РЕЗУЛЬТАТЫ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ В ВОСПРОИЗВОДСТВЕ СТАДА БАРАНОВ-ПРОИЗВОДИТЕЛЕЙ С ДЛИННЫМ ТУЛОВИЩЕМ, В ПОЗВОНОЧНИКЕ КОТОРЫХ ЕСТЬ ДОПОЛНИТЕЛЬНЫЕ ПОЗВОНКИ

Нурлан Малмаков; Айжан  Мусаева; Каирлы Омашев; Берик Арынгазиев; Зарина Оразымбетова; Шолпан Бахтыбеккызы; Елболсын Сагдат

doi:10.37884/4-2024/05

Аңдатпа

Омыртқалардың вариациялары - ауыл шаруашылық малдарының маңызды сипаттамасы. Зерттеудің мақсаты – қой омыртқалары вариацияларын және олардың ұша ұзындығы және салмағы арасындағы байланысты зерттеу.

Мақалада етті-майлы, биязы және биязылау жүнді тұқымдардың әртүрлі жыныстық-жас топтарындағы қойларды рентген аппаратпен зерттеу нәтижелері келтірілген. Рентген-суреттерді талдау нәтижесінде қошқарлар, саулықтар мен 4-айлық қозыларда қосымша 14-ші қабырға жұбы мен 7 омыртқа кездесетіні анықталды.

Қазақтың қылшық жүнді құйрықты қой тұқымы («Тоқан 1» ШҚ) және Етті меринос («Мерей» ШҚ) тұқымы бойынша қалыпты қошқарлар мен қалыпты саулықтарды жұптастырумен салыстырғанда ұзын денелі қошқарларды қалыпты саулықтармен жұптастырудан алынған 4 айлық еркек тоқтыларды сою нәтижелері көрсетілген. Бақылай сою нәтижелеріне сәйкес екі қой тұқымы бойынша ұзын денелі қошқарлардан туылған еркек тоқтылар қалыпты қошқарлардан алынған тұстастарына қарағанда ұша шығымы бойынша 0,89-2,22%-ға, сойыс шығымы бойынша 0,41-1,80%-ға басым болғаны анықталды. Сондай-ақ ұзын денелі қошқарлардың төлдерінде еттілік коэффициенті 3,46-3,62 және ақуыз-май арақатынасы бойынша 1/0,94 және 1/1,11 көрсеткішіне ие болып, тұстастарынан басым түскен.

Жүргізілген жұмыстардың нәтижесінде қалыпты саулықтарға ұзын денелі қошқарларды жұптаудан алынған төлдің ет өнімділігі жақсаратыны туралы алдын ала қорытынды жасалды. Осылайша, етті-майлы және биязы жүнді қой шаруашылығында малдың ет өнімділігін арттыруға бағытталған селекциялық жұмыстарда ұзын денелі қошқарларды қолдануға болады.

