ФИТОМЕЛИОРАЦИЯНЫҢ СУАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДЕГІ ТОПЫРАҚ ҚҰНАРЛЫЛЫҒЫНА ӘСЕРІ

Аширали Сманов; Асанбай Тағаев; Думан Жүнісхан

doi:10.37884/1-2025/53

Аңдатпа

Егіншілік жүйелерін әртараптандыру мақсатында, топырақ құнарлығын сақтау және арттыру үшін,топырақты тыңайту ретінде фитомелиоранттарды пайдалана отырып, қысқа ауыспалы мақта ауыспалы егістерін жетілдіру үлкен маңызға ие және өзекті болып саналады.

Өнімділігі төмен топырақтарды фитомелиорациялау әдістері олардың құнарлылығына әр түрлі әсер етеді. Өнімділігі төмен топырақтарды мелиорациялаудың негізгі мәселелерін шешуге көмектесетін фитомелиорант дақылдарын өсіру мыналарға байланысты: коллоидтардағы сіңірілген натрий иондарын ауыстыру, топырақта қоректік заттардың жаңа қорын жинақтау және топыраққа күшті кесек-түйіршікті құрылым беру.

Сондықтан фитомелиорант дақылдармен жүргізілген зерттеулерде өнімділігі төмен суармалы боз топырақтардың құнарлылығын сипаттайтын көрсеткіштердің өзгеруіне олардың әсерін зерттеу мәселелеріне көп көңіл бөлінді.

Суармалы егіншілік аймағында тапшылықсыз қарашірік тепе-теңдігін, топырақтың әлеуетті және тиімді құнарлылығын арттыруды, егістік өнімділігін арттыруды қамтамасыз ететін суармалы егіншілік аймағында фитомелиоративтік дақылдарды қолдану арқылы мақта ауыспалы егісінің схемалары зерттелді.

Фитомелиорациялық астарда жүргізілген агромелиоративтік шаралар,топырақтың 0-30 см қабатындағы көлемдік тығыздығында оң өзгерістер туғызды. Ноқат пен соядан кейінгі мақта дақылдарында, топырақ тығыздығының жақсы көрсеткіштері, фитомелиорациялық дақылдарды жинап алғаннан кейін жүргізілген агромелиоративтік шаралардың жүргізілуіне байланысты екені анықталды (20 тонна органикалық заттарды енгізу және 40 см тереңдікте жырту, топырақ бетін тегістеу және топырақтың тұздарын сумен шаю).

Мақта ауыспалы егістері, мақта, түйе жоңышқа, майбұршақ, ноқат, топырақтың көлемдік салмағы, топырақтың органикалық заттары

