Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫН МЕХАНИКАЛАНДЫРУ ЖӘНЕ ЭЛЕКТРЛЕНДІРУ

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК АЙМАҒЫНЫҢ ТОПЫРАҚТЫҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ ТҰҚЫМЫН ДӘЛ СЕПКІШ

Аскар Рзалиев 1 , Серик Бекбосынов 1 , Валерия Голобородько 1 , Ильяс Мизанбеков 2

1 Ауыл шаруашылығы машина жасау ғылыми-өндірістік орталығы, Алматы, Қазақстан; 2 Қазақ Ұлттық аграрлық зерттеу университеті, Алматы, 050010, Қазақстан Республикасы

doi.org/10.37884/3-2026/18 Бет. 216-230 Қабылданды 04.05.2026 Жарияланды 30.06.2026

Аңдатпа

Қазақстанның оңтүстік-шығысында наурыз айының аяғында температура күрт көтеріліп, топырақтың беткі қабатының кебуіне алып келеді. Нәтижесінде үстіңгі қабаттағы топырақ кесектері қатайып, қаттылығы 3 немесе одан да көп МПа жетеді, мұндай жағдай пассивті жұмыс бөлшекті құралдарды пайланғанда топырақты қопсытуды қиындатады. Соның салдарынан көктемгі өңдеуден кейінгі топырақтың құрамы тұқым себу агроталаптарына сәйкес келмейді. Тұқым себер алдындағы топырақты өңдеу мен тұқым себу арасындағы кідіріс топырақтың құрғап кетуіне ықпал етеді және өсінділердің пайда болуын кешіктіреді. Сонымен қатар, кейбір тұқымдар топырақ бетінде қалып қояды. Ұсынылған сепкіш құрал 45, 50, 60 см қатараралықтарда тұқым себеді, тұқым себу аймағында топырақты жолақты фрезерлі өңдеуді жүргізеді, нығыздалған тұқым төсемін жасаумен қоса тұқымдық қарықты дайындайды, сондай-ақ қабық тұзілуіне қарсы жабылтқыш арқылы қыртысты қалыптастырады.Теориялық зерттеулер топырақ өңдеу механикасының классикалық әдістеріне сәйкес жүргізілді, жобалық құжаттаманы әзірлеу және тәжірибелік үлгіні сынау бекітілген МЕМСТ және стандарттарға сәйкес жүргізілді. СТВ-2,4 сепкіш-фрезердің фрезерлік жұмыс бөлшегінің параметрлері негізделді. Тәжірибелік үлгі жасалды және оның алдын ала сынақтары жүргізілді, оған сәйкес орташа квадраттық ауытқу шамасы (±σ) 1,8 см және вариациялық еселігі (γ) 15,9 болғанда топырақтың нақты өңдеу тереңдігі белгіленген 11,3 см мәніне сәйкес болды. Ұсақ түйіршікті (20 мм-ден аз)топырақ фракциясының мөлшері  84,5% құрады. Тұқым себу тереңдігі ±σ = 0,63 см және γ = 19% болғанда тұрақты орташа есеппен 3,3 см болды. Қатардағы себілген тұқымның белгіленгшен саны 5 дана жағдайында 1 бойлық метрдегі нақты тұқым саны 4,7 дананы құрады. 

сепкіш құрал, себу, тұқым себер алдындағы фрезерлі топырақ өңдеу, параметрді негіздеу, тәжірибелік үлгі, алдын ала сынау