қойлар, генетика, селекция, ет өнімділігі, қосымша омыртқалар, сойыс қасиеттері

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. https://forbes.kz/news/newsid_309135.
2. Жумадилла К., Жумадиллаев Н.К. Состояние и перспективы развития курдючного мясо-сального овцеводства Казахстана. В кн. «Зоотехническая наука Казахстана: прошлое, настоящее и будущее». Матер. междунар. научно-практ. конф. Алматы 2014, с. 163-172.
3. Канапин К. Едилбаевская овца. Алматы 2009, 184 с.
4. Li C., Li M., Li X., Ni W., Xu Y., Yao R., Wei B., Zhang M., Li H., Zhao Y., Liu, L., Ullah Y., Jiang Y., and Hu S. Whole-genome resequencing reveals loci associated with thoracic vertebrae number in sheep. Frontiers in Genetics 2019, vol. 10: 674.
5. Liu Q., Yue J., Niu N., Liu X., Yan H., Zhao F., Hou X., Gao H., Shi L., Wang L., Wang L. and Zhang L. Genome-wide association analysis identified BMPR1A as a novel candidate gene affecting the number of thoracic vertebrae in a Large White×Minzhu intercross pig population. Animals 2020, vol. 10 (11): 2186.
6. Narita Y. and Kuratani S. Evolution of the vertebral formulae in mammals: a perspective on developmental constraints. J Exp Zool 2005, Part B, vol. 304: p. 91-106.
7. Li C., Zhang X., Cao Y., Wei J., You S., Jiang Y., Cai K., Wumaier W., Guo D., Qi J., Chen C., Ni W., Hu S.Multi-vertebrae variation potentially contribute to carcass length and weight of Kazakh sheep. Small Ruminant Research 2017, vol. 150: p. 8-10.
8. Zhang X., Li C., Li X., Liu Z., Ni W., Cao Y., Yao Y., Islamov E., Wei J., Hou X. and Hu S. Association analysis of polymorphism in the NR6A1 gene with the lumbar vertebrae number traits in sheep. Genes & Genomics 2019, vol. 41: p. 1165-1171.
9. Li C., Liu K., Dai J., Li X., Liu X., Ni W., Li H., Wang D., Qiao J., Wang Y., Cui Y., Xia X. and Hu S. Whole-genome resequencing to investigate the determinants of the multi-lumbar vertebrae trait in sheep. Gene 2022, vol. 809: 146020.
10. Rohrer G.A., Nonneman D.J., Wiedmann R.T. and Schneider J.F. A study of vertebra number in pigs confirms the association of vertnin and reveals additional QTL. BMC Genetics 2015, vol. 16: 129.
11. Wang Y., Wan X., Hao Y., Zhao Y., Du L., Huang Y., Liu Z., Wang Y., Wang N. and Zhang P. NR6A1 regulates lipid metabolism through mammalian target of rapamycin complex 1 in HepG2 cells. Cell Commun. Signal 2019, vol. 17: 77.
12. Wang X., Zahoor Khan M., Liu Z., Wang T., Shi X., Ren W., Zhan Y. and Wang C. Utilizing mobile digital radiography for detection of thoracolumbar vertebrae traits in live donkeys. Front. Vet. Sci. 2024, vol. 11: 1322921.
13. Güngör O.F., Unal N. and Ozbeyaz C. The first identification and some carcass characteristics of the 7 lumbar vertebrae in sheep in Turkey. Livestock Studies 2022, vol. 62 (1): p. 21-30.
14. Ferrada Á., Ávila J. and Briones M. Variation in the number of thoracolumbar vertebrae in Suffolk lambs and its effect on the weight and zoometric measurements of the carcass. Acta Agriculturae Scandinavica 2023, Section A, Animal Science, p. 1-6.
15. Kaleri R.R., Kaleri H.A., Solangi G.M., Mangi R.A., Memon M.A., Bhuptani D.K., Kasi A.K., Gopang M.A., Solangi A.W., Dair S. and Khosa M. Potential contribution of multi vertebrae variation to the carcass weight of Balochi and Harnai sheep breeds. J Innov Sci 2023, vol. 9 (1): p. 83-87.
16. Donaldson C.L., Lambe N.R., Maltin C.A., Knott S. and Bunger L. Between-and within-breed variations of spine characteristics in sheep. J Anim Sci 2013, vol. 91 (2): p. 995-1004.
17. King J. and Roberts R. Carcass length in the bacon pig: its association with vertebrae numbers and prediction from radiographs of the young pig. Anim Prod 1960, vol. 2: p. 59-65.
18. Kalds P., Zhou S., Gao Y., Cai B., Huang S., Chen Y. and Wang X. Genetics of the phenotypic evolution in sheep: a molecular look at diversity-driving genes. Genetics Selection Evolution 2022, vol. 54 (1): p. 1-27.
19. Mikawa S., Sato S., Nii M., Morozumi T., Yoshioka G., Imaeda N., Yamaguchi T., Hayashi T. and Awata T. Identification of a second gene associated with variation in vertebral number in domestic pigs. BMC Genet. 2011, vol. 12: 5.
20. Fan Y., Xing Y., Zhang Z., Ai H., Ouyang Z., Jing O., Yang M., Li P., Chen Y. and Gao J. A further look at porcine chromosome 7 reveals VRTN variants associated with vertebral number in chinese and western Pigs. Plos One 2013, vol. 8: e62534.
21. Zhou C., Zhang Y., Ma T., Wu D., Yang Y., Wang D., Li X., Guo S., Yang S., Song Y., Zhang Y., Zuo Y. and Cao G. Whole-genome resequencing of Ujimqin Sheep identifies genes associated with vertebral number. Animals 2024, vol. 14: 677.
22. Методические рекомендации изучения мясной продуктивности овец. Дубровицы 1978: 49 с.
23. Katasheva A.C., Iskakov K.A., Kulataev B.T., Abdramanov A.A., Sattorov S. B. Improving the efficiency of the production of mutton of Kazakh fat-tailed rough-haired sheep [Text] / A.C. Katasheva, K.A. Iskakov, B.T. Kulataev. A.A.Abdramanov, S. B.Sattorov// Isdenister, natizheler – Research, results №2 (102) 2024, ISSN 2304-3334. https://doi.org/10.37884/2-2024/06.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ОМЫРТҚА ЖОТАСЫНДА ҚОСЫМША ОМЫРТҚАСЫ БАР, ДЕНЕСІ ҰЗЫН АТАЛЫҚ ҚОШҚАРЛАРДЫ ОТАРДЫ ӨЗ ТӨЛІНЕН КӨБЕЙТУДЕ ҚОЛДАНУДЫҢ НӘТИЖЕЛЕРІ. Izdenister natigeler. 4 (104) (May 2025), 43–57. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2024/05.

