СБОР И ИЗУЧЕНИЕ ЗАРУБЕЖНЫХ И ОТЕЧЕСТВЕННЫХ  СОРТОВ ХЛОПЧАТНИКА

Сабир Махмаджанов; Олжас Костак; Бакдаулет Асабаев; Джанибек Махмаджанов

doi:10.37884/2-2026/09

Аңдатпа

Кіріспе. Мақтаның генетикалық ресурстарын сақтау және зерттеу жаһандық климаттың өзгеруі жағдайында тоқыма өнеркәсібінің тұрақтылығын қамтамасыз етудің негізі болып табылады. Қазақстан Республикасында мақтаның генофондын әртараптандыру - құрғақшылыққа төзімділік пен талшық сапасына бағытталған селекциялық бағдарламалардың стратегиялық міндеті.

Зерттеудің мақсаты -Түркістан облысының аридті жағдайында 180 шетелдік және отандық мақта үлгілерінің бейімделу әлеуетін, өнімділігін және талшықтың технологиялық сипаттамаларын бағалау.

Әдістер. Зерттеулер 2024–2025 жылдары «Мақта және бақша өсіру АШОС» ЖШС базасында (№44 учаске) жүргізілді. Бағалау Мемлекеттік сорт сынау әдістемесі (2015) және Симонгулянның селекциялық принциптері бойынша орындалды. Коллекцияға 50 жаңа интродукцияланған үлгі (негізінен Түркиядан) және 130 отандық және әлемдік желілер енді.
Нәтижелер. 2025 жылғы экстремалды термиялық стресс (нормадан 4,3–5,6 °C жоғары) жағдайында өткен далалық сынақтар жоғары әлеуетті генотиптерді анықтады. Интродукцияланған үлгілер арасында Т-104 және Т-88 желілері талшық шығымы бойынша (40,7–41,2%) үздік нәтиже көрсетті. Отандық коллекцияда ПА-4 желісі 52,0 ц/га рекордтық өнімділікке қол жеткізіп, М-4005 стандартынан 47%-ға асып түсті. Сонымен қатар, К-349 сияқты аса ерте пісетін желілер (104–115 күн) солтүстік мақта өсіру аймақтары үшін маңызды донорлар ретінде анықталды.

Қорытынды. Зерттеу аймақтық селекциялық бағдарламаларды жақсарту үшін түрік және отандық генетикалық ресурстарды пайдаланудың жоғары тиімділігін дәлелдеді. Өнімділігі мен талшық сапасы жоғары анықталған донорлар климатқа төзімді мақта сорттарын шығару үшін гибридизациялау бағдарламаларына интеграциялауға ұсынылады.

Мақта, генофонд, селекция, Gossypium hirsutum L., коллекциялық үлгілер, ерте піспеушілік, талшық шығымы.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

