ШУ АУДАНЫНДАҒЫ СУ АЙДЫНДАРДЫҢ ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ МЕН СУ САПАСЫ

Аиида Мұқатай; Светлана Долгополова; Айгерим Айткалиева; Гульмира Аблайсанова

doi:10.37884/3-2025/53

Аңдатпа

Мақалада Жамбыл облысы, Шу ауданында орналасқан Тасөткел су қоймасы мен Ақсу, Ақша көлдерінің гидрохимиялық және гидрологиялық жағдайларының зерттеу нәтижелері келтірілген. Аталған су айдындары өңірдің су ресурстарын сақтау, ауыл шаруашылығы қажеттіліктерін қамтамасыз ету және экожүйелік тұрақтылықты қолдау тұрғысынан маңызды рөл атқарады.

Зерттеудің мақсаты – Жамбыл облысы Шу ауданындағы зерттелген үш су айдындарының гидрохимиялық көрсеткіштерін кешенді талдау және олардың гидрологиялық жағдайы мен су организмдері үшін жарамдылығын бағалау.

Далалық зерттеулер мен сынамаларды іріктеу 2024 жылдың сәуір айында географиялық және маусымдық факторлар ескеріле отырып жүргізілді. Жүргізілген далалық жұмыстар кезінде су температурасы, рН, судағы еріген оттегі және оттегінің химиялық тұтынуы (ОХТ) анықталды. Зертханалық жағдайда судағы биогендік элементтер, органолептикалық қасиеттер мен минералдану деңгейі талданды. Су айдындарының қоректену ерекшеліктері мен географиялық орналасуына байланысты түсі, мөлдірлігі және жекелеген иондар мен биогендік элементтердің концентрациялары бойынша айырмашылықтар анықталды. Зерттеу нәтижелері судың тұщы және минералдану деңгейі төмен екенін көрсетті. Су сапасының негізгі көрсеткіштері балық шаруашылығына қойылатын талаптарға сәйкес келеді. Алынған мәліметтер тұрақты мониторинг пен су ресурстарын тиімді басқару үшін негіз бола алады.

су сапасы, судың химиялық құрамы, биогенді заттар, негізгі катиондар, негізгі иондар, минералдылық, ауыр металдар, су сапасының класы.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Исабаев А.Қ., Жұмагұлов Қ.Қ., Тасмағамбетов Д.Т. Қазақстанның оңтүстігіндегі су айдындарының гидрологиялық режимі. — Алматы: Ғылым, 2019. — 145 б.
2. Пасечник Е.Ю., Савичев О.Г., Кузеванов К.И. Су ресурстарын пайдалану және қорғаудың гидрохимиялық негіздері. — Т.: Томск политехникалық университетінің баспасы, 2021. — 18 б.
3. Нұрғалиев Е.Б., Байменов С.Т., Абдрасилова Р.Ж. Шу өзені бассейніндегі су қоймаларындағы су алмасуды бағалау // ҚазҰУ Хабаршысы. Экология сериясы. — 2017. — №2(53). — Б. 42–47.
4. Сейдахметов А.К., Махмутов А.Б. Испарение с поверхности водоемов южного Казахстана // Гидрометеоизмерения. — 2020. — №3. — С. 19–24.
5. Алибеков Ж.Т. Температурный режим водохранилищ равнинной зоны Центральной Азии. — Тараз: ТарМУ, 2018. — 96 с.
6. Никаноров А. М. Гидрохимия: учебник для вузов. — 2-е изд., перераб. и доп. — СПб.: Гидрометеоиздат, 2001. — 444 с.
7. Абилов, Б., Асылбекова, С., Булавин, Е., Бараков, Р., Болатбекова, З., & Халелов, А. (2025). КОМБИНИРОВАННЫЙ МЕТОД ВЫРАЩИВАНИЯ ФОРЕЛИ В УСЛОВИЯХ АЛМАТИНСКОЙ ОБЛАСТИ. Izdenister Natigeler, (2 (106), 5–17. https://doi.org/10.37884/2-2025/01.
8. Шпейзер Г. М., Минеева Л. А. Гидрохимия: учебное пособие. — Иркутск: Изд-во ИГУ, 2014. — Ч. 1–2. — 316 с.
9. Toxabayeva B., Isbekov K., Litvinenko A., Assylbekova S., Ablaisanova G., Dolgopolova S., Baibatshanov M. and Bazarbayeva Z. (2025). Rare and endangered populations of Fringebarbel sturgeon, Acipenser nudiventris Lovetsky, 1828, in Kapshagai Reservoir and Ili River on the territory of the Republic of Kazakhstan. Caspian Journal of Environmental Sciences, 23(1), 63-70. doi:10.22124/cjes.2025.8538
10. Герасимова О. Н. Химия природных вод: монография. — М.: ЛКИ, 2010. — 224 с.
11. Полякова А. В. Гидрохимия: учебник. — М.: МГУ, 2009. — 162 с.
12. Васильев В.В. Тұщы су балықтарының экологиясы. — М.: Агропромиздат, 1998. — 320 б.
13. Гусева Т.В. Қоршаған ортаның жағдайын сипаттайтын гидрохимиялық көрсеткіштер. — М.: Әлеуметтік-экологиялық одақ, 2002. — 148 б.
14. Алекин О.А. Гидрохимия негіздері. — М.: КСРО ҒА баспасы, 1952. — 318 б.
15. Қазақстан Республикасының Су ресурстары және ирригация министрінің «Беткі су объектілеріндегі және (немесе) олардың бөліктеріндегі судың сапасын жіктеудің бірыңғай жүйесін бекіту туралы» 2025 жылғы 4 маусымдағы №111-НҚ бұйрығы (https://adilet.zan.kz/rus/docs/G25MA000111).
16. Хильчевский В. К., Осадчий В. И., Курило С. М. Основы гидрохимии: учеб. пособие. — Киев: Ника-центр, 2012. — 312 с.
17. Лопарева Т.Я., Шаухарбаева Д.С. Гидрохимические параметры и токсикологическое загрязнение водной среды озер нижней дельты реки Или/Экология и гидрофауна водоемов трансграничных бассейнов Казахстана. – Алматы: 2008. – С. 196-207
18. Kucharczyk, D., Nowosad, J., Łubowski, T., Ablaisanova, G., Zeghloul, T., Abdel-Latif, HMR. (2022). Influence of the source of spawners’ origin on oocyte maturity stages and suitability for artificial reproduction of wild pikeperch (Sander lucioperca) females during spawning season.Animal Reproduction Science, 243: 107025, 1-12.
19. Kucharczyk, Dariusz, Piech, Przemysława, Nowosad, Joanna, Abdel-Latif, Hany M.R., Ablaisanova, Gulmira M., Sikora, Mateusz. Final oocyte maturation (FOM) model and artificial reproduction of burbot spawners (Lota lota) originating from the F1 generation of a cultured stock in comparison to wild stock// Aquaculture 54815 (2022) 737679. P. 1-10.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ШУ АУДАНЫНДАҒЫ СУ АЙДЫНДАРДЫҢ ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ МЕН СУ САПАСЫ. Izdenister natigeler. 3 (107) (Sep. 2025), 549–558. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2025/53.

