ЖОҢЫШҚА ДАҚЫЛЫНЫҢ ӘРТҮРЛІ СОРТТАРЫНА ФОСФОР ТЫҢАЙТҚЫШЫН ПАЙДАЛАНУ ӘСЕРІНЕН АШЫҚ ҚАРА - ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫ ҚОРЕКТІК ЭЛЕМЕНТТЕРІНІҢ ДИНАМИКАСЫ

Н.М. Масалиев; К.О. Караева; А.Н. Жамангараева; Н. Сейтқали; Н.А. Әбдірахымов

doi:10.37884/1-2023/10

Аңдатпа

Мақалада Қазақстанның оңтүстік-шығысы ашық қара-қоңыр топырағының қоректік элементтер динамикасына жоңышқа дақылының әртүрлі сорттарына берілген фосфор тыңайтқыштарының әртүрлі мөлшерінің әсерін бақылау нәтижелері көрсетілген. Жұмыс барысында фосфор тыңайтқыштарының әсерін бақылайтын негізгі факторлар, яғни топырақ құрамындағы қоректік элементтердің мөлшері мен оның жоңышқа дақылының өнімділігіне әсері анықталды.

Фосфор тыңайтқыштарының жоңышқа сорттарына тиімділігін зерттеу жұмыстары республикамыздың оңтүстік-шығысының суармалы топырақтарында жүргізілді. Бұл аймақта табиғи құнарлығы төмен кәдімгі және ашық сұр, сонымен қатар ашық қара-қоңыр топырақтар таралған. Республикалық агрохимиялық орталықтың соңғы уақыттарда жүргізген зерттеулеріне сүйенсек аймақтың жыртылатын суармалы топырақтардың 97,4% органикалық заттар құрамы төмен дәрежеде екені және 99,3% жерлер өсімдікке тиімді азотпен төмен дәрежеде қамтамасыз етілгені және ол жерлердің жартысы жылжымалы фосформен орташа деңгейде қамтамасыз етілгіні анықталған. Аймақтың суармалы топырақтары калиймен жоғары дәрежеде қамтамасыз етілген, сондықтан оларды қалиймен тыңайту қажет етілмейді.

Суармалы ашық қара-қоңыр топырағында тыңайтқыш қолданбаған нұсқаларда жоңышқаның көктеу кезеңі бойынша нитратты азот мөлшері 50,4-55,8 мг/кг аралығын қамтыды. Сонымен қатар, вегетациялық кезеңдері бойынша бастапқы кезеңінен соңғы кезеңдеріне қарай нитратты азоттың жоғарылайтындығы байқалды. Зерттелінген сорттардағы нитратты азоттың мөлшері бірінші орымда 50,0-60,0 мг/кг болса, 4- ші орымнан кейін оның мөлшері айтарлықтай 65,0-70,4 мг/кг-ға дейін жоғарылағандығы анықталды.

Зерттелген топырақтарға енгізілген фосфор тыңайтқыштары топырақтың жылжымалы фосфор мөлшеріне тиімді әсер етті. Бақылау нұсқаларындағы жылжымалы фосфордың мөлшері зерттелінген сорттар бойынша көктеу кезеңінде 25,8-28,0 мг/кг аралығында өзгеріп, форфордың орташа қамтамасыз етілу дәрежесін көрсетті. Ал, 60 кг/га фосфор тыңайтқышын пайдаланған нұсқада барлық сорттар бойынша 2,0-2,8 мг/кг дейін, 90 кг/га енгізген нұсқада 6,9-9,7 мг/кг дейін жоғарығаны белгілі болды.

ашық қара- қоңыр топырақтар, фосфор тыңайтқыштары, нитратты азот, жылжымалы фосфор, жоңышқа, түйнек бактериялары, бұршақ дақылдары