Abdurakhmonov I.Y. (Ed.). (2014). World Cotton Production. IntechOpen. DOI: 10.5772/56911
Campbell B.T., Saha S., Percy R., et al. (2010). Status of the global cotton germplasm resources. Crop Science. 50(4). 1161–1179. DOI: 10.2135/cropsci2009.09.0551
Cheng M., Wang H., Fan J. et al. (2022). Evaluation of the AquaCrop model for greenhouse cherry tomatoes with plastic film mulching under different water and nitrogen supply conditions // Agricultural Water Management. 274. 107949. DOI: 10.1016/j.agwat.2022.107949
Datta A., Ullah H., Ferdous Z. et al. (2019). Water management in cotton production. Cotton Production. 47–59. DOI: 10.1002/9781119385523.ch3
FAO. (2023). Cotton: Supply and demand statistics [WWW-document]. URL: fao.org (Accessed: 12.03.2024).
Farahani H.J., Izzi G., Oweis T. (2009). Parameterization and evaluation of the AquaCrop model for full and deficit-irrigated cotton // Agronomy Journal. 101. 469–476. DOI: 10.2134/agronj2008.0182s
Garcia-Vila M., Fereres E., Mateos L. et al. (2009). Optimizing deficit irrigation of cotton with AquaCrop // Agronomy Jour-nal. 101. 477–487. DOI: 10.2134/agronj2008.0179
Grismer M.E. (2002). Regional cotton lint yield, ETc and water value in Arizona and California. Agricultural Water Manage-ment. 54. 227–242. DOI: 10.1016/S0378-3774(01)00174-3
Huang G., Huang J.K., Chen X.Y., Zhu Y.X. (2021). Recent advances and future perspectives in cotton research. Annual Review of Plant Biology. 72. 437–462. DOI: 10.1146/annurev-arplant-080720-113240
Ibragimov N., Evett S.R., Esanbekov Y. et al. (2007). Water use efficiency of irrigated cotton in Uzbekistan under drip and furrow irrigation //Agricultural Water Management. 90. 112–120. DOI: 10.1016/j.agwat.2007.01.016
Masasi B., Taghvaeian S., Gowda P.H., et al. (2020). Validation and application of AquaCrop for irrigated cotton in the Southern Great Plains of US. Irrigation Science. 38. 593–607. DOI: 10.1007/s00271-020-00665-4
Simongulyan N.G., Shafrin A.N., Mukhamedzhanov S.R. (1980). Genetika, selektsiya i semenovodstvo khlopchatnika [Ge-netics, breeding and seed production of cotton] ― Tashkent: Ukituvchi, 92–180 pp. [in Russ.]
Xu F., Chen K., Li H., Luo M. (2021). Advances on the role of membranes in cotton fiber development. Membranes (Basel). 11. 471. DOI: 10.3390/membranes11070471.
Metodika gosudarstvennogo sortoispytaniya sel’skokhozyaystvennykh kul’tur. Vypusk pervyy. Obshchaya chast’. (2015). [Methodology of the state variety testing of agricultural crops. Issue one. General part] ― M.: Gos-komissiya po sortoispytaniyu. 15 p. [in Russ.]
Wendel J.F., Grover C.E. (2015). Taxonomy and evolution of the cotton genus, Gossypium. Cotton. 57. 25–44. DOI: 10.2114/agronomonogr57.2015.0002
Zhang T., Hu Y., Jiang W. et al. (2015). Sequencing of allotetraploid cotton (Gossypium hirsutum L. acc. TM-1) provides a resource for fiber improvement. Nature Biotechnology. 33(5). 531–537. DOI: 10.1038/nbt.3207

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. ШЕТЕЛДІК ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ МАҚТА СОРТТАРЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 28, 2 (110) (Apr. 2026), 97–110. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2026/09.

(1)ШЕТЕЛДІК ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ МАҚТА СОРТТАРЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler 2026, 28 (2 (110), 97-110. https://doi.org/10.37884/2-2026/09.

ШЕТЕЛДІК ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ МАҚТА СОРТТАРЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ЗЕРТТЕУ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(2 (110), 97-110. https://doi.org/10.37884/2-2026/09

ШЕТЕЛДІК ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ МАҚТА СОРТТАРЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 2 (110), p. 97–110, 2026. DOI: 10.37884/2-2026/09. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1308. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ШЕТЕЛДІК ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ МАҚТА СОРТТАРЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ЗЕРТТЕУ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (2 (110): 97-110. https://doi.org/10.37884/2-2026/09.

“ШЕТЕЛДІК ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ МАҚТА СОРТТАРЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ЗЕРТТЕУ” (2026) Izdenister natigeler, 28(2 (110), pp. 97–110. doi:10.37884/2-2026/09.

[1]“ШЕТЕЛДІК ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ МАҚТА СОРТТАРЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ЗЕРТТЕУ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 2 (110), pp. 97–110, Apr. 2026, doi: 10.37884/2-2026/09.

“ШЕТЕЛДІК ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ МАҚТА СОРТТАРЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ЗЕРТТЕУ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 2 (110), Apr. 2026, pp. 97-110, https://doi.org/10.37884/2-2026/09.

“ШЕТЕЛДІК ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ МАҚТА СОРТТАРЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ЗЕРТТЕУ”. Izdenister natigeler 28, no. 2 (110) (April 30, 2026): 97–110. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1308.

