АҚБӨКЕНДЕРДІҢ САН БАСЫН  ЕСЕПКЕ АЛУ ЖҰМЫСТАРЫ БОЙЫНША ПОПУЛЯЦИЯ  ТЫҒЫЗДЫҒЫН АНЫҚТАУ

Мадияр Толгамбаев; Мухтар Байбатшанов; Анар Жубанышова; Виктор Саловаров

doi:10.37884/3-2026/16

Аңдатпа

Мақалада ақбөкендердің сан басын есепке алу жұмыстары бойынша популяция тығыздығын анықтау қарастырылады. Ақбөкен популяцияларын есепке алу барысында олардың маусымдық миграциялық бағыттары, шоғырлану аймақтары және құрылымы кешенді түрде талданды. Зерттеу нәтижелері ақбөкендердің ойнақтау не көбею орындарына жиналғанға дейін аяқталуы керектігі, кеш жүргізілген есептік санақ жануарларды санауды қиындататыны және ол буаз аналықтар үшін стрестік жағдайлардың арттыратындығы және есепке алу жұмыстары ақбөкендердің популяциясына байланысты 15-20 сәуірге дейін аяқталғаны дұрыс екені анықталды. Ақбөкендердің саны мен тығыздығының артуына байланысты санақ нәтижелері дәлдігінің төмендеуіне Орал және Бетпақдала популяциясында ақбөкендер санындағы үлкен топтардын бағалаудың дәлдігі, сенімділігі мәселесі туындап отыр. Осыған байланысты, ақбөкендерді есептік санаудың әзірленген әдістемесін ескере отырып, оларды көбірек әуедегі ұшақтан аэрофототүсіруді жетілдіру жолдары ұсынылды. Аумақтағы ұшақтарға 40-сағаттық ұшудың орнына 50-сағаттық ұшу керектігі анықталды. Популяцияның тығыздығы жоғары жағдайларда санау және мониторинг сапасын жақсарту үшін жыл сайын әр популяциядағы іріктелген ақбөкендерді таңбалау қажет, бұл қозғалыстардың уақыты мен жалпы сипатын бақылауға және есептік санақ аймақтарын оңтайландырады. Жергілікті аңшы мамандармен біріге отырып, ақбөкендердің сан басына мониторинг жүргізу жүйесін дамытып отыру керектігі ұсынылды.

ақбөкен, эндемик, популяция, биотехния, мониторинг, сүтқоректілер, абиотикалықтар факторлар, биотикалық факторлар, браконьерлік, колония, фототұзақ, есепке алу, миграция

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Фадеев В.А., Слудский А.А. Сайгак// Млекопитающие Казахстана. Т.3, ч.3, Алма-Ата, Наука, 1983, С. 56 - 92.
2. A.B.Bekenov, D.A.Blank, Yu.A.Grachev and K.N.Plakhov Antelopes of Kazakhstan // Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East, and Asia. IUCN, Gland, Switzerland and Cambridge, UK, 2001, pp. 134 –140.
3. Байбатшанов М.К., Қонысова Ф, Бейсенбаева М.Т., Акилбеков С.О., Бекенова А..// Алматы хайуанаттар бағындағы тұяқты аңдарды вольерде бірге өсіру кезіндегі мінез-құлық ерекшеліктері. Ізденістер, нəтижелер – Исследования, результаты. № 3 (83) 2019. 327-331 б.
4. Serikbayeva, A.T.; Akimzhanov, D.Sh.; Iskakova, Z.A.; Karagoishin, Z.; Akoyev, M.T.; Saiga (Saiga tatarica) conservation strategy in Kazakhstan,Saiga (Saiga tatarica): uma estratégia de conservação no Cazaquistão. https://doi.org/10.1590/1519-6984.275397
5. Слудский А.А. Сайгак в Казахстане // Труды Института зоологии, 1955, Т. 4, Алма-Ата, Изд-во АН Каз.ССР, С. 18 – 66.
6. Мелдебеков А.М., Бекенов А.Б., Бекенова Н.А. Проблемы сохранения и воспроизводства популяций сайгака в Казахстане // Современные проблемы охотничьего хозяйства Казахстана и сопредельных стран. Материалы Международной научно-практической конференции, проводимой в рамках ежегодных чтений памяти член-корреспондента АН Каз.ССР Аркадия Александровича Слудского (Алматы, 11-12 марта 2014 г.), Алматы, 2014, С. 5 -8.
7. Плахов К.Н. Сайгак на территории Арало-Каспийского водораздела // Selevinia, 2008/2009, С. 193 – 198.
8. Фадеев В.А. (а) Влияние джутов на численность сайгаков // Копытные фауны СССР. Экология, морфология, использование и охрана. Тезисы докладов. М.: Изд-во Наука, 1980, С. 212-213
9. Фадеев В.А., Шаад А. Промысел сайгака в Казахстане // Охота и охотничье хозяйство. 10.1978, С. 10-12.
10. Фадеев В.А. (б) Результаты мечения сайгаков на территории Казахстана // Копытные фауны СССР. Экология, морфология, использование и охрана. Тезисы докладов. М.: Изд-во Наука, 1980, С. 210 – 212.
11. М.С. Толгамбаев, М.К.Байбатшанов, М.Т. Бейсенбаева, А.Т. Жұбанышова, Ә.Е. Әбдібек, А.Б. Сламбаева. Елімізде мекен ететін ақбөкеннің сан басын реттеу жұмыстары. «Орман ресурстары жасыл экономикалық ажырамас бөлігі» атты Халықаралық ғылыми-практикалық конференция. Алматы - 2025 жыл. 298-306 беттер.
12. Хамчукова А.М., Байбатшанов М.К., Плахов К.Н. // Управление ресурсами сайгака в Казахстане обзор и перспективы. Академик Қалдыбек Сәбденұлы Сәбденовтың 90 жылдығына арналған «Ғылымдағы сабақтастық - аграрлық ғылым мен өндірістің тұрақты дамуының негізі» атты жас ғалымдар мен студенттердің халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясының мақалалар жинағы 20-21 сәуір 2023 жыл. 359 -364 бет.
13. A.T. Serikbayeva, T. Dauletaliyev, Zh.A. Iskakova, A.B.Slambayeva, B.N. Bekbota.Hunting resources of the south of Kazakhstan. Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №2 (98) 2023, ISSN 2304-3334

