ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СІБІР ЖАРАСЫНЫҢ ЭПИЗООТИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ БАҚЫЛАУ ШАРАЛАРЫ

Улжан Рахым; Абылай Сансызбай; Ерлан Пазылов; Максат Бердикулов; Гульжан Мусаева

doi:10.37884/4-2025/06

Аңдатпа

Мақалада соңғы онжылдықта Қазақстандағы сібір жарасының эпизоотиялық жағдайы, таралу ерекшеліктері және алдын алу шаралары жан-жақты қарастырылған. Зерттеу барысында Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде аурудың пайда болу жиілігі мен географиялық таралуы анықталды. Зерттеу нәтижелері бойынша негізгі ошақтар Шығыс Қазақстан, Қостанай, Ақмола, Қарағанды және Жамбыл облыстарында тіркелген. Бұл аймақтарда қоздырғыштың споралары топырақта ұзақ сақталатындықтан, аурудың қайта таралу қаупі жоғары болып отыр. Орта есеппен жылына 8–15 жаңа ошақ анықталған, ал 2016, 2018 және 2022 жылдары аурудың көбеюі байқалған.

Сібір жарасы негізінен ірі қара малда (60–65%) жиі кездессе, қой мен ешкіде 20–25%, жылқыда 10%, түйеде 5% деңгейінде тіркелген. Маусымдық тұрғыдан жаз және күз айларында аурудың таралу қаупі жоғарылаған, себебі жайылым жағдайында жануарлар спорамен ластанған шөп пен топыраққа жиі тап болады.

Алдын алу үшін жыл сайын жоспарлы вакцинация жүргізіліп, орта есеппен 5–6 млн мал басы қамтылған. Дегенмен, кейбір аймақтарда толық орындалмауы жаңа ошақтардың пайда болуына себеп болған. Зерттеу нәтижелері сібір жарасы әлі де өзекті эпизоотиялық мәселе екенін көрсетті, сондықтан мониторингті күшейту, зертханалық диагностиканы жетілдіру, вакцинацияны толық қамту және ветеринариялық бақылауды арттыру қажет деп саналады

Сібір жарасы Bacillus anthracis эпизоотия вакцинация мониторинг зоонозды инфекция спора

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. А.С. Жақыпбек, М.С. Сейсенбаева. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ 2014 ЖЫЛДАН 2023 ЖЫЛҒА ДЕЙІНГІ СІБІРКЕ ЭПИЗООТТЫҚ ЖАҒДАЙЫ.Ош мемлекеттік университетінің хабаршысы.e-ISSN: 1694-8696 №2(7)/2024, 123-135DOI: 10.52754/16948696_2024_2(7)_13
2. Лухнова Л. Ю. Айкембаев А.М.,, Темиралиева Г., Мека-Меченко Т., Пазылов Е., Закарян С., Денисов Г., Райан Истердей В., Ван Эрт М.Н., Кейм П., Франческони С.С., Блэкберн Дж.К., Хью-Джонс М. және Хэдфилд Т. Қазақстандағы Bacillus anthracis-тің тарихи таралуы мен молекулалық әртүрлілігі. Emerging Infectious Diseases, 2010, 16(5), 789–796. https://doi.org/10.3201/eid1605.091427
3. Абдрахманов С.К., Муханбеткалиев Е.Е., Коренной Ф.И., Қаратаев Б.Ш., Муханбеткалиева А.А., Абдрахманова А.С. Қазақстандағы 1933–2016 жылдардағы мал арасында сібір жарасының кеңістіктік-уақыттық талдауы және визуализациясы. Geospatial Health, 2017, 12(2), 589. https://doi.org/10.4081/gh.2017.589
4. Шевцов А., Лухнова Л., Избанова У., Вернадет Ж.-П., Куйбагаров М., Амиргазин А., Раманкулов Е., және Верньо Г. Bacillus anthracis-тің філогеографиясы: Қазақстаннан жаңа деректер. Frontiers in Microbiology, 2021, 12:778225. https://doi.org/10.3389/fmicb.2021.778225
5. Кулпиисова Д., Сейтжанова Г., Тулеутаева С., және т.б. Қазақстан тұрғындарының сібір жарасына қатысты білім, көзқарас және тәжірибесі. Veterinary Medicine and Science, 2024, 10(4), e1553. https://doi.org/10.1002/vms3.1553
6. Куличенко А.Н., Еременко Е.И., Рязанова А.Г. және т.б. 2016 жылы Ямал-Ненец автономиялық округінде сібір жарасының өршуі кезінде бөлініп алынған Bacillus anthracis штамдарының биологиялық қасиеттері және молекулалық-генетикалық сипаттамалары // Аса қауіпті инфекциялар мәселелері. - 2017. - № 1. - Б. 94–99. doi: https://doi.org/10.21055/0370-1069-2017-1-94-99
7. Timofeev V, Bahtejeva I, Mironova R, et al. Insights from Bacillus anthracis strains isolated from permafrost in the tundra zone of Russia. PLoS One. 2019;14(5):e0209140. doi: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0209140
8. Pearson T, Okinaka RT, Foster JT, et al. Phylogenetic understanding of clonal populations in an era of whole genome sequencing. Infect Genet Evol. 2009;9(5):1010–1019. doi: https://doi.org/10.1016/j.meegid.2009.05.014
9. Sahl JW, Pearson T, Okinaka R, et al. A Bacillus anthracis genome sequence from the Sverdlovsk 1979 autopsy specimens. mBio. 2016;7(5):e01501-16. doi: https://doi.org/10.1128/mBio.01501-16
10. Hang’Ombe MB, Mwansa JC, Muwowo S, et al. Human animal anthrax outbreak in the Luangwa valley of Zambia in 2011. Trop Doct. 2012;42(3):136–139. doi: https://doi.org/ 10.1258/td.2012.110454
11. Ohnishi N, Maruyama F, Ogawa H, et al. Genome sequence of a Bacillus anthracis outbreak strain from Zambia, 2011. Genome Announc. 2014;6;2(2):e00116-14. doi:https://doi.org/10.1128/genomeA.00116-14

