Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫН МЕХАНИКАЛАНДЫРУ ЖӘНЕ ЭЛЕКТРЛЕНДІРУ

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫН ӨНДІРУГЕ ЖӘНЕ ЖИНАУҒА АРНАЛҒАН МАШИНАЛАРДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ КЕШЕНІ

Асқар Рзалиев 1 , Валерия Голобородько 1 , Серік Бекбосынов 1 , Ильяс Мизанбеков 2

1 «Агроинженерия ғылыми-өндірістік орталығы» ЖШС; 2 "Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті" КеАҚ

doi.org/10.37884/4-2025/54 Бет. 529-540 Қабылданды 07.10.2025 Жарияланды 30.12.2025

Аңдатпа

Қант қызылшасын өндіруге арналған қолданыстағы шаруашылықтардағы  техникаларға талдау келтірілген.  Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарының топырағы  кеуіп кетуге, қабыршақтануға және жоғары қаттылануға бейім болып келеді. Нәтижесінде, қант қызылшасын өндірудің дәстүрлі технологиясы осы жағдайларда күтілетін нәтижелерді: өсінділердің оңтайлы тығыздығы, өсімдікдің өсу жағдайлары және соңында   шығындарды өтеуді және пайдалылықты қамтамасыз ететін өнімділікке қол жеткізілмейді.

Қант қызылшасын өндіру негізінен шағын және орта шаруашылықтарда шоғырланған, олар экономикалық себептерге байланысты шетелдік өндірушілер ұсынатын қымбат топырақ өңдеуге, тұқым себуге және қызылша жинауға арналған жабдықтарды сатып ала алмайды.

Қант қызылшасын өндірудің дәстүрлі технологиясын  жер  жырту, себу алдында топырақты бірнеше рет қопсыту,  жер қыртысын тегістеу, тұқым себу,  қатар аралықтарын 25 см тереңдікке дейін өңдеу, түбірді  жинау құрайды. Сонымен қатар, өңдеу мен тұқым себу арасындағы уақыттың кідірісі  топырақтың кебуіне соқтырады.  Сонымен қатар, пассивті жұмыс бөліктері бар топырақ өңдейтін құрал-саймандар қант қызылшасының тұқымын кейіннен жоғары сапалы себу үшін қажетті топырақтың қопсытуын  қамтамасыз етпейді.

               Шілде және тамыз айларында жүйелі суару және ауаның жоғары температуралығы нәтижесінде қант қызылшасының қатараралығында топырақ қаттылығы 3-4 МПа жоғары мәндерге жетеді, мұндай жағдай ылғалдың қызылша тамырларына жетуіне және газ алмасуына кедергі жасайды. Өндірушілер шығаратын отамалы дақылдарға арналған  культиваторлар қатар аралықты жеткілікті тереңдікте (12-14 см) өңдемейді. Шаруашылықтарда бар қант қызылшасын жинайтын комбайндардың қант қызылшасының түбірін зақымдау дәрежесі шектен жоғары.  Жоғарыда айтылғандарға байланысты зерттеудің мақсаты машина-трактор агрегаттарының (МТА) егістікте жүріс санын азайтуды, технологиялық операциялар арасындағы уақыттық аралықты қысқарту, топырақты сапалы қопсыту және тұқым себу, қант қызылшасы қатараралығын  25 см-ге дейін терең қопсыту, қызылша түбірлерін зақымданусыз жинау бойынша машиналар технологиялық кешенін әзірлеу болып табылады.               Осы мақсатқа жету үшін тұқым себер алдындағы фрезалық өңдеу мақсатында вертикальды-роторлы культиватор, тұқым себер алдындағы фрезалық өңдеуді және дәл себуді қамтамасыздандырушы күрделі сепкіш, Қант қызылшасы қатараралығын беткі (14 см-ге дейін) және терең (25 см-ге дейін) өңдеуге арналған әмбебап қопсытқыш; аймақтың топырақтық-климаттық жағдайына бейімделген және тамырдың аз зақымдануын қамтамасыз ететін қант қызылшасын жинайтын комбайн әзірленеді.

