ЖЕТІСУ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКО-ХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ

Азамат Мадибеков; Лаура Исмуханова; Ботакоз Султанбекова; Асхат Жәди; Айдар Жумалипов; Айша Мадибекова

doi:10.37884/2-2025/41

Аңдатпа

Бұл жұмыста топырақтың рН, минерализация және топырақтың гранулометриялық құрамы сияқты физикалық және химиялық қасиеттерін зерттеу нәтижелері келтірілген. Талдау үшін әртүрлі нүктелерден алынған 52 топырақ үлгісі таңдалды, бұл құмайттан ауыр құмбалшық пен балшыққа дейін топырақ түрлерінің кең ауқымын қамтуға мүмкіндік берді. Зерттеудің мақсаты топырақтың химиялық сипаттамалары мен оның құрылымдық ерекшеліктері арасындағы байланысты зерттеу болды. Жұмыс барысында топырақтың гранулометриялық құрамының минерализацияға және рН әсеріне толық талдау жүргізілді. Нәтижелер минерализация мәні 20-дан 3240 мг/дм³ дейін өзгеретінін көрсетті, ең үлкен мәндер балшық және құмбалшық мөлшері жоғары топырақтарда байқалады. Құмы жоғары болатын топырақтар аз минерализация және pH мәні бейтарап ортаны көрсетеді. Зерттеу сонымен қатар топырақтың гранулометриялық құрамының химиялық қасиеттеріне айтарлықтай әсер ететінін көрсетті. Топырақтың pH деңгейі өсімдіктердің өсуі мен дамуына қажет қоректік заттардың қолжетімділігіне тікелей әсер етеді. Бұл деректерді дәлірек агрохимиялық аймақтарға бөлу және жерді ауылшаруашылық пайдалану тәжірибесін жақсарту үшін пайдалануға болады. Нәтижелер агрономия мен экологияға қатысты шешімдер қабылдауда топырақтың физикалық және химиялық сипаттамаларын ескерудің маңыздылығын көрсетеді. Адам әрекетінен пайда болатын қалдықтармен топырақтың ластануын болдырмау үшін тиісті шараларды іске асыру қажет.

Жетісу топырақ физика-химиялық қасиеттері pH минерализация гранулометриялық құрам

