bulletin 129:715–731
9. Szabó J, Dávid L, Lóczy D (2010) Anthropogenic geomorphology: a guide to man- made landforms. Springer Science & Business Media, Netherland
10. Hooke R (2012) Land transformation by humans: a review. GSA Today 22:4–10
11. Ellis EC, Fuller DQ, Kaplan JO, Lutters WG (2013) Dating the Anthropocene: towards an empirical global history of human transformation of the terrestrial biosphere. Elementa: Science of the Anthropocene 1, p.000018, doi: 10.12952/journal.elementa.000018
12. Goudie AS, Viles HA (2016) Geomorphology in the Anthropocene. Cambridge, UK
13. Tarolli P, Sofia G (2016) Human topographic signatures and derived geomorphic processes across landscapes. Geomorphology 255:140–161
14. Tarolli P (2016) Humans and the Earth's surface. Earth Surface Processes and Landforms 41 (15):2301-2304
15. Brown AG, Tooth S, Bullard JE, Thomas D, Chiverrell RC, Plater AJ, Murton J, Thorndycraft VR, Tarolli P, Rose J, Wainwright J, Downs P, Aalto R (2017) The geomorphology of the Anthropocene: emergence, status and implications. Earth Surface Processes and Landforms 42:71–90
16. Migoń P, Latocha A (2018) Human impact and geomorphic change through time in the Sudetes, Central Europe. Quaternary International 470:194–206
17. Goudie A (2018) The human impact in geomorphology – 50 years of change. Geomorphology. https://doi.org/10.1016/j.geomorph.2018.12.002
18. Tarolli P, Cao W, Sofia G, Evans D, Ellis EC (2019) From features to fingerprints: a general diagnostic framework for anthropogenic geomorphology. Progress in Physical Geography: Earth and Environment 43:95–128
19. Tóth C (2010) Agriculture: grazing lands and other grasslands. In Anthropogenic Geomorphology (69–82). Springer
20. Curebal I, Efe R, Soykan A, Sonmez S (2015) Impacts of anthropogenic factors on land degradation during the anthropocene in Turkey. J Environ Biol 36:51
21. Borrelli P, Robinson DA, Fleischer LR, Lugato E, Ballabio C, Alewell C, Meusburger K, Modugno S, Schütt B, Ferro V, Bagarello V, Oost KV, Montanarella L,Panagos P (2017) An assessment of the global impact of 21st century land use change on soil erosion. Nature Communications 8 (1): 2013
22. Tessler ZD, Vörösmarty CJ, Grossberg M, Gladkova I, Aizenman H (2016) A global empirical typology of anthropogenic drivers of environmental change in deltas. Sustainability Science 11:525–537
23. Wang S, Fu BJ, Piao S, Lü Y, Ciais P, Feng X, Wang Y (2016) Reduced sediment transport in the Yellow River due to anthropogenic changes. Nat Geosci 9:38
24. Poeppl RE, Keesstra SD, Maroulis J (2017) A conceptual connectivity framework for understanding geomorphic change in human-impacted fluvial systems. Geomorphology 277:237–250
25. Csima P (2010) Urban development and anthropogenic geomorphology. In: Szabó J, Dávid L, Lóczy D (eds) Anthropogenic geomorphology. Springer, Dordrecht
26. Sidle RC, Ziegler AD (2012) The dilemma of mountain roads. Nature Geoscience 5 (7):437-438
27. Penna D, Borga M, Aronica GT, Brigandì G, Tarolli P (2014) The influence of grid resolution on the prediction of natural and road-related shallow landslides. Hydrology and Earth System Sciences 18 (6):2127-2139
28. Ramos-Scharrón CE (2018) Land disturbance effects of roads in runoff and sediment production on dry-tropical settings. Geoderma 310:107-119
29. Хромых В.В., Хромых О.В. Цифровые модели рельефа: учебное пособие. – Томск, 2007.
30. Masato O., Takeshi M., Takahiro A., Hiroto N., Takeo T., Yukihiro K., Masanobu S., ”ALOS-2 mission status and updates,” Proceedings of IGARSS (International Geoscience and Remote Sensing Symposium), Valencia, Spain, July 23-27, 2018].
31. Schlögel R. et al. Landslide deformation monitoring with ALOS/PALSAR imagery: A D-InSAR geomorphological interpretation method //Geomorphology. – 2015. – Т. 231. – С. 314-330.
32. Сагынбаева А., Джаманова Г., Байгазакова Ж., Тұрлыбеков Қ.. «МЕТОДИКА СОЗДАНИЯ ЛЕСНЫХ КАРТ С ПОМОЩЬЮ ГИС – ТЕХНОЛОГИЙ». Izdenister Natigeler, вып. 2 (98), июнь 2023 г., сс. 305-1, doi:10.37884/2-2023/30.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫ ТАЛАС АУДАНЫ АУМАҒЫН ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ КАРТОГРАФИЯЛАУ. Izdenister natigeler. 2 (102) (Jun. 2024), 108–122. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2024/11.