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Aldoshın N.V. Panov A.I. & Mehedov M.A (2019). Sovershenstvovanıe konstrýktsıı frezernoı mashıny dlıa narezkı grıad [Perfection is a designer of a milling machine for cutting gryads] -Vestnık FGOÝ VPO «MGAÝ ımenı V.P. Gorıachkına», 1(89). 15–19. Retrieved from https://elib.timacad.ru/dl/full/vmgau-03-2019-01.pdf/download/vmgau-03-2019-01.pdf [in Russ.]
  2. Dobrınov A.V., Rýjev V.A., Koaeva O.V. & Borýlko V.G.( 2020). Obosnovanıe razmera kombınırovannogo agregata dlıa obrabotkı pochvy ı poseva grıad [ Justification of the size of the combined implement for soil cultivation and seedbed preparation.] - Naýchnyı jýrnal KýbGAÝ, 159(05). 1–10. Retrieved from https://cyberleninka.ru/article/n/obosnovanie-razmera-kombinirovannogo-agregata-dlya-obrabotki-pochvy-i-poseva/viewer [in Russ.]
  3. Kanarev F.M. (1983). Rotatsıonnye pochvoobrabatyvaıýıe mashıny ı orýdııa. — M.: Mashınostroenıe. Retrieved from https://www.booksite.ru/fulltext/992676/text.pdf [in Russ.]
  4. Maenskıı A.A., Sınkevıch P.N. &Bobrovnık A.I. O Frezernoı obrabotke pochvy [Milling processing of pocheva.]-Retrieved from. https://rep.bsatu.by/bitstream/doc/4684/1/ehnergeticheskaya-ocenka-rotacionnyh-pochvoobrabatyvayushchih-mashin-i-rekomendacii-po-vyboru-bazovogo-ehnergeticheskogo-sredstva-dlya-ih-agregatirovaniya.pdf [in Russ.]
  5. Moitzi G & Boxberger J. (2007). Vermeidung von Bodenschadverdichtungen beim Einsatz von schweren Landmaschinen – eine aktuelle Herausforderung. Ländlicher Raum. 1–27. Retrieved from https://www.bmluk.gv.at/dam/jcr:3f712b13-7c56-4904-b2d1-dc3d286cad8d/Moitzi_Boxberger_pdf_END.pdf
  6. Nesmııan A.Iý., Tsench Iý.S. (2018). Tendentsıı ı perspektıvy razvıtııa otechestvennoı tehnıkı dlıa poseva zernovyh kýltýr [.Tenders and prospects for the development of domestic equipment for sowing grain crops] // Selskohozıaıstvennye mashıny ı tehnologıı. 13.(3). 45-52. DOI 10.22314/2073-7599-2018-12-3-45-52 [in Russ.]
  7. Noureldin Sharaby, Artyom Doroshenko, Andrey Butovchenko, and Aleksandr Legkonogih (2019). A comparative analysis of precision seed planters. E3S Web of Conferences 135, 01080 (2019). Рр. 1–19 DOI:10.1051/e3sconf/201913501080
  8. Petrovets V.R., Kozlov S.I., Kýzıýr V.M. & Býdko S.I. (2022). Obzor sýestvýıýıh konstrýktsıı zadelyvaıýıh organov seıalok ı pochvoobraba tyvaıýe-posevnyh agregatov [An overview of the quality of the design touching organs of seeders and tillage-sowing units] // Vestnık Belorýsskoı selskohoıaıstvennaıa akademıı, 2 (90), 67–73. Retrieved from https://libryansk.ru/obzor-suschestvuyuschih-konstrukcij-zadelyvayuschih-organov-seyalok-i-pochvoobrabatyvayusche-posevnyh-agregatov/[in Russ.]
  9. Skorohodov A.N. & Kosolapov V.V. (2012). Posev saharnoı svekly propashnymı seıalkamı s modernızırovannoı soshnıkovoı grýppoı [Sowing sugar beet with rowed seeders with an upgraded coulter group] // Vestnık Nıjegorodskogo gosýdarstvennogo ınjenerno-ekonomıcheskogo ınstıtýta. Tehnıcheskıe naýkı, 4 (11). 204–210. Retrieved from. https://cyberleninka.ru/article/n/posev-saharnoy-svekly-propashnymi-seyalkami-s-modernizirovannoy-soshnikovoy-gruppoy/viewer. [in Russ.]
  10. Tsypýk A.M. (1996). Strýktýra pochvy prı frezerovanıı [How much is the structure when milling..]. Trýdy Lesoınjenernogo fakýlteta Petrozavodskogo gosýdarstvennogo ýnıversıteta. 104–105. Retrieved from Downloads/article_2378%20(16).pdf [in Russ.]
  11. Ismail Z. Ebrahem, Ayman H. Amer Eissa & Wang Yingkuan (2010). Vertical brush seed metering device for sweet sugar beet planter. Int J Agric & Biol Eng. 2(4). 26–37. Retrieved from https: /idc-nline.com/technical_references/pdfs/civil_engineering/Vertical%20brush%20seed.pdf
  12. Rzalıev A.S., Goloborodko V.P., Chırkov A.G. &. Sopov Iý.V. (2013). Vlııanıe razlıchnyh sposobov obrabotkı pochvy na ee agrofızıcheskıe pokazatelı [Sepkishter men topyraq óńdeý qondyrǵylarynyń janasatyn organdarynyń konstrýksıasynyń sapasyna sholý.] // Mejdýnarodnyı jýrnal prıkladnyh ı fýndamentalnyh ıssledovanıı, 4, 105–109. Retrieved from https://applied-research.ru/article/view?id=4511
  13. Rzaliyev, A., Goloborodko, V., Bekmuhametov, S., Ospanbayev, Z., & Sembayeva, A. (2023). Influence of tillage methods on food security and its agrophysical and water-physical properties // Food Science and Technology, 43, e76221.1-10, 1–9. Retrieved from https://doi.org/10.1590/fst.76221
  14. Rzaliyev, A., Goloborodko, V., Bekbossynov, S., Seipataliyev, O., & Begaly, D. (2025). Features of soil tillage in the Southern zone of Kazakhstan. Brazilian Journal of Biology, 85, e302109.1–10 Retrieved from https://doi.org/10.1590/1519-6984.302109
  15. Zavrajnov A.A., Zavrajnov A.I., Shepelev V.Iý., & Iakýshev A.V. (2022) Osnovnye napravlenııa sovershenstvovanııa seıalok tochnogo vyseva propashnyh kýltýr.[ The main directions of improvement of precision seeders of row crops.] // Vestnık Nıjegorodskogo gosýdarstvennogo ınjener-no-ekonomıcheskogo ınstıtýta. Tehnıcheskıe naýkı, 1 (128), 7–21.DOI: 10.24412/2227-9407-2022-17-21. [in Russ.]
  16. Zýbrılına E.M., Markvo I.A., Jýravlev A.S. & Novıkov V.I., Neroda E.V. (2019) Metod obobennoı otsenkı prı vybore faktorov ı ýrovneı ıh varırovanııa v mnogofaktornom ıssledovanıı vysevaıýıh apparatov [Method of Generalized Factor Evaluation in Multicriteria Research of Causal Apparatuses] // Selskohozıaıstvennye mashıny ı tehnologıı. 13(4). 65–70. Retrieved from https://doi.org/10.22314/2073-7599-2019-13-4-65-70. [in Russ.].