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Интернет ресурс https://qazalem.kz/ru/regions/11, https://www.gov.kz/memleket/entities/zhetysu-oblysy?lang=ru (дата обращение 24.01.2025)
2. Наумов Н. С., Блисов Т. М. Экология почв: Учебно-методический комплекс / Костанай: КГУ им. А. Байтурсынова. – 2008. – 109 с.
3. Почвы Казахстана (В 16 выпусках) / Почвы Алматинской области. Выпуск 4. – Алматы: ТОО «КаzВоокТгаdе». – 2017. – 472 с.
4. Запарина Е., Инелова З., Борос Е., Шимшиков Б.Е. Анализ состояния почв прибрежной зоны соленых и содовых озер Жетысу (на примере озер Алаколь, Сасыкколь, Жаланашколь, Балкаш и Ушколь) // Вестник КазНУ. Серия Экологическая. – 2023. – № 76 (3). – С. 41–53
5. Цапко Ю. Л., Огородняя А. И., Мешреф Р. Б., Холодная А. С. Глинование дерново-подзолистых почв легкого гранулометрического состава как фактор изменения их рН-буферности / Почвоведение и агрохимия. – 2018. – № 2. – С. 67–77.
6. ГОСТ 17.4.3.01-83. Охрана природы. Почвы. Методы отбора проб почвы для химического анализа. – М., 1983.
7. Ушаков М. А. Проблемы загрязнения почвы тяжелыми металлами / М. А. Ушаков. – М.: Наука. – 2001.
8. Жапаев Р. К., Куныпияева Г. Т., Оспанбаев Ж., Сембаева А. С., Қырғызбай Қ., Какимжанов Е. Х. Влияние способов обработки почвы на водно-физические свойства почвы в условиях богары Юго-Востока Казахстана // Исследования, результаты. – 2024. - №2 (1). – С. 220-232. ISSN 2304-3334 https://doi.org/10.37884/2-1-2024/558
9. ГОСТ 17.4.4.02-85. Охрана природы. Методы лабораторного анализа почв. – М., 1985.
10. Madibekov A.; Ismukhanova L.; Opp C.; Saidaliyeva Z.; Zhadi A.; Sultanbekova B.; Kurmanova M. Spatial Distribution of Cu, Zn, Pb, Cd, Co, Ni in the Soils of Ili River Delta and State Natural Reserve “Ili-Balkhash”. Appl. Sci. – 2023. – 13. – S. 5996. https://doi.org/10.3390/app13105996
11. Бондарь В. А., Волков И. А. Проблемы экологии почв // Киев: Наукова думка. – 1999.
12. Сельчук А. П. Методика исследования почв на содержание загрязняющих веществ. – М.: Академия. – 2007.
13. Демидова И. Л. Токсикологические исследования почв на содержание тяжелых металлов // Ростов-на-Дону. Феникс. – 2012.
14. Авдонькин А. А. Потенциальная кислотность почв, зависимость от pH : Дис. ... канд. биол. наук : 03.00.27 : Москва. – 2005. – 121 c. РГБ ОД, 61:05-3/719.
15. Горбылева А. И., Воробьев В. Б., Петровский Е. И. Почвоведение: Учебное пособие / Под ред. Горбылевой А.И. – 2-e изд., перераб. – М.: НИЦ ИНФРАМ; Мн.: Нов. Знание. – 2014. – 400с.
16. Шепелев М. А. Экология почв // Учебно-методическое пособие. – Костанай. – 2017. – 135 с.
17. Сатторова М. М., Ганиева Ф. А. Влияние засоления почв на экологическое состояние орошаемых земель и физиологические процессы, протекающие в растениях // Вестник науки и образования. – 2020. – № 21–2. – 99 с.
18. Ковды В. А., Розанова Б. Г. Почвоведение. Почва и почвообразование // Учеб. для ун-тов. В 2 ч./Под, П 65 ред. В. А Москва «Высшая школа». – 1988.
19. Бахтин П. У. Исследование физико-механических и технологических свойств основных типов почв СССР. – М.: Изд-во «Колос». – 1969. – 271 с.
20. Удилов В. В. Основы почвоведения, земледелия и агрохимии / УГЛТУ. Екатеринбург. – 2017. – 54 с.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ЖЕТІСУ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКО-ХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2 (106) (Jun. 2025), 410–420. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2025/41.

(1)ЖЕТІСУ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКО-ХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2025, No. 2 (106), 410-420. https://doi.org/10.37884/2-2025/41.

ЖЕТІСУ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКО-ХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ. (2025). Izdenister Natigeler, 2 (106), 410-420. https://doi.org/10.37884/2-2025/41

ЖЕТІСУ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКО-ХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (106), p. 410–420, 2025. DOI: 10.37884/2-2025/41. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/882. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ЖЕТІСУ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКО-ХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 2 (106) (June): 410-20. https://doi.org/10.37884/2-2025/41.

“ЖЕТІСУ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКО-ХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ” (2025) Izdenister natigeler, (2 (106), pp. 410–420. doi:10.37884/2-2025/41.

[1]“ЖЕТІСУ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКО-ХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, no. 2 (106), pp. 410–420, Jun. 2025, doi: 10.37884/2-2025/41.

“ЖЕТІСУ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКО-ХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (106), June 2025, pp. 410-2, https://doi.org/10.37884/2-2025/41.

“ЖЕТІСУ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКО-ХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler, no. 2 (106) (June 30, 2025): 410–420. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/882.

1.ЖЕТІСУ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКО-ХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (106):410-2. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/882

1.ЖЕТІСУ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКО-ХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2025;(2 (106):410-420. doi:10.37884/2-2025/41

[1] 1. Интернет ресурс https://qazalem.kz/ru/regions/11, https://www.gov.kz/memleket/entities/zhetysu-oblysy?lang=ru (дата обращение 24.01.2025)

[2] 2. Наумов Н. С., Блисов Т. М. Экология почв: Учебно-методический комплекс / Костанай: КГУ им. А. Байтурсынова. – 2008. – 109 с.