(1)ОМЫРТҚА ЖОТАСЫНДА ҚОСЫМША ОМЫРТҚАСЫ БАР, ДЕНЕСІ ҰЗЫН АТАЛЫҚ ҚОШҚАРЛАРДЫ ОТАРДЫ ӨЗ ТӨЛІНЕН КӨБЕЙТУДЕ ҚОЛДАНУДЫҢ НӘТИЖЕЛЕРІ. Izdenister natigeler 2025, No. 4 (104), 43-57. https://doi.org/10.37884/4-2024/05.

ОМЫРТҚА ЖОТАСЫНДА ҚОСЫМША ОМЫРТҚАСЫ БАР, ДЕНЕСІ ҰЗЫН АТАЛЫҚ ҚОШҚАРЛАРДЫ ОТАРДЫ ӨЗ ТӨЛІНЕН КӨБЕЙТУДЕ ҚОЛДАНУДЫҢ НӘТИЖЕЛЕРІ. (2025). Izdenister Natigeler, 4 (104), 43-57. https://doi.org/10.37884/4-2024/05 (Original work published 2024)

ОМЫРТҚА ЖОТАСЫНДА ҚОСЫМША ОМЫРТҚАСЫ БАР, ДЕНЕСІ ҰЗЫН АТАЛЫҚ ҚОШҚАРЛАРДЫ ОТАРДЫ ӨЗ ТӨЛІНЕН КӨБЕЙТУДЕ ҚОЛДАНУДЫҢ НӘТИЖЕЛЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (104), p. 43–57, 2025. DOI: 10.37884/4-2024/05. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/749. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ОМЫРТҚА ЖОТАСЫНДА ҚОСЫМША ОМЫРТҚАСЫ БАР, ДЕНЕСІ ҰЗЫН АТАЛЫҚ ҚОШҚАРЛАРДЫ ОТАРДЫ ӨЗ ТӨЛІНЕН КӨБЕЙТУДЕ ҚОЛДАНУДЫҢ НӘТИЖЕЛЕРІ”. (2024) 2025. Izdenister Natigeler, no. 4 (104) (May): 43-57. https://doi.org/10.37884/4-2024/05.

“ОМЫРТҚА ЖОТАСЫНДА ҚОСЫМША ОМЫРТҚАСЫ БАР, ДЕНЕСІ ҰЗЫН АТАЛЫҚ ҚОШҚАРЛАРДЫ ОТАРДЫ ӨЗ ТӨЛІНЕН КӨБЕЙТУДЕ ҚОЛДАНУДЫҢ НӘТИЖЕЛЕРІ” (2025) Izdenister natigeler, (4 (104), pp. 43–57. doi:10.37884/4-2024/05.

[1]“ОМЫРТҚА ЖОТАСЫНДА ҚОСЫМША ОМЫРТҚАСЫ БАР, ДЕНЕСІ ҰЗЫН АТАЛЫҚ ҚОШҚАРЛАРДЫ ОТАРДЫ ӨЗ ТӨЛІНЕН КӨБЕЙТУДЕ ҚОЛДАНУДЫҢ НӘТИЖЕЛЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 4 (104), pp. 43–57, May 2025, doi: 10.37884/4-2024/05.