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. АҚБӨКЕНДЕРДІҢ САН БАСЫН ЕСЕПКЕ АЛУ ЖҰМЫСТАРЫ БОЙЫНША ПОПУЛЯЦИЯ ТЫҒЫЗДЫҒЫН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler. 28, 3 (111) (Jun. 2026), 194–202. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2026/16.

(1)АҚБӨКЕНДЕРДІҢ САН БАСЫН ЕСЕПКЕ АЛУ ЖҰМЫСТАРЫ БОЙЫНША ПОПУЛЯЦИЯ ТЫҒЫЗДЫҒЫН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler 2026, 28 (3 (111), 194-202. https://doi.org/10.37884/3-2026/16.

АҚБӨКЕНДЕРДІҢ САН БАСЫН ЕСЕПКЕ АЛУ ЖҰМЫСТАРЫ БОЙЫНША ПОПУЛЯЦИЯ ТЫҒЫЗДЫҒЫН АНЫҚТАУ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(3 (111), 194-202. https://doi.org/10.37884/3-2026/16

АҚБӨКЕНДЕРДІҢ САН БАСЫН ЕСЕПКЕ АЛУ ЖҰМЫСТАРЫ БОЙЫНША ПОПУЛЯЦИЯ ТЫҒЫЗДЫҒЫН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 3 (111), p. 194–202, 2026. DOI: 10.37884/3-2026/16. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1155. Acesso em: 15 sep. 2026.

“АҚБӨКЕНДЕРДІҢ САН БАСЫН ЕСЕПКЕ АЛУ ЖҰМЫСТАРЫ БОЙЫНША ПОПУЛЯЦИЯ ТЫҒЫЗДЫҒЫН АНЫҚТАУ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (3 (111): 194-202. https://doi.org/10.37884/3-2026/16.

“АҚБӨКЕНДЕРДІҢ САН БАСЫН ЕСЕПКЕ АЛУ ЖҰМЫСТАРЫ БОЙЫНША ПОПУЛЯЦИЯ ТЫҒЫЗДЫҒЫН АНЫҚТАУ” (2026) Izdenister natigeler, 28(3 (111), pp. 194–202. doi:10.37884/3-2026/16.

[1]“АҚБӨКЕНДЕРДІҢ САН БАСЫН ЕСЕПКЕ АЛУ ЖҰМЫСТАРЫ БОЙЫНША ПОПУЛЯЦИЯ ТЫҒЫЗДЫҒЫН АНЫҚТАУ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 3 (111), pp. 194–202, Jun. 2026, doi: 10.37884/3-2026/16.

“АҚБӨКЕНДЕРДІҢ САН БАСЫН ЕСЕПКЕ АЛУ ЖҰМЫСТАРЫ БОЙЫНША ПОПУЛЯЦИЯ ТЫҒЫЗДЫҒЫН АНЫҚТАУ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 3 (111), June 2026, pp. 194-02, https://doi.org/10.37884/3-2026/16.

“АҚБӨКЕНДЕРДІҢ САН БАСЫН ЕСЕПКЕ АЛУ ЖҰМЫСТАРЫ БОЙЫНША ПОПУЛЯЦИЯ ТЫҒЫЗДЫҒЫН АНЫҚТАУ”. Izdenister natigeler 28, no. 3 (111) (June 30, 2026): 194–202. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1155.

