Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ МЕН ОЛАРДЫ ИГЕРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Шахислам Лайсханов 1 , Жасұлан Сманов 2 , Назира Мырзалы 1

1 Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті; 2 Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

doi.org/10.37884/3-2023/06 Бет. 59-73 Қабылданды 03.07.2023 Жарияланды 29.09.2023

Аңдатпа

Халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету мақсатында ауылшаруашылық айналымнан шығып қалған «тыңайған жерлерді» қайта игеру өте маңызды. Қазақстанның оңтүстігінде егістік жерлердің ауылшаруашылық айналымнан шығып қалуы – бірінші кезекте тұзданумен тығыз байланысты. Тұрақты даму мақсатында олардың қазіргі жағдайын зерттеу, тұзданған топырақтарды мелиорациялауға арналған әлемдік зерттеулерге шолу жасау арқылы қайта игеруге  ұсыныстар әзірлеудің қажеттілігі туындап отыр. Сондықтан, осы зерттеуіміз Оңтүстік Қазақстандағы Отырар ауданының мысалында тыңайған жерлердің қазіргі экологиялық-мелиоративтік жағдайын зерттеу және оларды игеру мәселелерін талқылау және ұсыныстар келтіруге арналды. Зерттеу барысында тыңайған жерлердің пайда болуы мен қалыптасуын зерттеуде тарихи әдісті, зерттеу нысанына аумақтық талдау жасау жұмыстары кезінде географиялық талдау әдісі, мәселелердің күрделілігі мен интенсивтілігін көрсетуде статистикалық және салыстыру әдістерін, зерттеу нысанындағы тыңайған жерлердің ахуалын  зерттеуде картографиялық және геоақпараттық әдістерді, тыңайған жерлердің контурларын тексеруде далалық зерттеу (рекогноцсировтық) және зерттеу тақырыбы бойынша ғылыми мәліметтермен жұмыста топтастыру және талдау әдістері қолданылды. Геоақпараттық технологиялардың көмегімен зерттеу нысанындағы тыңайған жерлердің көлемі – 13688,9 га, оның ішінде тұзданбаған топырақтар тараған жерлердің көлемі – 83,9 га, шамалы тұзданған топырақтар – 984,4 га, орташа тұзданған топырақтар – 2398,3 га, қатты тұзданған топырақтар – 10222,1 га құрайтыны анықталды. Тұзданған жерлерді игеру мен мелиорациялаудың бойынша ғалымдар ұсынған әдіс-тәсілдер мен технологияларға шолу жасалды. Зерттеу нысанының экологиялық-мелиоративтік жағдайы мен шаруа қожалықтарының материалдық-техникалық мүмкіндіктерін ескере отырып, тыңайған жерлерді игерудің 2 әдісі (органикалық және агроинновациялық) ұсынылып, топырақтардың тұздану жағдайында оларды қолданудың қажеттілігі ғылыми негізделді.