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК АЙМАҒЫНЫҢ ТОПЫРАҚТЫҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ ТҰҚЫМЫН ДӘЛ СЕПКІШ. Izdenister natigeler. 28, 3 (111) (Jun. 2026), 216–230. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2026/18.
(1)ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК АЙМАҒЫНЫҢ ТОПЫРАҚТЫҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ ТҰҚЫМЫН ДӘЛ СЕПКІШ. Izdenister natigeler 2026, 28 (3 (111), 216-230. https://doi.org/10.37884/3-2026/18.
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК АЙМАҒЫНЫҢ ТОПЫРАҚТЫҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ ТҰҚЫМЫН ДӘЛ СЕПКІШ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(3 (111), 216-230. https://doi.org/10.37884/3-2026/18
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК АЙМАҒЫНЫҢ ТОПЫРАҚТЫҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ ТҰҚЫМЫН ДӘЛ СЕПКІШ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 3 (111), p. 216–230, 2026. DOI: 10.37884/3-2026/18. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1368. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК АЙМАҒЫНЫҢ ТОПЫРАҚТЫҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ ТҰҚЫМЫН ДӘЛ СЕПКІШ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (3 (111): 216-30. https://doi.org/10.37884/3-2026/18.
“ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК АЙМАҒЫНЫҢ ТОПЫРАҚТЫҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ ТҰҚЫМЫН ДӘЛ СЕПКІШ” (2026) Izdenister natigeler, 28(3 (111), pp. 216–230. doi:10.37884/3-2026/18.
[1]“ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК АЙМАҒЫНЫҢ ТОПЫРАҚТЫҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ ТҰҚЫМЫН ДӘЛ СЕПКІШ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 3 (111), pp. 216–230, Jun. 2026, doi: 10.37884/3-2026/18.
“ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК АЙМАҒЫНЫҢ ТОПЫРАҚТЫҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ ТҰҚЫМЫН ДӘЛ СЕПКІШ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 3 (111), June 2026, pp. 216-30, https://doi.org/10.37884/3-2026/18.
“ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК АЙМАҒЫНЫҢ ТОПЫРАҚТЫҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ ТҰҚЫМЫН ДӘЛ СЕПКІШ”. Izdenister natigeler 28, no. 3 (111) (June 30, 2026): 216–230. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1368.
1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК АЙМАҒЫНЫҢ ТОПЫРАҚТЫҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ ТҰҚЫМЫН ДӘЛ СЕПКІШ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];28(3 (111):216-30. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1368
1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК АЙМАҒЫНЫҢ ТОПЫРАҚТЫҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ ТҰҚЫМЫН ДӘЛ СЕПКІШ. Izdenister natigeler. 2026;28(3 (111):216-230. doi:10.37884/3-2026/18