(1)ШУ АУДАНЫНДАҒЫ СУ АЙДЫНДАРДЫҢ ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ МЕН СУ САПАСЫ. Izdenister natigeler 2025, No. 3 (107), 549-558. https://doi.org/10.37884/3-2025/53.

ШУ АУДАНЫНДАҒЫ СУ АЙДЫНДАРДЫҢ ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ МЕН СУ САПАСЫ. (2025). Izdenister Natigeler, 3 (107), 549-558. https://doi.org/10.37884/3-2025/53

ШУ АУДАНЫНДАҒЫ СУ АЙДЫНДАРДЫҢ ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ МЕН СУ САПАСЫ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (107), p. 549–558, 2025. DOI: 10.37884/3-2025/53. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1074. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ШУ АУДАНЫНДАҒЫ СУ АЙДЫНДАРДЫҢ ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ МЕН СУ САПАСЫ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 3 (107) (September): 549-58. https://doi.org/10.37884/3-2025/53.

“ШУ АУДАНЫНДАҒЫ СУ АЙДЫНДАРДЫҢ ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ МЕН СУ САПАСЫ” (2025) Izdenister natigeler, (3 (107), pp. 549–558. doi:10.37884/3-2025/53.

[1]“ШУ АУДАНЫНДАҒЫ СУ АЙДЫНДАРДЫҢ ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ МЕН СУ САПАСЫ”, Izdenister natigeler, no. 3 (107), pp. 549–558, Sep. 2025, doi: 10.37884/3-2025/53.

“ШУ АУДАНЫНДАҒЫ СУ АЙДЫНДАРДЫҢ ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ МЕН СУ САПАСЫ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (107), Sept. 2025, pp. 549-58, https://doi.org/10.37884/3-2025/53.

“ШУ АУДАНЫНДАҒЫ СУ АЙДЫНДАРДЫҢ ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ МЕН СУ САПАСЫ”. Izdenister natigeler, no. 3 (107) (September 30, 2025): 549–558. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1074.

1.ШУ АУДАНЫНДАҒЫ СУ АЙДЫНДАРДЫҢ ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ МЕН СУ САПАСЫ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 15];(3 (107):549-58. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1074

1.ШУ АУДАНЫНДАҒЫ СУ АЙДЫНДАРДЫҢ ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ МЕН СУ САПАСЫ. Izdenister natigeler. 2025;(3 (107):549-558. doi:10.37884/3-2025/53

[1] 1. Исабаев А.Қ., Жұмагұлов Қ.Қ., Тасмағамбетов Д.Т. Қазақстанның оңтүстігіндегі су айдындарының гидрологиялық режимі. — Алматы: Ғылым, 2019. — 145 б.