Отырар ауданы, егін шаруашылығы, тыңайған жерлер, тастанды жерлер, топырақтардың тұздануы, тыңайған жерлерді игеру, органикалық әдістер, агроинновациялық технология.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. World Population Prospects 2022: Summary of Results. URL https://population.un.org. (жүгіну күні: 17.06.2023).
  2. 2. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. 2019 жылғы 02 қыркүйек. Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты. Электрондық ресурс. URL: https://www.akorda.kz/kz/addresses/addresses_of_president/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy (жүгіну күні: 17.06.2023).
  3. 3. Сводный аналитический отчет о состоянии и использовании земель Республики Казахстан за 2021 год. - Астана, 2007 – 179 с.
  4. 4. Лайсханов Ш. Отырар ауданының агроландшафттары: монография / Ш.Лайсханов. – Алматы: Дарын. – 2022. – 233 с.
  5. 5. Сманов Ж.М., Сулейменова А.И., Пошанов М.Н., Дүйсеков С.Н., Вырахманова А.С. Современное мелиоративное состояние орошаемых почв и методика их изучения на примере СПК «Азия Агро Групп» // Почвоведение и агрохимия. – 2023. - №1. – С. 15-35.
  6. 6. Есимбеков М.Б. Научно-экспериментальные основы освоения засоленных почв под культуру риса в Казахстана: дис. ... док. сельскохозяйственных наук. – Алматы, 2010. – 197 с.
  7. 7. Отаров А., Ибраева М.А. Рекомендации по освоению вторичнозасоленных «залежных» земель орошаемых зон в условиях неблагополучной мелиоративной обстановки. – Алматы: КазНИИПиА им. У.У. Успанова, 2011. – 27 с.
  8. 8. Ибраева М.А., Сапаров А.С., Сулейменова А.И., Серикбай Г., Шаухарова Д., Джуманова М. Минеральное питание и продуктивность кукурузы на зерно в условиях засоленных лугово-серозёмных почв Шаульдерского массива орошения // Почвоведение и агрохимия. - 2020. - №1. – С. 16-28.
  9. 9. Сейтқазиев А.С., Даулетбаев Б.У. Проблемы гидрохимического режима на экосистемах сероземных почв юга Казахстана // М.Х. Дулати атындағы ТарМУ хабаршысы. – 2007. - №4. – Б. 20-24.
  10. 10. Diacono M., Montemurro F. Effectiveness of Organic Wastes as Fertilizers and Amendments in Salt-Affected Soils // Agriculture. – 2015. – Vol. 5(2). – P. 221-230.
  11. 11. Фаворин Н.Н. Оросительные каналы и грунтовые воды. – М.: Изд-во академии наук СССР, 1954. – 92 с.
  12. 12. Мышко М.Н. Урожайность и качество кукурузы в зависимости от удобрении на выщелоченном черноземе Кубани: автореф... дис.кан. сель/х наук. – Краснодар, 2004. – 24 с.
  13. 13. Birru G.A., Clay D.E., DeSutter T.M., Reese C.L., Kennedy A.C., Clay S.A., Bruggeman S.A., Owen R.K., Malo D.D. Chemical Amendments of Dryland Saline–Sodic Soils Did Not Enhance Productivity and Soil Health in Fields without Effective Drainage // Agronomy Journal. – 2019. – Vol. 111. – P. 496-508.
  14. 14. Тагаев А., Умбетаев И. Интенсивность биомелиорации в сероземных почв // Наука, производство, бизнес: современное состояние и пути инновационного развития аграрного сектора на примере Агрохолдинга «Байсерке-Агро»: Сборник трудов международной научно-практической конференции, посвященной 70-летию заслуженного деятеля Республики Казахстан Досмухамбетова Темирхана Мынайдаровича (4-5 апреля, 2019, Алматы, Казахстан) / Под общ. ред. акад. Б.Т. Жумагулова, А.О. Сагитова, Н.М. Темирбекова. – Т.3. – Алматы, 2019. – 345 с.
  15. 15. Rabbimov A., Bekchanov B., Mukimov T. Chemical composition and palatability of some species of halophytes // Arid Ecosyst. – 2011. – Vol. 1. – P. 104-109.
  16. 16. Zhengkun Z., Hong L., Xiaoxiao L., Yong C., Yang L., Minchong S., Keke D., Yu Z., Yuanhua D., Qiyun L., Jiangang L. Organic fertilizer enhances rice growth in severe saline–alkali soil by increasing soil bacterial diversity // Soil Use Manage. – 2022. - Vol. 38. P. 964-977.
  17. 17. Muhammad A.K., Muhammad А. Effect of saline drainage effluent on soil health and crop yield // Agricultural Water Management. – 2003. – Vol. 62. – Is. 2. – P. 127-138
  18. 18. Wang L., Ok Y.S., Tsang D.C., Alessi D.S., Rinklebe J., Wang H., Hou D. New trends in biochar pyrolysis and modification strategies: Feedstock, pyrolysis conditions, sustainability concerns and implications for soil amendment // Soil Use and Management. - 2020. - Vol. 36. P. 358– 386.
  19. 19. Wang S., Gao, P., Zhang, Q., Shi, Y., Guo X., Lv Q., Wu W., Zhang X., Li M., Meng Q. Application of biochar and organic fertilizer to saline-alkali soil in the Yellow River Delta: Effects on soil water, salinity, nutrients, and maize yield // Soil Use and Management. – 2022. - Vol. 38. – P. 1679-1692.
  20. 20. Мамонов А.Г., Мамутов Ж.У., Гладкий В.Е., Мамонов Н.А., Аргымбаев С.М. Наномелиоративные приемы новых агротехнологий повышения плодородия почв и продуктивности сельскохозяйственных культур: методические рекомендации. – Алматы, 2008. – 35 с.
