ASSESSMENT OF THE REASONS FOR DEGRADATION OF MEDIUM KASTANOZEM SOILS IN KOSTANAY REGION

Marzhan Balkozha; Tilepbergen Ryspekov; Almat Aitzhanov; Karlyga Karayeva

doi:10.37884/1-2025/19

Аңдатпа

Мақалада Қостанай облысының құрғақ дала аймағындағы тыңайған жайылымдардың орташа қара-қоңыр топырақтарында деградация процестерінің түпкі себептерін анықтау мәселелері қарастырылған. Бұрын егістік жерлерге пайдаланылып келген орташа қара-қоңыр топырақтардың құнарлылығының күрт төмендеуінің негізгі себебі жыртылыс және жыртылыс асты қабаттарының содалы-сульфатты сортаңдануы екені анықталды. Климаттық факторлардың шағын жылдық және маусымдық өзгермелілігі жағдайында бұл процестің қарқындылығы дефляциялық және эрозиялық процестердің жиілігі мен қарқындылығына және топырақтың су, жылу, ауа және құрылымдық жағдайларын жақсартуға бағытталған агротехникалық шараларға байланысты болуы әбден мүмкін. Сульфатты сортаңдану орташа қара-қоңыр топырақтың бір метр қалыңдықты түгел қамтиды және тереңдікке қарай бірте-бірте ұлғаяды. Алынған нәтижелер антропогендік деградацияға ұшыраған орташа қара-қоңыр топырақтарын егістік алқаптарға қайтадан оралту үшін реабилитация мәселелерін шешудің теориялық негізі болып табылады. Жүргізілген зерттеулер соданың генезисі, сукцессиялық процестердің сипаты мен қарқындылығы, өнімділікті болжау, және жалпы бұрын тыңайған ландшафттардың заманауи дамуы сияқты қосымша зерттеуді қажет ететін бірнеше мәселелерді анықтады.