(1)ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫ ТАЛАС АУДАНЫ АУМАҒЫН ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ КАРТОГРАФИЯЛАУ. Izdenister natigeler 2024, No. 2 (102), 108-122. https://doi.org/10.37884/2-2024/11.

ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫ ТАЛАС АУДАНЫ АУМАҒЫН ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ КАРТОГРАФИЯЛАУ. (2024). Izdenister Natigeler, 2 (102), 108-122. https://doi.org/10.37884/2-2024/11

ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫ ТАЛАС АУДАНЫ АУМАҒЫН ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ КАРТОГРАФИЯЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (102), p. 108–122, 2024. DOI: 10.37884/2-2024/11. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/498. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫ ТАЛАС АУДАНЫ АУМАҒЫН ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ КАРТОГРАФИЯЛАУ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 2 (102) (June): 108-22. https://doi.org/10.37884/2-2024/11.

“ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫ ТАЛАС АУДАНЫ АУМАҒЫН ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ КАРТОГРАФИЯЛАУ” (2024) Izdenister natigeler, (2 (102), pp. 108–122. doi:10.37884/2-2024/11.

[1]“ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫ ТАЛАС АУДАНЫ АУМАҒЫН ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ КАРТОГРАФИЯЛАУ”, Izdenister natigeler, no. 2 (102), pp. 108–122, Jun. 2024, doi: 10.37884/2-2024/11.

“ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫ ТАЛАС АУДАНЫ АУМАҒЫН ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ КАРТОГРАФИЯЛАУ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (102), June 2024, pp. 108-22, https://doi.org/10.37884/2-2024/11.

“ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫ ТАЛАС АУДАНЫ АУМАҒЫН ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ КАРТОГРАФИЯЛАУ”. Izdenister natigeler, no. 2 (102) (June 29, 2024): 108–122. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/498.

1.ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫ ТАЛАС АУДАНЫ АУМАҒЫН ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ КАРТОГРАФИЯЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2 (102):108-22. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/498

1.ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫ ТАЛАС АУДАНЫ АУМАҒЫН ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ КАРТОГРАФИЯЛАУ. Izdenister natigeler. 2024;(2 (102):108-122. doi:10.37884/2-2024/11

[1] 1. Тунгатар Д., Кайпбаев Е., Муханбет Е., Исах С., Турсыналы Д. (2023). ОПРЕДЕЛЕНИЕ МОРФОМЕТРИЧЕСКИХ ХАРАКТЕРИСТИК РЕК С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ ГИС-ТЕХНОЛОГИЙ. Izdenister Natigeler, (1 (97), 118–127. https://doi.org/10.37884/1-2023/14

[2] 2. Н.В. Осинцева. АНАЛИТИЧЕСКОЕ ГЕОМОРФОЛОГИЧЕСКОЕ КАРТОГРАФИРОВАНИЕ. Уч.пособие. Томск, 2010

[3] 3. Bolongaro-Crevenna A, Torres-Rodríguez V, Sorani V, Frame D, Arturo M (2005) Geomorphometric analysis for characterizing landforms in Morelos State, Mexico. Geomorphology 67:407–422

[4] 4. Oldroyd DR, Grapes, RH (2008) Contributions to the history of geomorphology and Quaternary geology: an introduction:1–17

[5] 5. Kleman J, Borgström I, Skelton A, Hall A (2016) Landscape evolution and landform inheritance in tectonically active regions: the case of the Southwestern Peloponnese, Greece. Zeitschrift Für Geomorphologie 60:171–193

[6] 6. Castelltort S, Whittaker A, Vergés J (2015) Tectonics, sedimentation and surface processes: from the erosional engine to basin deposition. Earth Surface Processes and Landforms 40:1839–1846

[7] 7. Zhang JY, Yin A, Liu WC, Ding L, Xu XM (2016) First geomorphological and sedimentological evidence for the combined tectonic and climate control on Quaternary Yarlung river diversion in the eastern Himalaya. Lithosphere 8: 293–316

[8] 8. Marshall JA, Roering JJ, Gavin DG, Granger DE (2017) Late Quaternary climatic controls on erosion rates and geomorphic processes in western Oregon, USA. GSA Bulletin 129:715–731

[9] 9. Szabó J, Dávid L, Lóczy D (2010) Anthropogenic geomorphology: a guide to man- made landforms. Springer Science & Business Media, Netherland

[10] 10. Hooke R (2012) Land transformation by humans: a review. GSA Today 22:4–10

