Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІН САРЫ ТАТҚА ТӨЗІМДІЛІК ГЕНДЕРІНІҢ ТАСЫМАЛДАҒЫШТАРЫН МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ НЕГІЗІНДЕ ИДЕНТИФИКАЦИЯЛАУ

Данна Жанузақ 1 , Мадина Кумарбаева 1 , Ардак Болатбекова 1 , Қанат Бахытұлы 1 , Асия Кохметова 1

1 Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты

doi.org/10.37884/3-2023/14 Бет. 136-145 Қабылданды 04.07.2023 Жарияланды 29.09.2023

Аңдатпа

: Бидай – Қазақстан Республикасының негізгі дәнді дақылы. Бидайдың сары таттары Puccinia striiformis f.sp. tritici – дүние жүзіндегі дәнді дақылдардың ең маңызды ауруларының бірі. Инфекция 50 тұқымдас дәнді дақылдардың 320-ға жуық түрін жұқтыруы мүмкін. Зерттеудің өзектілігі – бидайдың зиянды ауруларының бірі – Puccinia striiformis f.sp саңырауқұлағы тудыратын сары тат tritici. Қоздырғыш өнімділікті, тұқым сапасын төмендетеді және қолайлы ауа райы жағдайында 100% өнім жоғалтуына әкелуі мүмкін. Бидайдың төзімді сорттарын пайдалану аурулармен күресудің экономикалық және экологиялық тұрғыдан тиімді әдісі болып табылады, осылайша фунгицидтерді қолдануды азайтады. Сары татқа төзімді бидай сорттарын шығару және олардың төзімділігін ұзақ уақыт сақтауды қамтамасыз ету селекцияның негізгі міндеті болып қала береді. Сондықтан да тұрақтылықтың жаңа донорларын үнемі іздестіру қажет. Мақалада бидай коллекциясын зерттеу нәтижелері келтірілген (50 сорттың ішінен) Yr9 генінде жаздық бидайдың 15 тасымалдаушысы анықталды. Yr10 генінің 15 тасымалдаушысы, Yr15 генінің 17 тасымалдаушысы,  Yr17 генінің бір тасымалдаушысы, Yr18 генінің 4 тасымалдаушысы және Yr29 генінің 8 тасымалдаушысы анықталды. Жаздық бидай үлгілерінің ең жоғары жиілігі Yr15 генінде (34%) байқалды, содан кейін  Yr9 (30 %), Yr10 (30 %), Yr29 (16 %) және Yr18 (8%) гендері келеді. Yr17 гені бидайдың бір (2 %) генотипінде ғана анықталды. Идентификацияланған  Yr тасымалдаушы сорттарын сары татқа төзімділігін арттыру үшін селекциялық бағдарламаларда донор ретінде пайдалану ұсынылады.

жаздық бидай, гендерге төзімділігі, ауруларға төзімділік, сары тат, молекулярлық скринингі, молекулярлық маркерлері