“ОМЫРТҚА ЖОТАСЫНДА ҚОСЫМША ОМЫРТҚАСЫ БАР, ДЕНЕСІ ҰЗЫН АТАЛЫҚ ҚОШҚАРЛАРДЫ ОТАРДЫ ӨЗ ТӨЛІНЕН КӨБЕЙТУДЕ ҚОЛДАНУДЫҢ НӘТИЖЕЛЕРІ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 4 (104), May 2025, pp. 43-57, https://doi.org/10.37884/4-2024/05.

“ОМЫРТҚА ЖОТАСЫНДА ҚОСЫМША ОМЫРТҚАСЫ БАР, ДЕНЕСІ ҰЗЫН АТАЛЫҚ ҚОШҚАРЛАРДЫ ОТАРДЫ ӨЗ ТӨЛІНЕН КӨБЕЙТУДЕ ҚОЛДАНУДЫҢ НӘТИЖЕЛЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 4 (104) (May 20, 2025): 43–57. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/749.

1.ОМЫРТҚА ЖОТАСЫНДА ҚОСЫМША ОМЫРТҚАСЫ БАР, ДЕНЕСІ ҰЗЫН АТАЛЫҚ ҚОШҚАРЛАРДЫ ОТАРДЫ ӨЗ ТӨЛІНЕН КӨБЕЙТУДЕ ҚОЛДАНУДЫҢ НӘТИЖЕЛЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 May 20 [cited 2026 Sep. 15];(4 (104):43-57. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/749

1.ОМЫРТҚА ЖОТАСЫНДА ҚОСЫМША ОМЫРТҚАСЫ БАР, ДЕНЕСІ ҰЗЫН АТАЛЫҚ ҚОШҚАРЛАРДЫ ОТАРДЫ ӨЗ ТӨЛІНЕН КӨБЕЙТУДЕ ҚОЛДАНУДЫҢ НӘТИЖЕЛЕРІ. Izdenister natigeler. 2025;(4 (104):43-57. doi:10.37884/4-2024/05

[1] 1. https://forbes.kz/news/newsid_309135.

[2] 2. Жумадилла К., Жумадиллаев Н.К. Состояние и перспективы развития курдючного мясо-сального овцеводства Казахстана. В кн. «Зоотехническая наука Казахстана: прошлое, настоящее и будущее». Матер. междунар. научно-практ. конф. Алматы 2014, с. 163-172.

[3] 3. Канапин К. Едилбаевская овца. Алматы 2009, 184 с.

[4] 4. Li C., Li M., Li X., Ni W., Xu Y., Yao R., Wei B., Zhang M., Li H., Zhao Y., Liu, L., Ullah Y., Jiang Y., and Hu S. Whole-genome resequencing reveals loci associated with thoracic vertebrae number in sheep. Frontiers in Genetics 2019, vol. 10: 674.

[5] 5. Liu Q., Yue J., Niu N., Liu X., Yan H., Zhao F., Hou X., Gao H., Shi L., Wang L., Wang L. and Zhang L. Genome-wide association analysis identified BMPR1A as a novel candidate gene affecting the number of thoracic vertebrae in a Large White×Minzhu intercross pig population. Animals 2020, vol. 10 (11): 2186.

[6] 6. Narita Y. and Kuratani S. Evolution of the vertebral formulae in mammals: a perspective on developmental constraints. J Exp Zool 2005, Part B, vol. 304: p. 91-106.

[7] 7. Li C., Zhang X., Cao Y., Wei J., You S., Jiang Y., Cai K., Wumaier W., Guo D., Qi J., Chen C., Ni W., Hu S.Multi-vertebrae variation potentially contribute to carcass length and weight of Kazakh sheep. Small Ruminant Research 2017, vol. 150: p. 8-10.

[8] 8. Zhang X., Li C., Li X., Liu Z., Ni W., Cao Y., Yao Y., Islamov E., Wei J., Hou X. and Hu S. Association analysis of polymorphism in the NR6A1 gene with the lumbar vertebrae number traits in sheep. Genes & Genomics 2019, vol. 41: p. 1165-1171.