Қант қызылшасы өндіру дәстүрлі технология тік – роторлы культиватор дәл сепкіш қатараралық өңдеуіш культиватор түбір жинау түбірдің зақымдануы

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. [1]. Кудзаев А.Б., Уртаев Т.А, Цгоев А.Э., Коробейник И.А. RU 2749З54 С1. Почвообрабатывающая фреза для обработки каменистых почв [Электронный ресурс] https://media.gorskigau.ru/2023/08/patent-%E2%84%96-2749354-pochvoobrabatyvayushhaya-freza-dlya-obrabotki-kamenistyh-pochv.pdf
  2. [2]. Ожерельев В.Н. Моделирование процесса взаимодействия с почвой рыхлительных пальцев ротационной бороны. 022г. Инновационная техника и технология. Т. 9. № 4 с46-52. ISSN 2414-9845 (Online)• ISSN 2410-0242 (Print)• https://itit58.ru/files/journals/1/articles/2022_4/2022_4_46-52.pdf
  3. [3]. Ожерельев В.Н. Исследование и конструирование фрезерных машин: 2019г Брянск: Изд-во Брянский ГАУ, 2019. 196с. https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_010713702/
  4. [4]. Ладутько С.Н., Заяц Э.В., Эбертс А.А. К определению мощности, потребной для привода вертикальной почвенной фрезы/ В сборнике: Инновационные направления развития технологий и технических средств механизации сельского хозяйства Материалы международной научно-практической конференции, посвященной
  5. 100-летию кафедры сельскохозяйственных машин агроинженерного факультета Воронежского государственного аграрного университета
  6. Инновационная техника и технология. 2022. Т. 9. № 4 С. 57-62. http://catalog.belal.by/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&Z21ID=&I21DBN=belal&P21DBN=belal&S21STN=1&S21REF=10&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=1&S21P03=A=&S21STR=Салей%2C%20В.%20Н.
  7. [5]. Дробот В.А. Обоснование параметров горизонтального дискового рабочего органа Сельский механизатор. – 2015. – № 3. – С. 14-15. https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23500898
  8. 6. Rzaliev A.S., Goloborodko V.P., Bekmukhametov Sh.B. 2020. Combined tools for pre-sowing tillage to tractors of the class of 14, 20 and 30 kN. News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Series of Agrarian Sciences, 3 (57), рр. 51-58. Available from:https://www.researchgate.net/publication/342440602_combined_tools_for_pre-sowing_tillage_to_tractors_of_the_class_of_14_20_and_30_kn.DOI:10.32014/2020.2224-526x.25. Дата обращения 16.07.2024.
  9. [7]. А. Рзалиев, С. Нургожаев, В. Голобородько, Д.Карманов, С.Бекбосынов.
  10. Комбинированное орудие для измельчения и заделки сидератов в почву в южной зоне Казахстана. Научный журнал «Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты», №2 (102), 2024 г., стр. 497-509
  11. [8]. Косолапов В.В., Скороходов А.Н., Косолапова Е.В. Результаты исследований экспериментальной сошниковой группы Приволжский научный вестник № 12-1 (40) – 2014
  12. https://cyberleninka.ru/article/n/rezultaty-issledovaniy-eksperimentalnoy-soshnikovoy- uppy/viewer
  13. 9. Хижняк В.И., Мальцев П.С.,. Таранов В.А, Онищенко Е.А., Каймакова А.С., Хронюк В.Б., Лаврухин П.В. Анализ конструкций Пропашных Сеялок. Вестник аграрной науки Дона № 4 (52) 2020 https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-konstruktsiy-propashnyh-seyalok/viewer
  14. [10]. А.Ф. Никитин Рыхление почвы в междурядьях во второй половине вегетации сахарной свеклы. Сахарная свекла, №8. 2020. https://sugarbeet.ru/archive/2020/08-20/ryixlenie-pochvyi-v-mezhduryadyax-vo-vtoroj-polovine-vegetaczii-saxarnoj-sveklyi.html
  15. [11]. Никитин А.Ф. Влияние агротехнических и климатических факторов на сахаристость корнеплодов. Ж. Сахарная свекла №5,2025
  16. https://sugarbeet.ru/archive/2022/10/vliyanie-agrotexnicheskix-i-klimatiches-kix-faktorov-na-saxaristost-korneplodov.html
  17. [12]. Романюк Н. Н.,Агейчик В. А., Еднач В. Н., Войнаш С. А., Соколова В. А., Партко С. А., Лопарева С. Г., Лопарев Д. В., Максимович К., Ю., Галимов Р., Р., Кокиева Г. Е. Рабочий орган культиватора. Патент RU 2 766 450 C1. МПК A01B 35/22. https://patenton.ru/patent/RU2766450C1
  18. [13]. Маленко В.И. Рабочий орган для щелевания почвы Патент U2778853C1 СПК: A01B13/08 A01B13/16 , МПК: A01B13/16 A01B13/08
  19. [14]. Florian Schneidera., Axel Dona., Inga Henningsb., Oliver Schmittmannb., Sabine J. Seidelc. 2017. The effect of deep tillage on crop yield – What do we really know? Soil & Tillage Research 174. 193–204. Available from: URL: https://www.sci-hub.ru/10.1016/j.still.2017.07.005.Дата обращения 15.07.2024.
  20. [15]. Botta G. F., Jorajuria D., Balbuena R., Ressia M., Tourn M. 2006. Deep tillage and traffic effects on subsoil compaction and sunflower (Helianthus annus L.) yields. Soil and Tillage Research, Volume 91, Issues 1–2, December, Pages 164-172. Available from: URL: https://www.researchgate.net/publication/223582023_Deep_tillage_and_traffic_effects_on_subsoil_compaction_and_sunflower_Helianthus_annus_L_yields. Дата обращения 16.07.2024.
  21. [16].Федоренко В.Ф., Мишуров Н.П., Щеголихина Т.А., Минакова О.А., Бартенев И.И., Макаров В.А., Еремин П.А. Инновационные технологии производства, хранения и переработки сахарной свеклы: аналит. обзор. – М.: ФГБНУ «Росинформагротех», 2020.–92 с.
  22. [17]. В.И. Горшенин, С.В. Соловьёв, А.Г. Абросимов, А.В. Алехин. Совершенствование технологии и средств механизации при возделывании и уборке сахарной свеклы в условиях Центрального Черноземья . Теория и практика мировой науки. – 2017. –No12. – С. 78-81 https://cyberleninka.ru/article/n/sovershenstvovanie-mehanizatsii-uborki-saharnoy-svyokly/viewer
  23. [18].Федоренко В.Ф., Мишуров Н.П., Щеголихина Т.А., Минакова О.А., Бартенев И.И., Макаров В.А., Еремин П.А. Инновационные технологии производства, хранения и переработки сахарной свеклы: аналит. обзор. – М.: ФГБНУ «Росинформагротех», 2020 – 92 с. https://rosinformagrotech.ru/data/elektronnye-kopii-izdanij/rastenievodstvo/send/5-rastenievodstvo/1453-innovatsionnye-tekhnologii-proizvodstva-khraneniya-i-pererabotki-sakharnoj-svekly-2020