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. Мониторинг и обследование болезней, вредителей и сорных растений на посевах зерновых культур (Отчет по Центральной Азии за 2012 год) // Субрегиональный офис ФАО по Центральной Азии (ФAO-СЕК). – 2012. – С. 28.
  2. 2. https://kk.wikipedia.org/wiki/Бидай_(астық)
  3. 3. Клычников, Е. С. Как желтая ржавчина поражает разные сорта пшеницы / Е. С. Клычников, И. П. Матвеева, Г. В. Волкова. — Текст: непосредственный // Юный ученый. — 2020. — № 9 (39). — С. 33-37.
  4. 4. Roelfs, A.P. The cereal rust: Diseases, distribution, epidemiology control / A.P. Roelfs, W.R. Bushnell // N.Y.: Acad. Press. - 1985. – Vol. 2. – Р.512.
  5. 5. Sharma-Poudyal, D. Potential over summering and overwintering regions for the wheat stripe rust pathogen in the contiguous United States / D SharmaPoudyal, X.M. Chen, R.A.Rupp // Int J Biometeorol.- 2014.-№ 58.-Р. 987–997. - DOI: 10.1007/s00484-013- 0683-6 PMID: 23722926
  6. 6. Shao Y.T. Identification of an AFLP marker linked to the stripe rust resistance gene Yr10 in wheat/ Shao Y.T, Niu Y.C, Zhu L.H, Zhai W.X., Xu S.C, Wu L.R// Chin Bull. - 2001.-№ 46. -Р. 1466–1469.
  7. 7. Chen, X.M. Epidemiology and control of stripe rust (Puccinia striiformis f. sp. tritici) on wheat / X.M.Chen // Canadian Journal of Plant Pathology. - 2005. - № 27. –Р. 314-337.
  8. 8. Койшибаев М. Желтая ржавчина зерновых культур в Центральной Азии / М. Койшибаев, А. Яхьяуи, Ж. Оспанбаев // Защита и карантин растений. -2005. - №10. – С. 13-15.
  9. 9. Кохметова А.М., Сапахова З.Б., Маденова A.K., Есенбекова Г.Т. Идентификация носителей генов устойчивости к желтой Yr5, Yr10, Yr15 и бурой ржавчине Lr26, Lr34 на основе молекулярного скрининга образцов пшеницы // Биотехнология. Теория и практика. – 2014. – № 1. – С. 71-78.
  10. 10. Mago R. Identification and mapping of molecular markers linked to rust resistance genes located on chromosome 1RS of rye using wheat-rye translocation lines/ Mago R, Spielmeyer W, Lawrence J, Lagudah S, Ellis G, . Pryor A // Theoretical and Applied Genetics.- 2002.- № 104.-Р. 1317-1324.
  11. 11. Wang, L.F. Molecular tagging of the yellow rust resistance gene (Yr10) in common wheat PII78382 (Triticmaestivum)/ Wang, L.F.; Ma, J.X.; Zhou R.H.; Wang, X.M.; Jia, J.Z.// Euphytica, - 2002.- № 124.-P. 71-73.
  12. 12. Cabuk E, Assessing wheat (Triticum aestivum) genotypes for "Yr" resistance genes using conserved regions and simple-sequence motifs/ Cabuk E, Aydin Y, Uncuoglu A.A//Genet Mol Res.-2011.- № 10(4):3463-71. doi: 10.4238/2011.December.5.2.
  13. 13. https://maswheat.ucdavis.edu/protocols/Yr15
  14. 14. Helguera M., Khan I.A., Kolmer J., Lijavetzky D., Zhong-qi L., Dubcovsky J. PCR assays for the Lr37-Yr17-Sr38 cluster of rust resistance genes and their use to develop isogenic hard red spring wheat lines // Crop Science. – 2003. – Vol. 43. – Р. 1839-1847.
  15. 15. https://maswheat.ucdavis.edu/protocols/Sr38
  16. 16. Lagudah E.S., McFadden H., Singh R.P., Huerta-Espino J., Bariana H.S., Spielmeyer W. Molecular genetic characterization of the Lr34/Yr18 slow rusting resistance gene region in wheat // Theoretical and Applied Genetics. – 2006. – Vol. 114 (1). – P. 21-30.
  17. 17. https://maswheat.ucdavis.edu/protocols/Lr34
  18. 18. William M, Singh RP, Huerta-Espino J, Ortiz Islas S, Hoisington D. Molecular Marker Mapping of Leaf Rust Resistance Gene Lr46 and Its Association with Stripe Rust Resistance Gene Yr29in Wheat. In: Phytopathology, – 2003, – Vol. 93(2). –P.153-159
  19. 19. https://maswheat.ucdavis.edu/protocols/Lr46