[3] 3. Почвы Казахстана (В 16 выпусках) / Почвы Алматинской области. Выпуск 4. – Алматы: ТОО «КаzВоокТгаdе». – 2017. – 472 с.

[4] 4. Запарина Е., Инелова З., Борос Е., Шимшиков Б.Е. Анализ состояния почв прибрежной зоны соленых и содовых озер Жетысу (на примере озер Алаколь, Сасыкколь, Жаланашколь, Балкаш и Ушколь) // Вестник КазНУ. Серия Экологическая. – 2023. – № 76 (3). – С. 41–53

[5] 5. Цапко Ю. Л., Огородняя А. И., Мешреф Р. Б., Холодная А. С. Глинование дерново-подзолистых почв легкого гранулометрического состава как фактор изменения их рН-буферности / Почвоведение и агрохимия. – 2018. – № 2. – С. 67–77.

[6] 6. ГОСТ 17.4.3.01-83. Охрана природы. Почвы. Методы отбора проб почвы для химического анализа. – М., 1983.

[7] 7. Ушаков М. А. Проблемы загрязнения почвы тяжелыми металлами / М. А. Ушаков. – М.: Наука. – 2001.

[8] 8. Жапаев Р. К., Куныпияева Г. Т., Оспанбаев Ж., Сембаева А. С., Қырғызбай Қ., Какимжанов Е. Х. Влияние способов обработки почвы на водно-физические свойства почвы в условиях богары Юго-Востока Казахстана // Исследования, результаты. – 2024. - №2 (1). – С. 220-232. ISSN 2304-3334 https://doi.org/10.37884/2-1-2024/558

[9] 9. ГОСТ 17.4.4.02-85. Охрана природы. Методы лабораторного анализа почв. – М., 1985.

[10] 10. Madibekov A.; Ismukhanova L.; Opp C.; Saidaliyeva Z.; Zhadi A.; Sultanbekova B.; Kurmanova M. Spatial Distribution of Cu, Zn, Pb, Cd, Co, Ni in the Soils of Ili River Delta and State Natural Reserve “Ili-Balkhash”. Appl. Sci. – 2023. – 13. – S. 5996. https://doi.org/10.3390/app13105996

[11] 11. Бондарь В. А., Волков И. А. Проблемы экологии почв // Киев: Наукова думка. – 1999.

[12] 12. Сельчук А. П. Методика исследования почв на содержание загрязняющих веществ. – М.: Академия. – 2007.

[13] 13. Демидова И. Л. Токсикологические исследования почв на содержание тяжелых металлов // Ростов-на-Дону. Феникс. – 2012.

[14] 14. Авдонькин А. А. Потенциальная кислотность почв, зависимость от pH : Дис. ... канд. биол. наук : 03.00.27 : Москва. – 2005. – 121 c. РГБ ОД, 61:05-3/719.

[15] 15. Горбылева А. И., Воробьев В. Б., Петровский Е. И. Почвоведение: Учебное пособие / Под ред. Горбылевой А.И. – 2-e изд., перераб. – М.: НИЦ ИНФРАМ; Мн.: Нов. Знание. – 2014. – 400с.

[16] 16. Шепелев М. А. Экология почв // Учебно-методическое пособие. – Костанай. – 2017. – 135 с.

[17] 17. Сатторова М. М., Ганиева Ф. А. Влияние засоления почв на экологическое состояние орошаемых земель и физиологические процессы, протекающие в растениях // Вестник науки и образования. – 2020. – № 21–2. – 99 с.

[18] 18. Ковды В. А., Розанова Б. Г. Почвоведение. Почва и почвообразование // Учеб. для ун-тов. В 2 ч./Под, П 65 ред. В. А Москва «Высшая школа». – 1988.

[19] 19. Бахтин П. У. Исследование физико-механических и технологических свойств основных типов почв СССР. – М.: Изд-во «Колос». – 1969. – 271 с.

[20] 20. Удилов В. В. Основы почвоведения, земледелия и агрохимии / УГЛТУ. Екатеринбург. – 2017. – 54 с.