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Г.Т.Мейірман. Люцерна [Текст] / Г.Т.Мейірман, Р.С.Масоничич-Шотунова // Алмалыбақ. - 2013. – Б. 416 .
2. Г.Т. Мейірман. Перспективы возделывания люцерны [Текст] / Мейірман Г.Т., Исмаилова А.А.// Қазақстан республикасы агроөнеркәсіп кешені салаларының жай-күйі мен өркендеу келешегі. – Алматы: Бастау, 2006. – Б. 186-191
3. О.М Бедарева. Семенная и кормовая продуктивность люцерны изменчивой при использовании микробных систем [Текст]/ О.М.Бедарева, Т.Н.Троян // Калининград: ФГОУВПО «Калининградский гос. Технический университет», 2010. –Б.31.
4. Л.Н.Гацке. Оценка дикорастущих видов люцерны как исходный материал [Текст]/ Л.Н. Гацке // Тез. и докл. Межд. конф. молодых ученых и аспирантов «Актуальные проблемы земледелия и растениевоства». Алмалыбак, 2007. – Б.42-43.
5. А.Еспанов. Влияние бактериальных препаратов на кормовую и семенную продуктивность сорта [Текст] / А.М.Еспанов, Е.К.Шектыбай. «Семиреченская местная»// мат.межд.научно-прак.конф. «Научно-инновационные основы развития рисоводства в Казахстане и странах зарубежья» - Кызылорда, 2012. – Б.227-230.
6. Е.Кулькеев Отчет о научно-исследовательской работе [Текст]/ Кулькеев Е., Байулиев Б// ТОО «КазНИИЗиР» - Алмалыбак, 2013. – Б.140
7. С. Садуақасов. Жоңышқа сорттарының шаруашылық үшін құнды қасиеттері [Текст]/ С.С. Садуақасов // Жаршы 2002, №2.-Б.4.
8. Г.Мейрман. Селекция и семеноводство многолетних бобовых трав [Текст] / Г.Т. Мейрман // Пленар.докл.межд.конф. «Достижения и перспективы земледелия, селекции и биологии сельскохозяйственных культур». с.Алмалыбак, 2010. – Б. 89-90.
9. Рамазанова С.Б., Мейрман Г.Т., Сулейменов Е.Т., Баймаганова Г.Ш. Применение удобрений при возделывании семенной люцерны на юго-востоке Казахстана (рекомендации) [Текст] – Алмалыбак, 2011. Б.14.
10. Рамазанова С.Б., Баймаганова Г.Ш., Сулейменов Е.Т. Агрохимические исследования в Казахском НИИ земледелия [Текст] // Сб. науч. тр. НПЦЗР, - Алматы: Изд-во Нурлы Алем, 2004. – Б. 80-90.
11. Шеуджен А.Х., Бондарева Т.Н. и Кизинек С.В. 2013. Агрохимические основы применения удобрений. Майкоп: ОАО «Полиграф-ЮГ», 572 с.
12. Шпаков, А.С. Средообразующая роль многолетних трав в Нечернозёмной зоне / А.С.Шпаков // Кормопроизводство. – 2014. – № 9. – С. 12–16.Кузнецов Н.И., Дуйшембиев Н.Д., Ахматбеков М.А., Кормилина Е.Г., Карыпкулов Н.А., Мамбетов К.Б. Научные основы системы удобрения культур свекловичных севооборотов Кыргыстана. Бишкек: Изд-во Турар, 2003. – Б.112-120.
13. Пикун, П.Т. Люцерна Превосходная преодолевает стереотипы / П.Т.Пикун, М.П. Коротков // Наше сельское хозяйство.– 2013. – № 3(59). – С.34–40.
14. Караева К.О. Ашық-қара қоңыр топырақта өсірілген жоңышқа дақылы сорттарының өнімділігі мен сапасына фосфор тыңайтқышының əсері [Text]/ К.Караева, Н.Масалиев, С.Рамазанова, Ж.Ошақбаева // Исследовние, результаты 2018, №4. –С 348-354.
15. Yield and quality of alfalfa (Medicago sativa L.) in response to fertilizer application in China: A meta-analysis [Text]/ W.Weifan, L.Yuejin, L.Haigang // Frontiers in Plant Science ISSN 1664462X Volume 13 Number 1051725 (2022) DOI 10.3389/fpls.2022.1051725.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2023. ЖОҢЫШҚА ДАҚЫЛЫНЫҢ ӘРТҮРЛІ СОРТТАРЫНА ФОСФОР ТЫҢАЙТҚЫШЫН ПАЙДАЛАНУ ӘСЕРІНЕН АШЫҚ ҚАРА - ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫ ҚОРЕКТІК ЭЛЕМЕНТТЕРІНІҢ ДИНАМИКАСЫ. Izdenister natigeler. 1 (97) (Mar. 2023), 80–90. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2023/10.

(1)ЖОҢЫШҚА ДАҚЫЛЫНЫҢ ӘРТҮРЛІ СОРТТАРЫНА ФОСФОР ТЫҢАЙТҚЫШЫН ПАЙДАЛАНУ ӘСЕРІНЕН АШЫҚ ҚАРА - ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫ ҚОРЕКТІК ЭЛЕМЕНТТЕРІНІҢ ДИНАМИКАСЫ. Izdenister natigeler 2023, No. 1 (97), 80-90. https://doi.org/10.37884/1-2023/10.