1.ШЕТЕЛДІК ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ МАҚТА СОРТТАРЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Apr. 30 [cited 2026 Sep. 15];28(2 (110):97-110. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1308

1.ШЕТЕЛДІК ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ МАҚТА СОРТТАРЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 2026;28(2 (110):97-110. doi:10.37884/2-2026/09

[1] Abdurakhmonov I.Y. (Ed.). (2014). World Cotton Production. IntechOpen. DOI: 10.5772/56911

[2] Campbell B.T., Saha S., Percy R., et al. (2010). Status of the global cotton germplasm resources. Crop Science. 50(4). 1161–1179. DOI: 10.2135/cropsci2009.09.0551

[3] Cheng M., Wang H., Fan J. et al. (2022). Evaluation of the AquaCrop model for greenhouse cherry tomatoes with plastic film mulching under different water and nitrogen supply conditions // Agricultural Water Management. 274. 107949. DOI: 10.1016/j.agwat.2022.107949

[4] Datta A., Ullah H., Ferdous Z. et al. (2019). Water management in cotton production. Cotton Production. 47–59. DOI: 10.1002/9781119385523.ch3

[5] FAO. (2023). Cotton: Supply and demand statistics [WWW-document]. URL: fao.org (Accessed: 12.03.2024).

[6] Farahani H.J., Izzi G., Oweis T. (2009). Parameterization and evaluation of the AquaCrop model for full and deficit-irrigated cotton // Agronomy Journal. 101. 469–476. DOI: 10.2134/agronj2008.0182s

[7] Garcia-Vila M., Fereres E., Mateos L. et al. (2009). Optimizing deficit irrigation of cotton with AquaCrop // Agronomy Jour-nal. 101. 477–487. DOI: 10.2134/agronj2008.0179

[8] Grismer M.E. (2002). Regional cotton lint yield, ETc and water value in Arizona and California. Agricultural Water Manage-ment. 54. 227–242. DOI: 10.1016/S0378-3774(01)00174-3

[9] Huang G., Huang J.K., Chen X.Y., Zhu Y.X. (2021). Recent advances and future perspectives in cotton research. Annual Review of Plant Biology. 72. 437–462. DOI: 10.1146/annurev-arplant-080720-113240

[10] Ibragimov N., Evett S.R., Esanbekov Y. et al. (2007). Water use efficiency of irrigated cotton in Uzbekistan under drip and furrow irrigation //Agricultural Water Management. 90. 112–120. DOI: 10.1016/j.agwat.2007.01.016

[11] Masasi B., Taghvaeian S., Gowda P.H., et al. (2020). Validation and application of AquaCrop for irrigated cotton in the Southern Great Plains of US. Irrigation Science. 38. 593–607. DOI: 10.1007/s00271-020-00665-4

[12] Simongulyan N.G., Shafrin A.N., Mukhamedzhanov S.R. (1980). Genetika, selektsiya i semenovodstvo khlopchatnika [Ge-netics, breeding and seed production of cotton] ― Tashkent: Ukituvchi, 92–180 pp. [in Russ.]

[13] Xu F., Chen K., Li H., Luo M. (2021). Advances on the role of membranes in cotton fiber development. Membranes (Basel). 11. 471. DOI: 10.3390/membranes11070471.

[14] Metodika gosudarstvennogo sortoispytaniya sel’skokhozyaystvennykh kul’tur. Vypusk pervyy. Obshchaya chast’. (2015). [Methodology of the state variety testing of agricultural crops. Issue one. General part] ― M.: Gos-komissiya po sortoispytaniyu. 15 p. [in Russ.]

[15] Wendel J.F., Grover C.E. (2015). Taxonomy and evolution of the cotton genus, Gossypium. Cotton. 57. 25–44. DOI: 10.2114/agronomonogr57.2015.0002

[16] Zhang T., Hu Y., Jiang W. et al. (2015). Sequencing of allotetraploid cotton (Gossypium hirsutum L. acc. TM-1) provides a resource for fiber improvement. Nature Biotechnology. 33(5). 531–537. DOI: 10.1038/nbt.3207