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2023. ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІН САРЫ ТАТҚА ТӨЗІМДІЛІК ГЕНДЕРІНІҢ ТАСЫМАЛДАҒЫШТАРЫН МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ НЕГІЗІНДЕ ИДЕНТИФИКАЦИЯЛАУ. Izdenister natigeler. 3 (99) (Sep. 2023), 136–145. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2023/14.
(1)ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІН САРЫ ТАТҚА ТӨЗІМДІЛІК ГЕНДЕРІНІҢ ТАСЫМАЛДАҒЫШТАРЫН МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ НЕГІЗІНДЕ ИДЕНТИФИКАЦИЯЛАУ. Izdenister natigeler 2023, No. 3 (99), 136-145. https://doi.org/10.37884/3-2023/14.
ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІН САРЫ ТАТҚА ТӨЗІМДІЛІК ГЕНДЕРІНІҢ ТАСЫМАЛДАҒЫШТАРЫН МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ НЕГІЗІНДЕ ИДЕНТИФИКАЦИЯЛАУ. (2023). Izdenister Natigeler, 3 (99), 136-145. https://doi.org/10.37884/3-2023/14
ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІН САРЫ ТАТҚА ТӨЗІМДІЛІК ГЕНДЕРІНІҢ ТАСЫМАЛДАҒЫШТАРЫН МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ НЕГІЗІНДЕ ИДЕНТИФИКАЦИЯЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (99), p. 136–145, 2023. DOI: 10.37884/3-2023/14. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/333. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІН САРЫ ТАТҚА ТӨЗІМДІЛІК ГЕНДЕРІНІҢ ТАСЫМАЛДАҒЫШТАРЫН МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ НЕГІЗІНДЕ ИДЕНТИФИКАЦИЯЛАУ”. 2023. Izdenister Natigeler, no. 3 (99) (September): 136-45. https://doi.org/10.37884/3-2023/14.
“ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІН САРЫ ТАТҚА ТӨЗІМДІЛІК ГЕНДЕРІНІҢ ТАСЫМАЛДАҒЫШТАРЫН МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ НЕГІЗІНДЕ ИДЕНТИФИКАЦИЯЛАУ” (2023) Izdenister natigeler, (3 (99), pp. 136–145. doi:10.37884/3-2023/14.
[1]“ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІН САРЫ ТАТҚА ТӨЗІМДІЛІК ГЕНДЕРІНІҢ ТАСЫМАЛДАҒЫШТАРЫН МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ НЕГІЗІНДЕ ИДЕНТИФИКАЦИЯЛАУ”, Izdenister natigeler, no. 3 (99), pp. 136–145, Sep. 2023, doi: 10.37884/3-2023/14.
“ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІН САРЫ ТАТҚА ТӨЗІМДІЛІК ГЕНДЕРІНІҢ ТАСЫМАЛДАҒЫШТАРЫН МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ НЕГІЗІНДЕ ИДЕНТИФИКАЦИЯЛАУ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (99), Sept. 2023, pp. 136-45, https://doi.org/10.37884/3-2023/14.
“ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІН САРЫ ТАТҚА ТӨЗІМДІЛІК ГЕНДЕРІНІҢ ТАСЫМАЛДАҒЫШТАРЫН МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ НЕГІЗІНДЕ ИДЕНТИФИКАЦИЯЛАУ”. Izdenister natigeler, no. 3 (99) (September 29, 2023): 136–145. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/333.
1.ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІН САРЫ ТАТҚА ТӨЗІМДІЛІК ГЕНДЕРІНІҢ ТАСЫМАЛДАҒЫШТАРЫН МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ НЕГІЗІНДЕ ИДЕНТИФИКАЦИЯЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2023 Sep. 29 [cited 2026 Sep. 15];(3 (99):136-45. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/333
1.ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІН САРЫ ТАТҚА ТӨЗІМДІЛІК ГЕНДЕРІНІҢ ТАСЫМАЛДАҒЫШТАРЫН МОЛЕКУЛАЛЫҚ СКРИНИНГТЕУ НЕГІЗІНДЕ ИДЕНТИФИКАЦИЯЛАУ. Izdenister natigeler. 2023;(3 (99):136-145. doi:10.37884/3-2023/14