ЖОҢЫШҚА ДАҚЫЛЫНЫҢ ӘРТҮРЛІ СОРТТАРЫНА ФОСФОР ТЫҢАЙТҚЫШЫН ПАЙДАЛАНУ ӘСЕРІНЕН АШЫҚ ҚАРА - ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫ ҚОРЕКТІК ЭЛЕМЕНТТЕРІНІҢ ДИНАМИКАСЫ. (2023). Izdenister Natigeler, 1 (97), 80-90. https://doi.org/10.37884/1-2023/10

ЖОҢЫШҚА ДАҚЫЛЫНЫҢ ӘРТҮРЛІ СОРТТАРЫНА ФОСФОР ТЫҢАЙТҚЫШЫН ПАЙДАЛАНУ ӘСЕРІНЕН АШЫҚ ҚАРА - ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫ ҚОРЕКТІК ЭЛЕМЕНТТЕРІНІҢ ДИНАМИКАСЫ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 1 (97), p. 80–90, 2023. DOI: 10.37884/1-2023/10. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/196. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ЖОҢЫШҚА ДАҚЫЛЫНЫҢ ӘРТҮРЛІ СОРТТАРЫНА ФОСФОР ТЫҢАЙТҚЫШЫН ПАЙДАЛАНУ ӘСЕРІНЕН АШЫҚ ҚАРА - ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫ ҚОРЕКТІК ЭЛЕМЕНТТЕРІНІҢ ДИНАМИКАСЫ”. 2023. Izdenister Natigeler, no. 1 (97) (March): 80-90. https://doi.org/10.37884/1-2023/10.

“ЖОҢЫШҚА ДАҚЫЛЫНЫҢ ӘРТҮРЛІ СОРТТАРЫНА ФОСФОР ТЫҢАЙТҚЫШЫН ПАЙДАЛАНУ ӘСЕРІНЕН АШЫҚ ҚАРА - ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫ ҚОРЕКТІК ЭЛЕМЕНТТЕРІНІҢ ДИНАМИКАСЫ” (2023) Izdenister natigeler, (1 (97), pp. 80–90. doi:10.37884/1-2023/10.

[1]“ЖОҢЫШҚА ДАҚЫЛЫНЫҢ ӘРТҮРЛІ СОРТТАРЫНА ФОСФОР ТЫҢАЙТҚЫШЫН ПАЙДАЛАНУ ӘСЕРІНЕН АШЫҚ ҚАРА - ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫ ҚОРЕКТІК ЭЛЕМЕНТТЕРІНІҢ ДИНАМИКАСЫ”, Izdenister natigeler, no. 1 (97), pp. 80–90, Mar. 2023, doi: 10.37884/1-2023/10.

“ЖОҢЫШҚА ДАҚЫЛЫНЫҢ ӘРТҮРЛІ СОРТТАРЫНА ФОСФОР ТЫҢАЙТҚЫШЫН ПАЙДАЛАНУ ӘСЕРІНЕН АШЫҚ ҚАРА - ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫ ҚОРЕКТІК ЭЛЕМЕНТТЕРІНІҢ ДИНАМИКАСЫ”. Izdenister Natigeler, no. 1 (97), Mar. 2023, pp. 80-90, https://doi.org/10.37884/1-2023/10.

“ЖОҢЫШҚА ДАҚЫЛЫНЫҢ ӘРТҮРЛІ СОРТТАРЫНА ФОСФОР ТЫҢАЙТҚЫШЫН ПАЙДАЛАНУ ӘСЕРІНЕН АШЫҚ ҚАРА - ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫ ҚОРЕКТІК ЭЛЕМЕНТТЕРІНІҢ ДИНАМИКАСЫ”. Izdenister natigeler, no. 1 (97) (March 30, 2023): 80–90. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/196.

1.ЖОҢЫШҚА ДАҚЫЛЫНЫҢ ӘРТҮРЛІ СОРТТАРЫНА ФОСФОР ТЫҢАЙТҚЫШЫН ПАЙДАЛАНУ ӘСЕРІНЕН АШЫҚ ҚАРА - ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫ ҚОРЕКТІК ЭЛЕМЕНТТЕРІНІҢ ДИНАМИКАСЫ. Izdenister natigeler [Internet]. 2023 Mar. 30 [cited 2026 Sep. 15];(1 (97):80-9. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/196

1.ЖОҢЫШҚА ДАҚЫЛЫНЫҢ ӘРТҮРЛІ СОРТТАРЫНА ФОСФОР ТЫҢАЙТҚЫШЫН ПАЙДАЛАНУ ӘСЕРІНЕН АШЫҚ ҚАРА - ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫ ҚОРЕКТІК ЭЛЕМЕНТТЕРІНІҢ ДИНАМИКАСЫ. Izdenister natigeler. 2023;(1 (97):80-90. doi:10.37884/1-2023/10

[1] 1. Г.Т.Мейірман. Люцерна [Текст] / Г.Т.Мейірман, Р.С.Масоничич-Шотунова // Алмалыбақ. - 2013. – Б. 416 .