орташа қара-қоңыр топырақ, деградация, түйіртпектілік, климат, тұз құбылымы, сортаңдану, сукцессия, өнімділік.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Jie C. et al. Soil degradation: a global problem endangering sustainable development //Journal of Geographical Sciences. – 2002. – Т. 12. – С. 243-252.
2. Li X. et al. Soil quality assessment of croplands in the black soil zone of Jilin Province, China: Establishing a minimum data set model //Ecological Indicators. – 2019. – Т. 107. – С. 105251.
3. Li X. et al. Dynamic evaluation of cropland degradation risk by combining multi-temporal remote sensing and geographical data in the Black Soil Region of Jilin Province, China //Applied Geography. – 2023. – Т. 154. – С. 102920.
4. Rau, A., Koibakova, Y., Nurlan, B., Nabiollina, M., Kurmanbek, Z., Issakov, Y., ... & Dávid, L. D. Increase in productivity of chestnut soils on irrigated lands of northern and Central Kazakhstan //Land. – 2023. – Т. 12. – №. 3. – С. 672.
5. Dubachinskaya N. N., Dubachinskaya N. N. Rol' agroekologicheskoj ocenki zemel' v adaptivno-landshaftnyh sistemah zemledeliya suhostepnoj zony Kazahstanskoj provincii //Izvestiya Orenburgskogo gosudarstvennogo agrarnogo universiteta. – 2009. – T. 4. – №. 24-1. – S. 13-16.
6. Saparov A.S., Faizov K.SH. K 50-letiyu nachala osvoeniya celinnyh i zalezhnyh zemel' v Respublike Kazahstan // Aktual'nye problemy pochvovedeniya (k 50-letiyu osvoeniya celinnyh i zalezhnyh zemel') / Sb. nauchnyh statej. – Almaty: Institut pochvovedeniya MSKH RK, 2004. – S. 5-10.
7. Vasil'chenko N. I., Zvyagin G. A. Proyavlenie agrogennoj transformacii v pochvah suhostepnoj zony Respubliki Kazahstan //Vestnik Tomskogo gosudarstvennogo universiteta. Biologiya. – 2015. – №. 1 (29). – S. 6-15.
8. Svodnyj analiticheskij otchet o sostoyanii i ispol'zovanii zemel' Respubliki Kazahstan za 2015 god. – Astana. – 2016. – 293 s.
9. Eleshev R.E., Konop'yanov K.E. Processy vtorichnogo zasoleniya pochv na neoroshaemoj pashne v usloviyah Severo-Vostoka Kazahstana i puti ih predotvrashcheniya//Izvestiya NAN RK. - №2(8). - 2012. – 12s.
10. Instrukciya po provedeniyu krupnomasshtabnyh pochvennyh izyskanij zemel' Respubliki Kazahstan. Almaty, 1995. –S. 12-19.
11. Sbornik metodicheskih ukazanij po laboratornym issledovaniyam pochv i rastitel'nosti Respubliki Kazahstan (izdanie tret'e, dopolnennoe i pererabotannoe), Almaty, 1998.
12. https://www.kazhydromet.kz/ru/
13. Instrukciya i metodika provedeniya botaniko-kormovogo obsledovaniya senokosnyh i pastbishchnyh ugodij na territorii Kazahstana. Alma-Ata, 1969. – S. 219;
14. Amenov M.SH. Geoekologicheskij monitoring territorii Kazahstana v interesah ustojchivogo razvitiya // Vestnik KazNU. Seriya biologicheskaya. Almaty 2014.
15. Sistematicheskij spisok i osnovnye diagnosticheskie pokazateli pochv ravninnoj territorii Respubliki Kazahstan. Tom I. Alma-Ata. -1995. –S.283-284.
16. Erzhan D.E., Kiryushin V.I., Almanova Zh.S., Zvyagin G.A., Sidorik A.I. Razrabotka gis agroe`kologicheskoj ocenki zemel` dlya proektirovaniya adaptivno-landshaftny`x sistem zemledeliya v Kostanajskoj oblasti // Іzdenіster, nәtizheler – Issledovaniya, rezul`taty`. – 2024. – No4(104). – S.208-215.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ОРТАША ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ СЕБЕПТЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 1 (105) (Mar. 2025), 155–165. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2025/19.

(1)ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ОРТАША ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ СЕБЕПТЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2025, No. 1 (105), 155-165. https://doi.org/10.37884/1-2025/19.

ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ОРТАША ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ СЕБЕПТЕРІН БАҒАЛАУ. (2025). Izdenister Natigeler, 1 (105), 155-165. https://doi.org/10.37884/1-2025/19

ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ОРТАША ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ СЕБЕПТЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 1 (105), p. 155–165, 2025. DOI: 10.37884/1-2025/19. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/865. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ОРТАША ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ СЕБЕПТЕРІН БАҒАЛАУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 1 (105) (March): 155-65. https://doi.org/10.37884/1-2025/19.

“ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ОРТАША ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ СЕБЕПТЕРІН БАҒАЛАУ” (2025) Izdenister natigeler, (1 (105), pp. 155–165. doi:10.37884/1-2025/19.

[1]“ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ОРТАША ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ СЕБЕПТЕРІН БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, no. 1 (105), pp. 155–165, Mar. 2025, doi: 10.37884/1-2025/19.

“ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ОРТАША ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ СЕБЕПТЕРІН БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, no. 1 (105), Mar. 2025, pp. 155-6, https://doi.org/10.37884/1-2025/19.

“ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ОРТАША ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ СЕБЕПТЕРІН БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler, no. 1 (105) (March 30, 2025): 155–165. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/865.

1.ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ОРТАША ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ СЕБЕПТЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Mar. 30 [cited 2026 Sep. 15];(1 (105):155-6. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/865

1.ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ОРТАША ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ СЕБЕПТЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2025;(1 (105):155-165. doi:10.37884/1-2025/19

[1] 1. Jie C. et al. Soil degradation: a global problem endangering sustainable development //Journal of Geographical Sciences. – 2002. – Т. 12. – С. 243-252.