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫН ӨНДІРУГЕ ЖӘНЕ ЖИНАУҒА АРНАЛҒАН МАШИНАЛАРДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ КЕШЕНІ. Izdenister natigeler. 4 (108) (Dec. 2025), 529–540. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2025/54.
(1)ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫН ӨНДІРУГЕ ЖӘНЕ ЖИНАУҒА АРНАЛҒАН МАШИНАЛАРДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ КЕШЕНІ. Izdenister natigeler 2025, No. 4 (108), 529-540. https://doi.org/10.37884/4-2025/54.
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫН ӨНДІРУГЕ ЖӘНЕ ЖИНАУҒА АРНАЛҒАН МАШИНАЛАРДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ КЕШЕНІ. (2025). Izdenister Natigeler, 4 (108), 529-540. https://doi.org/10.37884/4-2025/54
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫН ӨНДІРУГЕ ЖӘНЕ ЖИНАУҒА АРНАЛҒАН МАШИНАЛАРДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ КЕШЕНІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (108), p. 529–540, 2025. DOI: 10.37884/4-2025/54. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1139. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫН ӨНДІРУГЕ ЖӘНЕ ЖИНАУҒА АРНАЛҒАН МАШИНАЛАРДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ КЕШЕНІ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 4 (108) (December): 529-40. https://doi.org/10.37884/4-2025/54.
“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫН ӨНДІРУГЕ ЖӘНЕ ЖИНАУҒА АРНАЛҒАН МАШИНАЛАРДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ КЕШЕНІ” (2025) Izdenister natigeler, (4 (108), pp. 529–540. doi:10.37884/4-2025/54.
[1]“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫН ӨНДІРУГЕ ЖӘНЕ ЖИНАУҒА АРНАЛҒАН МАШИНАЛАРДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ КЕШЕНІ”, Izdenister natigeler, no. 4 (108), pp. 529–540, Dec. 2025, doi: 10.37884/4-2025/54.
“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫН ӨНДІРУГЕ ЖӘНЕ ЖИНАУҒА АРНАЛҒАН МАШИНАЛАРДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ КЕШЕНІ”. Izdenister Natigeler, no. 4 (108), Dec. 2025, pp. 529-40, https://doi.org/10.37884/4-2025/54.
“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫН ӨНДІРУГЕ ЖӘНЕ ЖИНАУҒА АРНАЛҒАН МАШИНАЛАРДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ КЕШЕНІ”. Izdenister natigeler, no. 4 (108) (December 30, 2025): 529–540. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1139.
1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫН ӨНДІРУГЕ ЖӘНЕ ЖИНАУҒА АРНАЛҒАН МАШИНАЛАРДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ КЕШЕНІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Dec. 30 [cited 2026 Sep. 15];(4 (108):529-40. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1139
1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДА ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫН ӨНДІРУГЕ ЖӘНЕ ЖИНАУҒА АРНАЛҒАН МАШИНАЛАРДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ КЕШЕНІ. Izdenister natigeler. 2025;(4 (108):529-540. doi:10.37884/4-2025/54