[2] 2. Г.Т. Мейірман. Перспективы возделывания люцерны [Текст] / Мейірман Г.Т., Исмаилова А.А.// Қазақстан республикасы агроөнеркәсіп кешені салаларының жай-күйі мен өркендеу келешегі. – Алматы: Бастау, 2006. – Б. 186-191

[3] 3. О.М Бедарева. Семенная и кормовая продуктивность люцерны изменчивой при использовании микробных систем [Текст]/ О.М.Бедарева, Т.Н.Троян // Калининград: ФГОУВПО «Калининградский гос. Технический университет», 2010. –Б.31.

[4] 4. Л.Н.Гацке. Оценка дикорастущих видов люцерны как исходный материал [Текст]/ Л.Н. Гацке // Тез. и докл. Межд. конф. молодых ученых и аспирантов «Актуальные проблемы земледелия и растениевоства». Алмалыбак, 2007. – Б.42-43.

[5] 5. А.Еспанов. Влияние бактериальных препаратов на кормовую и семенную продуктивность сорта [Текст] / А.М.Еспанов, Е.К.Шектыбай. «Семиреченская местная»// мат.межд.научно-прак.конф. «Научно-инновационные основы развития рисоводства в Казахстане и странах зарубежья» - Кызылорда, 2012. – Б.227-230.

[6] 6. Е.Кулькеев Отчет о научно-исследовательской работе [Текст]/ Кулькеев Е., Байулиев Б// ТОО «КазНИИЗиР» - Алмалыбак, 2013. – Б.140

[7] 7. С. Садуақасов. Жоңышқа сорттарының шаруашылық үшін құнды қасиеттері [Текст]/ С.С. Садуақасов // Жаршы 2002, №2.-Б.4.

[8] 8. Г.Мейрман. Селекция и семеноводство многолетних бобовых трав [Текст] / Г.Т. Мейрман // Пленар.докл.межд.конф. «Достижения и перспективы земледелия, селекции и биологии сельскохозяйственных культур». с.Алмалыбак, 2010. – Б. 89-90.

[9] 9. Рамазанова С.Б., Мейрман Г.Т., Сулейменов Е.Т., Баймаганова Г.Ш. Применение удобрений при возделывании семенной люцерны на юго-востоке Казахстана (рекомендации) [Текст] – Алмалыбак, 2011. Б.14.

[10] 10. Рамазанова С.Б., Баймаганова Г.Ш., Сулейменов Е.Т. Агрохимические исследования в Казахском НИИ земледелия [Текст] // Сб. науч. тр. НПЦЗР, - Алматы: Изд-во Нурлы Алем, 2004. – Б. 80-90.

[11] 11. Шеуджен А.Х., Бондарева Т.Н. и Кизинек С.В. 2013. Агрохимические основы применения удобрений. Майкоп: ОАО «Полиграф-ЮГ», 572 с.

[12] 12. Шпаков, А.С. Средообразующая роль многолетних трав в Нечернозёмной зоне / А.С.Шпаков // Кормопроизводство. – 2014. – № 9. – С. 12–16.Кузнецов Н.И., Дуйшембиев Н.Д., Ахматбеков М.А., Кормилина Е.Г., Карыпкулов Н.А., Мамбетов К.Б. Научные основы системы удобрения культур свекловичных севооборотов Кыргыстана. Бишкек: Изд-во Турар, 2003. – Б.112-120.

[13] 13. Пикун, П.Т. Люцерна Превосходная преодолевает стереотипы / П.Т.Пикун, М.П. Коротков // Наше сельское хозяйство.– 2013. – № 3(59). – С.34–40.

[14] 14. Караева К.О. Ашық-қара қоңыр топырақта өсірілген жоңышқа дақылы сорттарының өнімділігі мен сапасына фосфор тыңайтқышының əсері [Text]/ К.Караева, Н.Масалиев, С.Рамазанова, Ж.Ошақбаева // Исследовние, результаты 2018, №4. –С 348-354.

[15] 15. Yield and quality of alfalfa (Medicago sativa L.) in response to fertilizer application in China: A meta-analysis [Text]/ W.Weifan, L.Yuejin, L.Haigang // Frontiers in Plant Science ISSN 1664462X Volume 13 Number 1051725 (2022) DOI 10.3389/fpls.2022.1051725.