[2] 2. Li X. et al. Soil quality assessment of croplands in the black soil zone of Jilin Province, China: Establishing a minimum data set model //Ecological Indicators. – 2019. – Т. 107. – С. 105251.

[3] 3. Li X. et al. Dynamic evaluation of cropland degradation risk by combining multi-temporal remote sensing and geographical data in the Black Soil Region of Jilin Province, China //Applied Geography. – 2023. – Т. 154. – С. 102920.

[4] 4. Rau, A., Koibakova, Y., Nurlan, B., Nabiollina, M., Kurmanbek, Z., Issakov, Y., ... & Dávid, L. D. Increase in productivity of chestnut soils on irrigated lands of northern and Central Kazakhstan //Land. – 2023. – Т. 12. – №. 3. – С. 672.

[5] 5. Dubachinskaya N. N., Dubachinskaya N. N. Rol' agroekologicheskoj ocenki zemel' v adaptivno-landshaftnyh sistemah zemledeliya suhostepnoj zony Kazahstanskoj provincii //Izvestiya Orenburgskogo gosudarstvennogo agrarnogo universiteta. – 2009. – T. 4. – №. 24-1. – S. 13-16.

[6] 6. Saparov A.S., Faizov K.SH. K 50-letiyu nachala osvoeniya celinnyh i zalezhnyh zemel' v Respublike Kazahstan // Aktual'nye problemy pochvovedeniya (k 50-letiyu osvoeniya celinnyh i zalezhnyh zemel') / Sb. nauchnyh statej. – Almaty: Institut pochvovedeniya MSKH RK, 2004. – S. 5-10.

[7] 7. Vasil'chenko N. I., Zvyagin G. A. Proyavlenie agrogennoj transformacii v pochvah suhostepnoj zony Respubliki Kazahstan //Vestnik Tomskogo gosudarstvennogo universiteta. Biologiya. – 2015. – №. 1 (29). – S. 6-15.

[8] 8. Svodnyj analiticheskij otchet o sostoyanii i ispol'zovanii zemel' Respubliki Kazahstan za 2015 god. – Astana. – 2016. – 293 s.

[9] 9. Eleshev R.E., Konop'yanov K.E. Processy vtorichnogo zasoleniya pochv na neoroshaemoj pashne v usloviyah Severo-Vostoka Kazahstana i puti ih predotvrashcheniya//Izvestiya NAN RK. - №2(8). - 2012. – 12s.

[10] 10. Instrukciya po provedeniyu krupnomasshtabnyh pochvennyh izyskanij zemel' Respubliki Kazahstan. Almaty, 1995. –S. 12-19.

[11] 11. Sbornik metodicheskih ukazanij po laboratornym issledovaniyam pochv i rastitel'nosti Respubliki Kazahstan (izdanie tret'e, dopolnennoe i pererabotannoe), Almaty, 1998.

[12] 12. https://www.kazhydromet.kz/ru/

[13] 13. Instrukciya i metodika provedeniya botaniko-kormovogo obsledovaniya senokosnyh i pastbishchnyh ugodij na territorii Kazahstana. Alma-Ata, 1969. – S. 219;

[14] 14. Amenov M.SH. Geoekologicheskij monitoring territorii Kazahstana v interesah ustojchivogo razvitiya // Vestnik KazNU. Seriya biologicheskaya. Almaty 2014.

[15] 15. Sistematicheskij spisok i osnovnye diagnosticheskie pokazateli pochv ravninnoj territorii Respubliki Kazahstan. Tom I. Alma-Ata. -1995. –S.283-284.

[16] 16. Erzhan D.E., Kiryushin V.I., Almanova Zh.S., Zvyagin G.A., Sidorik A.I. Razrabotka gis agroe`kologicheskoj ocenki zemel` dlya proektirovaniya adaptivno-landshaftny`x sistem zemledeliya v Kostanajskoj oblasti // Іzdenіster, nәtizheler – Issledovaniya, rezul`taty`. – 2024. – No4(104). – S.208-215.