[9] 9. Li C., Liu K., Dai J., Li X., Liu X., Ni W., Li H., Wang D., Qiao J., Wang Y., Cui Y., Xia X. and Hu S. Whole-genome resequencing to investigate the determinants of the multi-lumbar vertebrae trait in sheep. Gene 2022, vol. 809: 146020.

[10] 10. Rohrer G.A., Nonneman D.J., Wiedmann R.T. and Schneider J.F. A study of vertebra number in pigs confirms the association of vertnin and reveals additional QTL. BMC Genetics 2015, vol. 16: 129.

[11] 11. Wang Y., Wan X., Hao Y., Zhao Y., Du L., Huang Y., Liu Z., Wang Y., Wang N. and Zhang P. NR6A1 regulates lipid metabolism through mammalian target of rapamycin complex 1 in HepG2 cells. Cell Commun. Signal 2019, vol. 17: 77.

[12] 12. Wang X., Zahoor Khan M., Liu Z., Wang T., Shi X., Ren W., Zhan Y. and Wang C. Utilizing mobile digital radiography for detection of thoracolumbar vertebrae traits in live donkeys. Front. Vet. Sci. 2024, vol. 11: 1322921.

[13] 13. Güngör O.F., Unal N. and Ozbeyaz C. The first identification and some carcass characteristics of the 7 lumbar vertebrae in sheep in Turkey. Livestock Studies 2022, vol. 62 (1): p. 21-30.

[14] 14. Ferrada Á., Ávila J. and Briones M. Variation in the number of thoracolumbar vertebrae in Suffolk lambs and its effect on the weight and zoometric measurements of the carcass. Acta Agriculturae Scandinavica 2023, Section A, Animal Science, p. 1-6.

[15] 15. Kaleri R.R., Kaleri H.A., Solangi G.M., Mangi R.A., Memon M.A., Bhuptani D.K., Kasi A.K., Gopang M.A., Solangi A.W., Dair S. and Khosa M. Potential contribution of multi vertebrae variation to the carcass weight of Balochi and Harnai sheep breeds. J Innov Sci 2023, vol. 9 (1): p. 83-87.

[16] 16. Donaldson C.L., Lambe N.R., Maltin C.A., Knott S. and Bunger L. Between-and within-breed variations of spine characteristics in sheep. J Anim Sci 2013, vol. 91 (2): p. 995-1004.

[17] 17. King J. and Roberts R. Carcass length in the bacon pig: its association with vertebrae numbers and prediction from radiographs of the young pig. Anim Prod 1960, vol. 2: p. 59-65.

[18] 18. Kalds P., Zhou S., Gao Y., Cai B., Huang S., Chen Y. and Wang X. Genetics of the phenotypic evolution in sheep: a molecular look at diversity-driving genes. Genetics Selection Evolution 2022, vol. 54 (1): p. 1-27.

[19] 19. Mikawa S., Sato S., Nii M., Morozumi T., Yoshioka G., Imaeda N., Yamaguchi T., Hayashi T. and Awata T. Identification of a second gene associated with variation in vertebral number in domestic pigs. BMC Genet. 2011, vol. 12: 5.

[20] 20. Fan Y., Xing Y., Zhang Z., Ai H., Ouyang Z., Jing O., Yang M., Li P., Chen Y. and Gao J. A further look at porcine chromosome 7 reveals VRTN variants associated with vertebral number in chinese and western Pigs. Plos One 2013, vol. 8: e62534.

[21] 21. Zhou C., Zhang Y., Ma T., Wu D., Yang Y., Wang D., Li X., Guo S., Yang S., Song Y., Zhang Y., Zuo Y. and Cao G. Whole-genome resequencing of Ujimqin Sheep identifies genes associated with vertebral number. Animals 2024, vol. 14: 677.

[22] 22. Методические рекомендации изучения мясной продуктивности овец. Дубровицы 1978: 49 с.

[23] 23. Katasheva A.C., Iskakov K.A., Kulataev B.T., Abdramanov A.A., Sattorov S. B. Improving the efficiency of the production of mutton of Kazakh fat-tailed rough-haired sheep [Text] / A.C. Katasheva, K.A. Iskakov, B.T. Kulataev. A.A.Abdramanov, S. B.Sattorov// Isdenister, natizheler – Research, results №2 (102) 2024, ISSN 2304-3334. https://doi.org/10.37884/2-2024/06.