[11] 11. Ellis EC, Fuller DQ, Kaplan JO, Lutters WG (2013) Dating the Anthropocene: towards an empirical global history of human transformation of the terrestrial biosphere. Elementa: Science of the Anthropocene 1, p.000018, doi: 10.12952/journal.elementa.000018

[12] 12. Goudie AS, Viles HA (2016) Geomorphology in the Anthropocene. Cambridge, UK

[13] 13. Tarolli P, Sofia G (2016) Human topographic signatures and derived geomorphic processes across landscapes. Geomorphology 255:140–161

[14] 14. Tarolli P (2016) Humans and the Earth's surface. Earth Surface Processes and Landforms 41 (15):2301-2304

[15] 15. Brown AG, Tooth S, Bullard JE, Thomas D, Chiverrell RC, Plater AJ, Murton J, Thorndycraft VR, Tarolli P, Rose J, Wainwright J, Downs P, Aalto R (2017) The geomorphology of the Anthropocene: emergence, status and implications. Earth Surface Processes and Landforms 42:71–90

[16] 16. Migoń P, Latocha A (2018) Human impact and geomorphic change through time in the Sudetes, Central Europe. Quaternary International 470:194–206

[17] 17. Goudie A (2018) The human impact in geomorphology – 50 years of change. Geomorphology. https://doi.org/10.1016/j.geomorph.2018.12.002

[18] 18. Tarolli P, Cao W, Sofia G, Evans D, Ellis EC (2019) From features to fingerprints: a general diagnostic framework for anthropogenic geomorphology. Progress in Physical Geography: Earth and Environment 43:95–128

[19] 19. Tóth C (2010) Agriculture: grazing lands and other grasslands. In Anthropogenic Geomorphology (69–82). Springer

[20] 20. Curebal I, Efe R, Soykan A, Sonmez S (2015) Impacts of anthropogenic factors on land degradation during the anthropocene in Turkey. J Environ Biol 36:51

[21] 21. Borrelli P, Robinson DA, Fleischer LR, Lugato E, Ballabio C, Alewell C, Meusburger K, Modugno S, Schütt B, Ferro V, Bagarello V, Oost KV, Montanarella L,Panagos P (2017) An assessment of the global impact of 21st century land use change on soil erosion. Nature Communications 8 (1): 2013

[22] 22. Tessler ZD, Vörösmarty CJ, Grossberg M, Gladkova I, Aizenman H (2016) A global empirical typology of anthropogenic drivers of environmental change in deltas. Sustainability Science 11:525–537

[23] 23. Wang S, Fu BJ, Piao S, Lü Y, Ciais P, Feng X, Wang Y (2016) Reduced sediment transport in the Yellow River due to anthropogenic changes. Nat Geosci 9:38

[24] 24. Poeppl RE, Keesstra SD, Maroulis J (2017) A conceptual connectivity framework for understanding geomorphic change in human-impacted fluvial systems. Geomorphology 277:237–250

[25] 25. Csima P (2010) Urban development and anthropogenic geomorphology. In: Szabó J, Dávid L, Lóczy D (eds) Anthropogenic geomorphology. Springer, Dordrecht

[26] 26. Sidle RC, Ziegler AD (2012) The dilemma of mountain roads. Nature Geoscience 5 (7):437-438

[27] 27. Penna D, Borga M, Aronica GT, Brigandì G, Tarolli P (2014) The influence of grid resolution on the prediction of natural and road-related shallow landslides. Hydrology and Earth System Sciences 18 (6):2127-2139

[28] 28. Ramos-Scharrón CE (2018) Land disturbance effects of roads in runoff and sediment production on dry-tropical settings. Geoderma 310:107-119

[29] 29. Хромых В.В., Хромых О.В. Цифровые модели рельефа: учебное пособие. – Томск, 2007.

[30] 30. Masato O., Takeshi M., Takahiro A., Hiroto N., Takeo T., Yukihiro K., Masanobu S., ”ALOS-2 mission status and updates,” Proceedings of IGARSS (International Geoscience and Remote Sensing Symposium), Valencia, Spain, July 23-27, 2018].

[31] 31. Schlögel R. et al. Landslide deformation monitoring with ALOS/PALSAR imagery: A D-InSAR geomorphological interpretation method //Geomorphology. – 2015. – Т. 231. – С. 314-330.

[32] 32. Сагынбаева А., Джаманова Г., Байгазакова Ж., Тұрлыбеков Қ.. «МЕТОДИКА СОЗДАНИЯ ЛЕСНЫХ КАРТ С ПОМОЩЬЮ ГИС – ТЕХНОЛОГИЙ». Izdenister Natigeler, вып. 2 (98), июнь 2023 г., сс. 305-1, doi:10.37884/2-2023/30.