[2] 2. Пасечник Е.Ю., Савичев О.Г., Кузеванов К.И. Су ресурстарын пайдалану және қорғаудың гидрохимиялық негіздері. — Т.: Томск политехникалық университетінің баспасы, 2021. — 18 б.

[3] 3. Нұрғалиев Е.Б., Байменов С.Т., Абдрасилова Р.Ж. Шу өзені бассейніндегі су қоймаларындағы су алмасуды бағалау // ҚазҰУ Хабаршысы. Экология сериясы. — 2017. — №2(53). — Б. 42–47.

[4] 4. Сейдахметов А.К., Махмутов А.Б. Испарение с поверхности водоемов южного Казахстана // Гидрометеоизмерения. — 2020. — №3. — С. 19–24.

[5] 5. Алибеков Ж.Т. Температурный режим водохранилищ равнинной зоны Центральной Азии. — Тараз: ТарМУ, 2018. — 96 с.

[6] 6. Никаноров А. М. Гидрохимия: учебник для вузов. — 2-е изд., перераб. и доп. — СПб.: Гидрометеоиздат, 2001. — 444 с.

[7] 7. Абилов, Б., Асылбекова, С., Булавин, Е., Бараков, Р., Болатбекова, З., & Халелов, А. (2025). КОМБИНИРОВАННЫЙ МЕТОД ВЫРАЩИВАНИЯ ФОРЕЛИ В УСЛОВИЯХ АЛМАТИНСКОЙ ОБЛАСТИ. Izdenister Natigeler, (2 (106), 5–17. https://doi.org/10.37884/2-2025/01.

[8] 8. Шпейзер Г. М., Минеева Л. А. Гидрохимия: учебное пособие. — Иркутск: Изд-во ИГУ, 2014. — Ч. 1–2. — 316 с.

[9] 9. Toxabayeva B., Isbekov K., Litvinenko A., Assylbekova S., Ablaisanova G., Dolgopolova S., Baibatshanov M. and Bazarbayeva Z. (2025). Rare and endangered populations of Fringebarbel sturgeon, Acipenser nudiventris Lovetsky, 1828, in Kapshagai Reservoir and Ili River on the territory of the Republic of Kazakhstan. Caspian Journal of Environmental Sciences, 23(1), 63-70. doi:10.22124/cjes.2025.8538

[10] 10. Герасимова О. Н. Химия природных вод: монография. — М.: ЛКИ, 2010. — 224 с.

[11] 11. Полякова А. В. Гидрохимия: учебник. — М.: МГУ, 2009. — 162 с.

[12] 12. Васильев В.В. Тұщы су балықтарының экологиясы. — М.: Агропромиздат, 1998. — 320 б.

[13] 13. Гусева Т.В. Қоршаған ортаның жағдайын сипаттайтын гидрохимиялық көрсеткіштер. — М.: Әлеуметтік-экологиялық одақ, 2002. — 148 б.

[14] 14. Алекин О.А. Гидрохимия негіздері. — М.: КСРО ҒА баспасы, 1952. — 318 б.

[15] 15. Қазақстан Республикасының Су ресурстары және ирригация министрінің «Беткі су объектілеріндегі және (немесе) олардың бөліктеріндегі судың сапасын жіктеудің бірыңғай жүйесін бекіту туралы» 2025 жылғы 4 маусымдағы №111-НҚ бұйрығы (https://adilet.zan.kz/rus/docs/G25MA000111).

[16] 16. Хильчевский В. К., Осадчий В. И., Курило С. М. Основы гидрохимии: учеб. пособие. — Киев: Ника-центр, 2012. — 312 с.

[17] 17. Лопарева Т.Я., Шаухарбаева Д.С. Гидрохимические параметры и токсикологическое загрязнение водной среды озер нижней дельты реки Или/Экология и гидрофауна водоемов трансграничных бассейнов Казахстана. – Алматы: 2008. – С. 196-207

[18] 18. Kucharczyk, D., Nowosad, J., Łubowski, T., Ablaisanova, G., Zeghloul, T., Abdel-Latif, HMR. (2022). Influence of the source of spawners’ origin on oocyte maturity stages and suitability for artificial reproduction of wild pikeperch (Sander lucioperca) females during spawning season.Animal Reproduction Science, 243: 107025, 1-12.

[19] 19. Kucharczyk, Dariusz, Piech, Przemysława, Nowosad, Joanna, Abdel-Latif, Hany M.R., Ablaisanova, Gulmira M., Sikora, Mateusz. Final oocyte maturation (FOM) model and artificial reproduction of burbot spawners (Lota lota) originating from the F1 generation of a cultured stock in comparison to wild stock// Aquaculture 54815 (2022) 737679. P. 1-10.