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Малявко A.A. Прилепов В.В., Ториков В:Е., Дедков В.Д. Семенному картофелю биологизированную технологию/ЛЗестник БГСХА, Брянск, Отдельный вып., 2005.- С. 18-21.
2. Лошаков В.Г., Эллмер Ф., Иванов Ю.Д. Плодородие почвы урожайность сельскохозяйственных культур и продуктивность полевых севооборотов при длительном использовании зелёного удобрения // Изв. ТСХА.- 1998.- вып. 2.- С. 26-37.
3.Полевщиков, С. И. Земледелие с основами почвоведения и агрохимии / Полевщиков С. И., Трунов И.А., Свиридов А. С., Арзыбов Н. А., Мацнев И. Н. / Под ред. С. И. Полевщикова. – Мичуринск, 2005. – 228 с.: ил.
4.Степанова, В.М. / Климат и сорт (соя). - Ленинград, Гидрометеоиздат, 1985. - 184 с
5.Смирнов, С.Г. Урожайность семян сои в лесостепи Поволжья при разных приёмах возделывания. Кормопроизводство / Смирнов С.Г., Нафиков М.М., Фомин В.Н.; Москва, №1, 2014. - 48 с.5.
6. Гудкова, З.П. Роль люцерны в повышении плодородия почвы и продуктивности севооборотов / З.П. Гудкова // Кормовые культуры на орошаемых землях. - Волгоград, 1991. - С. 30-35.
7.Кутузова, А.А. Агроэнергетическая эффективность усовершенствованных технологий и современных систем производства высококачественных объемистых кормов на луговых сенокосах в Нечерноземной зоне // Кормопроизводство. 2021. № 7. - С.3-9.
8. Атакулов Т. Сманов А. Ержанова К. Жунисхан Д. Толеков А. Назаров Х. Особенности возделывания гороха при промежуточном посеве Ізденістер, нәтижелер –Исследования, результаты. №2 (102) 2024, ISSN2304-3334. 313-319 с.
9. Атакулов Т. Сманов А. Ержанова К. Жунисхан Д. Толеков А. Назаров Х. Организация зеленогоконвейера на Юго-Востоке Казахстана. Ізденістер, нәтижелер –Исследования, результаты. № 3 (99) 2023, ISSN 2304-3334., 219-227 с.
10. Шестёркин, Д. Г. Многолетние травы как предшественники и фитомелиоранты зерновых культур / Е. П. Денисов, Д. Г. Шестёркин, Н. П. Молчанова, Р. 3. Тугушев // Вестник Саратовского госагроуниверситета им. Н. И. Вавилова. - 2013.-№ 11.-С.16-20
11.Капцов И.Ф. Эффективность использования многолетних трав в качестве фитомелиорантов на каштановых почвах Заволжья: дис ... канд. с/х наук: 06.01.02 / Капцов Иван Федорович. – Саратов, 2008. – 232 с.
12.Денисов Е.П. Шестеркин Влияние органического вещества на плотность почвы / Проблемы плодородия почв на современном этапе развития. / Е.П.Денисов, Г.И.Шестеркин, В.Е.Корчаков, К.Е.Денисов // Сборник материалов Всероссийской н-пр. конф.-Пенза, 2002. – С. 104-106.
13.Дзыбов Д.С. Агростепи: монография / Д.С.Дзыбов – Ставрополь: АГРУС, 2010. – 256 с
14. Методика полевых и вегетационных опытов с хлопчатником в условиях
орошеия: Изд. 4-е доп. Ташкент: Союз НИХИ, 1981. - С. 10-63.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ФИТОМЕЛИОРАЦИЯНЫҢ СУАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДЕГІ ТОПЫРАҚ ҚҰНАРЛЫЛЫҒЫНА ӘСЕРІ. Izdenister natigeler. 1 (105) (Mar. 2025), 498–505. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2025/53.

(1)ФИТОМЕЛИОРАЦИЯНЫҢ СУАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДЕГІ ТОПЫРАҚ ҚҰНАРЛЫЛЫҒЫНА ӘСЕРІ. Izdenister natigeler 2025, No. 1 (105), 498-505. https://doi.org/10.37884/1-2025/53.

ФИТОМЕЛИОРАЦИЯНЫҢ СУАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДЕГІ ТОПЫРАҚ ҚҰНАРЛЫЛЫҒЫНА ӘСЕРІ. (2025). Izdenister Natigeler, 1 (105), 498-505. https://doi.org/10.37884/1-2025/53

ФИТОМЕЛИОРАЦИЯНЫҢ СУАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДЕГІ ТОПЫРАҚ ҚҰНАРЛЫЛЫҒЫНА ӘСЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 1 (105), p. 498–505, 2025. DOI: 10.37884/1-2025/53. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/875. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ФИТОМЕЛИОРАЦИЯНЫҢ СУАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДЕГІ ТОПЫРАҚ ҚҰНАРЛЫЛЫҒЫНА ӘСЕРІ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 1 (105) (March): 498-505. https://doi.org/10.37884/1-2025/53.

“ФИТОМЕЛИОРАЦИЯНЫҢ СУАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДЕГІ ТОПЫРАҚ ҚҰНАРЛЫЛЫҒЫНА ӘСЕРІ” (2025) Izdenister natigeler, (1 (105), pp. 498–505. doi:10.37884/1-2025/53.

[1]“ФИТОМЕЛИОРАЦИЯНЫҢ СУАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДЕГІ ТОПЫРАҚ ҚҰНАРЛЫЛЫҒЫНА ӘСЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 1 (105), pp. 498–505, Mar. 2025, doi: 10.37884/1-2025/53.

“ФИТОМЕЛИОРАЦИЯНЫҢ СУАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДЕГІ ТОПЫРАҚ ҚҰНАРЛЫЛЫҒЫНА ӘСЕРІ”. Izdenister Natigeler, no. 1 (105), Mar. 2025, pp. 498-05, https://doi.org/10.37884/1-2025/53.

“ФИТОМЕЛИОРАЦИЯНЫҢ СУАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДЕГІ ТОПЫРАҚ ҚҰНАРЛЫЛЫҒЫНА ӘСЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 1 (105) (March 30, 2025): 498–505. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/875.