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СІБІР ЖАРАСЫНЫҢ ЭПИЗООТИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ БАҚЫЛАУ ШАРАЛАРЫ. Izdenister natigeler. 4 (108) (Dec. 2025), 48–56. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2025/06.

(1)ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СІБІР ЖАРАСЫНЫҢ ЭПИЗООТИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ БАҚЫЛАУ ШАРАЛАРЫ. Izdenister natigeler 2025, No. 4 (108), 48-56. https://doi.org/10.37884/4-2025/06.

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СІБІР ЖАРАСЫНЫҢ ЭПИЗООТИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ БАҚЫЛАУ ШАРАЛАРЫ. (2025). Izdenister Natigeler, 4 (108), 48-56. https://doi.org/10.37884/4-2025/06

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СІБІР ЖАРАСЫНЫҢ ЭПИЗООТИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ БАҚЫЛАУ ШАРАЛАРЫ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (108), p. 48–56, 2025. DOI: 10.37884/4-2025/06. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1099. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СІБІР ЖАРАСЫНЫҢ ЭПИЗООТИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ БАҚЫЛАУ ШАРАЛАРЫ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 4 (108) (December): 48-56. https://doi.org/10.37884/4-2025/06.

“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СІБІР ЖАРАСЫНЫҢ ЭПИЗООТИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ БАҚЫЛАУ ШАРАЛАРЫ” (2025) Izdenister natigeler, (4 (108), pp. 48–56. doi:10.37884/4-2025/06.

[1]“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СІБІР ЖАРАСЫНЫҢ ЭПИЗООТИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ БАҚЫЛАУ ШАРАЛАРЫ”, Izdenister natigeler, no. 4 (108), pp. 48–56, Dec. 2025, doi: 10.37884/4-2025/06.

“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СІБІР ЖАРАСЫНЫҢ ЭПИЗООТИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ БАҚЫЛАУ ШАРАЛАРЫ”. Izdenister Natigeler, no. 4 (108), Dec. 2025, pp. 48-56, https://doi.org/10.37884/4-2025/06.

“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СІБІР ЖАРАСЫНЫҢ ЭПИЗООТИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ БАҚЫЛАУ ШАРАЛАРЫ”. Izdenister natigeler, no. 4 (108) (December 30, 2025): 48–56. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1099.