  21. 21. Сапаров А.С., Ошакбаева Ж.О., Аташева Г.А. Кіші көлемді ПА-2-1 және С-1-1+ препарат-адаптогендерінің сипаттамасы және әсер ету механизмі // Известия Национальной академии наук РК, сер. аграр. наук. – 2015. - №2. – Б. 90-92.
  22. 22. Poshanov M.N., Laiskhanov S.U., Smanov Z.M., Kenenbayev S.B., Aliaskarov D.T., Abikbayev Y.R., Vyrakhmanova A.S., Askanbek A.. The Effects of the Degree of Soil Salinity and the Biopreparation on Productivity of Maize in the Shaulder Irrigated Massif // OnLine Journal of Biological Sciences. - 2022. – Vol. 22(1). – P. 58-67.
  23. 23. Rogier J., Sytze B., Allard W., Michael E., Schaepman D.L. Dent Analysis of monotonic greening and browning trends from global NDVI time-series // Remote Sensing of Environment. – 2011. – Т. 115. – №. 2. – С. 692-702.
  24. 24. Erez H., Martha M.B. Abandonment and Expansion of Arable Land in Europe // Ecosystems. – 2011. – Vol. 14. – P. 720–731.
  25. 25. Сherlet M., Hutchinson C., Reynolds J., Hill J., Sommer S., Von Maltitz G., World Atlas of Desertification, Publications Office of the European Union, Luxembourg, 2018. URL: http://wad.jrc.ec.europa.eu/ (жүгіну күні: 17.06.2023).
  26. 26. Alzhanova L., Mussayeva S. Current state of organic production development // Izdenister Natigeler. - 2022. - №2(94). – P. 21–27.
  27. 27. Аболин Р.И. К вопросу о классификации и терминологии почв пустынной зоны Туркестана. – Ташкент, 1922. – 27 с.
  28. 28. Холбоев Б.Э. Происхождение засоленных почв и солей устойчивость сельскохозяйственных культур в зависимости от степени и химизма заселения // Innovations in Technology and Science Education. – 2023. – Vol. 2(9). – P. 1674-1683.
  29. 29. Кирюшин В.И. Теория адаптивно-ландшафтного земледелия и проектирование агроландшафтов. – М.: Колос, 2011. – 443 с.
  30. 30. Chen M.M., Zhang S.R., Liu L., Wu L.P., Ding X.D. Combined organic amendments and mineral fertilizer application increase rice yield by improving soil structure, P availability and root growth in saline-alkaline soil // Soil and Tillage Research. – 2021. – Vol. 212, 105060.
  31. 31. 2022 жылғы алдын ала деректер / Қысқаша статистикалық жылнамалығы. – Түркістан, 2023. – 113 б. URL: https://stat.gov.kz/ru/region/turkestan/collections/?year=2022&period=year&name=52710 (жүгіну күні: 17.06.2023).
  32. 32. Информационный бюллетень о состоянии окружающей среды Республики Казахстан. – 2020. – Выпуск №3(29). – 316 с.
  33. 33. Қошқаров С. И., Байсалова Ж.А., Қазбеков Б.М. Сырдария өзені суының сапасы және суармалы жердің экологиялық-мелиоративтік жағдайы // Жаршы. – 2008. –№8. – Б. 38-39.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2023. ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ МЕН ОЛАРДЫ ИГЕРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ. Izdenister natigeler. 3 (99) (Sep. 2023), 59–73. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2023/06.
(1)ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ МЕН ОЛАРДЫ ИГЕРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ. Izdenister natigeler 2023, No. 3 (99), 59-73. https://doi.org/10.37884/3-2023/06.
ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ МЕН ОЛАРДЫ ИГЕРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ. (2023). Izdenister Natigeler, 3 (99), 59-73. https://doi.org/10.37884/3-2023/06
ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ МЕН ОЛАРДЫ ИГЕРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (99), p. 59–73, 2023. DOI: 10.37884/3-2023/06. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/316. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ МЕН ОЛАРДЫ ИГЕРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ”. 2023. Izdenister Natigeler, no. 3 (99) (September): 59-73. https://doi.org/10.37884/3-2023/06.
“ ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ МЕН ОЛАРДЫ ИГЕРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ” (2023) Izdenister natigeler, (3 (99), pp. 59–73. doi:10.37884/3-2023/06.
[1]“ ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ МЕН ОЛАРДЫ ИГЕРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 3 (99), pp. 59–73, Sep. 2023, doi: 10.37884/3-2023/06.
“ ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ МЕН ОЛАРДЫ ИГЕРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (99), Sept. 2023, pp. 59-73, https://doi.org/10.37884/3-2023/06.
“ ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ МЕН ОЛАРДЫ ИГЕРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 3 (99) (September 29, 2023): 59–73. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/316.
1.ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ МЕН ОЛАРДЫ ИГЕРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2023 Sep. 29 [cited 2026 Sep. 15];(3 (99):59-73. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/316
1.ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ МЕН ОЛАРДЫ ИГЕРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ. Izdenister natigeler. 2023;(3 (99):59-73. doi:10.37884/3-2023/06