1.ФИТОМЕЛИОРАЦИЯНЫҢ СУАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДЕГІ ТОПЫРАҚ ҚҰНАРЛЫЛЫҒЫНА ӘСЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Mar. 30 [cited 2026 Sep. 15];(1 (105):498-505. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/875

1.ФИТОМЕЛИОРАЦИЯНЫҢ СУАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДЕГІ ТОПЫРАҚ ҚҰНАРЛЫЛЫҒЫНА ӘСЕРІ. Izdenister natigeler. 2025;(1 (105):498-505. doi:10.37884/1-2025/53

[1] 1. Малявко A.A. Прилепов В.В., Ториков В:Е., Дедков В.Д. Семенному картофелю биологизированную технологию/ЛЗестник БГСХА, Брянск, Отдельный вып., 2005.- С. 18-21.

[2] 2. Лошаков В.Г., Эллмер Ф., Иванов Ю.Д. Плодородие почвы урожайность сельскохозяйственных культур и продуктивность полевых севооборотов при длительном использовании зелёного удобрения // Изв. ТСХА.- 1998.- вып. 2.- С. 26-37.

[3] 3.Полевщиков, С. И. Земледелие с основами почвоведения и агрохимии / Полевщиков С. И., Трунов И.А., Свиридов А. С., Арзыбов Н. А., Мацнев И. Н. / Под ред. С. И. Полевщикова. – Мичуринск, 2005. – 228 с.: ил.

[4] 4.Степанова, В.М. / Климат и сорт (соя). - Ленинград, Гидрометеоиздат, 1985. - 184 с

[5] 5.Смирнов, С.Г. Урожайность семян сои в лесостепи Поволжья при разных приёмах возделывания. Кормопроизводство / Смирнов С.Г., Нафиков М.М., Фомин В.Н.; Москва, №1, 2014. - 48 с.5.

[6] 6. Гудкова, З.П. Роль люцерны в повышении плодородия почвы и продуктивности севооборотов / З.П. Гудкова // Кормовые культуры на орошаемых землях. - Волгоград, 1991. - С. 30-35.

[7] 7.Кутузова, А.А. Агроэнергетическая эффективность усовершенствованных технологий и современных систем производства высококачественных объемистых кормов на луговых сенокосах в Нечерноземной зоне // Кормопроизводство. 2021. № 7. - С.3-9.

[8] 8. Атакулов Т. Сманов А. Ержанова К. Жунисхан Д. Толеков А. Назаров Х. Особенности возделывания гороха при промежуточном посеве Ізденістер, нәтижелер –Исследования, результаты. №2 (102) 2024, ISSN2304-3334. 313-319 с.

[9] 9. Атакулов Т. Сманов А. Ержанова К. Жунисхан Д. Толеков А. Назаров Х. Организация зеленогоконвейера на Юго-Востоке Казахстана. Ізденістер, нәтижелер –Исследования, результаты. № 3 (99) 2023, ISSN 2304-3334., 219-227 с.

[10] 10. Шестёркин, Д. Г. Многолетние травы как предшественники и фитомелиоранты зерновых культур / Е. П. Денисов, Д. Г. Шестёркин, Н. П. Молчанова, Р. 3. Тугушев // Вестник Саратовского госагроуниверситета им. Н. И. Вавилова. - 2013.-№ 11.-С.16-20

[11] 11.Капцов И.Ф. Эффективность использования многолетних трав в качестве фитомелиорантов на каштановых почвах Заволжья: дис ... канд. с/х наук: 06.01.02 / Капцов Иван Федорович. – Саратов, 2008. – 232 с.

[12] 12.Денисов Е.П. Шестеркин Влияние органического вещества на плотность почвы / Проблемы плодородия почв на современном этапе развития. / Е.П.Денисов, Г.И.Шестеркин, В.Е.Корчаков, К.Е.Денисов // Сборник материалов Всероссийской н-пр. конф.-Пенза, 2002. – С. 104-106.

[13] 13.Дзыбов Д.С. Агростепи: монография / Д.С.Дзыбов – Ставрополь: АГРУС, 2010. – 256 с

[14] 14. Методика полевых и вегетационных опытов с хлопчатником в условиях

[15] орошеия: Изд. 4-е доп. Ташкент: Союз НИХИ, 1981. - С. 10-63.