1.ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СІБІР ЖАРАСЫНЫҢ ЭПИЗООТИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ БАҚЫЛАУ ШАРАЛАРЫ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Dec. 30 [cited 2026 Sep. 15];(4 (108):48-56. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1099

1.ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СІБІР ЖАРАСЫНЫҢ ЭПИЗООТИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ БАҚЫЛАУ ШАРАЛАРЫ. Izdenister natigeler. 2025;(4 (108):48-56. doi:10.37884/4-2025/06

[1] 1. А.С. Жақыпбек, М.С. Сейсенбаева. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ 2014 ЖЫЛДАН 2023 ЖЫЛҒА ДЕЙІНГІ СІБІРКЕ ЭПИЗООТТЫҚ ЖАҒДАЙЫ.Ош мемлекеттік университетінің хабаршысы.e-ISSN: 1694-8696 №2(7)/2024, 123-135DOI: 10.52754/16948696_2024_2(7)_13

[2] 2. Лухнова Л. Ю. Айкембаев А.М.,, Темиралиева Г., Мека-Меченко Т., Пазылов Е., Закарян С., Денисов Г., Райан Истердей В., Ван Эрт М.Н., Кейм П., Франческони С.С., Блэкберн Дж.К., Хью-Джонс М. және Хэдфилд Т. Қазақстандағы Bacillus anthracis-тің тарихи таралуы мен молекулалық әртүрлілігі. Emerging Infectious Diseases, 2010, 16(5), 789–796. https://doi.org/10.3201/eid1605.091427

[3] 3. Абдрахманов С.К., Муханбеткалиев Е.Е., Коренной Ф.И., Қаратаев Б.Ш., Муханбеткалиева А.А., Абдрахманова А.С. Қазақстандағы 1933–2016 жылдардағы мал арасында сібір жарасының кеңістіктік-уақыттық талдауы және визуализациясы. Geospatial Health, 2017, 12(2), 589. https://doi.org/10.4081/gh.2017.589

[4] 4. Шевцов А., Лухнова Л., Избанова У., Вернадет Ж.-П., Куйбагаров М., Амиргазин А., Раманкулов Е., және Верньо Г. Bacillus anthracis-тің філогеографиясы: Қазақстаннан жаңа деректер. Frontiers in Microbiology, 2021, 12:778225. https://doi.org/10.3389/fmicb.2021.778225

[5] 5. Кулпиисова Д., Сейтжанова Г., Тулеутаева С., және т.б. Қазақстан тұрғындарының сібір жарасына қатысты білім, көзқарас және тәжірибесі. Veterinary Medicine and Science, 2024, 10(4), e1553. https://doi.org/10.1002/vms3.1553

[6] 6. Куличенко А.Н., Еременко Е.И., Рязанова А.Г. және т.б. 2016 жылы Ямал-Ненец автономиялық округінде сібір жарасының өршуі кезінде бөлініп алынған Bacillus anthracis штамдарының биологиялық қасиеттері және молекулалық-генетикалық сипаттамалары // Аса қауіпті инфекциялар мәселелері. - 2017. - № 1. - Б. 94–99. doi: https://doi.org/10.21055/0370-1069-2017-1-94-99

[7] 7. Timofeev V, Bahtejeva I, Mironova R, et al. Insights from Bacillus anthracis strains isolated from permafrost in the tundra zone of Russia. PLoS One. 2019;14(5):e0209140. doi: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0209140

[8] 8. Pearson T, Okinaka RT, Foster JT, et al. Phylogenetic understanding of clonal populations in an era of whole genome sequencing. Infect Genet Evol. 2009;9(5):1010–1019. doi: https://doi.org/10.1016/j.meegid.2009.05.014

[9] 9. Sahl JW, Pearson T, Okinaka R, et al. A Bacillus anthracis genome sequence from the Sverdlovsk 1979 autopsy specimens. mBio. 2016;7(5):e01501-16. doi: https://doi.org/10.1128/mBio.01501-16

[10] 10. Hang’Ombe MB, Mwansa JC, Muwowo S, et al. Human animal anthrax outbreak in the Luangwa valley of Zambia in 2011. Trop Doct. 2012;42(3):136–139. doi: https://doi.org/ 10.1258/td.2012.110454

[11] 11. Ohnishi N, Maruyama F, Ogawa H, et al. Genome sequence of a Bacillus anthracis outbreak strain from Zambia, 2011. Genome Announc. 2014;6;2(2):e00116-14. doi:https://doi.org/10.1128/genomeA.00116-14