1.АҚБӨКЕНДЕРДІҢ САН БАСЫН ЕСЕПКЕ АЛУ ЖҰМЫСТАРЫ БОЙЫНША ПОПУЛЯЦИЯ ТЫҒЫЗДЫҒЫН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];28(3 (111):194-202. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1155

1.АҚБӨКЕНДЕРДІҢ САН БАСЫН ЕСЕПКЕ АЛУ ЖҰМЫСТАРЫ БОЙЫНША ПОПУЛЯЦИЯ ТЫҒЫЗДЫҒЫН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler. 2026;28(3 (111):194-202. doi:10.37884/3-2026/16

[1] 1. Фадеев В.А., Слудский А.А. Сайгак// Млекопитающие Казахстана. Т.3, ч.3, Алма-Ата, Наука, 1983, С. 56 - 92.

[2] 2. A.B.Bekenov, D.A.Blank, Yu.A.Grachev and K.N.Plakhov Antelopes of Kazakhstan // Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East, and Asia. IUCN, Gland, Switzerland and Cambridge, UK, 2001, pp. 134 –140.

[3] 3. Байбатшанов М.К., Қонысова Ф, Бейсенбаева М.Т., Акилбеков С.О., Бекенова А..// Алматы хайуанаттар бағындағы тұяқты аңдарды вольерде бірге өсіру кезіндегі мінез-құлық ерекшеліктері. Ізденістер, нəтижелер – Исследования, результаты. № 3 (83) 2019. 327-331 б.

[4] 4. Serikbayeva, A.T.; Akimzhanov, D.Sh.; Iskakova, Z.A.; Karagoishin, Z.; Akoyev, M.T.; Saiga (Saiga tatarica) conservation strategy in Kazakhstan,Saiga (Saiga tatarica): uma estratégia de conservação no Cazaquistão. https://doi.org/10.1590/1519-6984.275397

[5] 5. Слудский А.А. Сайгак в Казахстане // Труды Института зоологии, 1955, Т. 4, Алма-Ата, Изд-во АН Каз.ССР, С. 18 – 66.

[6] 6. Мелдебеков А.М., Бекенов А.Б., Бекенова Н.А. Проблемы сохранения и воспроизводства популяций сайгака в Казахстане // Современные проблемы охотничьего хозяйства Казахстана и сопредельных стран. Материалы Международной научно-практической конференции, проводимой в рамках ежегодных чтений памяти член-корреспондента АН Каз.ССР Аркадия Александровича Слудского (Алматы, 11-12 марта 2014 г.), Алматы, 2014, С. 5 -8.

[7] 7. Плахов К.Н. Сайгак на территории Арало-Каспийского водораздела // Selevinia, 2008/2009, С. 193 – 198.

[8] 8. Фадеев В.А. (а) Влияние джутов на численность сайгаков // Копытные фауны СССР. Экология, морфология, использование и охрана. Тезисы докладов. М.: Изд-во Наука, 1980, С. 212-213

[9] 9. Фадеев В.А., Шаад А. Промысел сайгака в Казахстане // Охота и охотничье хозяйство. 10.1978, С. 10-12.

[10] 10. Фадеев В.А. (б) Результаты мечения сайгаков на территории Казахстана // Копытные фауны СССР. Экология, морфология, использование и охрана. Тезисы докладов. М.: Изд-во Наука, 1980, С. 210 – 212.

[11] 11. М.С. Толгамбаев, М.К.Байбатшанов, М.Т. Бейсенбаева, А.Т. Жұбанышова, Ә.Е. Әбдібек, А.Б. Сламбаева. Елімізде мекен ететін ақбөкеннің сан басын реттеу жұмыстары. «Орман ресурстары жасыл экономикалық ажырамас бөлігі» атты Халықаралық ғылыми-практикалық конференция. Алматы - 2025 жыл. 298-306 беттер.

[12] 12. Хамчукова А.М., Байбатшанов М.К., Плахов К.Н. // Управление ресурсами сайгака в Казахстане обзор и перспективы. Академик Қалдыбек Сәбденұлы Сәбденовтың 90 жылдығына арналған «Ғылымдағы сабақтастық - аграрлық ғылым мен өндірістің тұрақты дамуының негізі» атты жас ғалымдар мен студенттердің халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясының мақалалар жинағы 20-21 сәуір 2023 жыл. 359 -364 бет.

[13] 13. A.T. Serikbayeva, T. Dauletaliyev, Zh.A. Iskakova, A.B.Slambayeva, B.N. Bekbota.Hunting resources of the south of Kazakhstan. Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №2 (98) 2023, ISSN 2304-3334