Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ (ДАҚЫЛ ЖӘНЕ ТЫҢАЙТҚЫШТАР) ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ-ҚАРА ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРЫНЫҢ ТОЗУ ДӘРЕЖЕСІНЕ ӘСЕРІ

Серік Кененбаев 1 , Виталий Гусев 1 , Гульвира Есенбаева 2 , Елдос Жанбырбаев 2

1 «Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ҒЗИ»; 2 «Қазақ ұлттық аграрлық ұлттық зерттеу университеті» КЕАҚ

doi.org/10.37884/3-2025/23 Бет. 250-259 Қабылданды 15.07.2025 Жарияланды 30.09.2025

Аңдатпа

Мақалада, Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы суармалы аймақтарындағы ашық-қара қоңыр топырақтарының тозу дәрежесіне антропогендік факторлардың (ауыспалы егіс дақылы және тыңайтқыш) әсерін бағалау нәтижелері беріліп отыр. Тозған және деградацияланбаған топырақтар арасындағы айырмашылықтар топырақ профилінің құрылымында және ең алдымен қарашірік қабатының қуатында айқын көрінетіні анықталды. Тозған топырақтар қарашірік қабатының (А+В) 10-15%-ға қысқаруымен сипатталады. Бұл проблема әсіресе суармалы егіншілік жағдайында айқын байқалады. Ол органикалық заттардың тез минералдануымен және оның топырақтағы жетіспеушілігінің тез пайда болуымен байланысты, гумусқа деген жүктемені арттырады және оның нашарлауына алып келеді. Ауыспалы егіс дақылдары, олардың биологиялық ерекшеліктеріне сәйкес, қоректік заттардың жиналуын әр түрлі қамтамасыз етеді және топырақтың құнарлылығын сақтауға ықпал етеді. Жоңышқа топырақта азот, фосфор және калиймен байытылған өсімдік қалдықтарының едәуір мөлшерін қалдырады. Жоңышқадан кейін өсімдік қалдықтары мен тамыр қалдықтарының ең көп мөлшерін күздік бидай мен сиыр жоңышқа қоспасы қалдырды. Қант қызылшасы мен май бұршақ, тамыр қалдықтарының салыстырмалы түрде аз жиналуымен сипатталатындықтан, минералды және органикалық тыңайтқыштарды қосымша енгізуді қажет етеді. Жасыл көң топырақ құрылымын сақтауда ерекше рөл атқарады және де олардың қалдықтары басқа дақылдармен салыстырғанда тезірек ыдырайды.

қарашірік құрамы қарашірік қабатының қуаты өсімдік қалдықтары жоңышқа қант қызылшасы май бұршақ қоректік заттар (NPK)

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. Аханов Ж.У. Почвоведение в развитых странах мира и приоритетные проблемы почвенной науки в Казахстане // Научные основы воспроизводства плодородия, охраны и рационального использования почв Казахстана. Алматы:Тетис, 2001. 33 с.
  2. 2. Токбергенова А.А., Каирова Ш.Г., Киясова Л.Ш. (2017). Причины и последствия деградации земель и опустынивания: на примере Республики Казахстан. Journal of Geography and Environmental Management, 43(2). https://bulletin-geography.kaznu.kz/index.php/1-geo/article/view/323
  3. 3. Шакиров Р.С., Бикмухаметов З.М., Хисамиев Ф.Ф. Ресурсосберегающие технологии возделывания сельскохозяйственных культур в экологически сбалансированной системе земледелия // Вестник Казанского государственного аграрного университета. 2017. Т.12. № 4(46). С.54–60.
  4. 4. Байшанова А.Е., Кедельбаев Б.Ш. Проблемы деградации почв. Анализ современного состояния плодородия орошаемых почв республики Казахстан//Научное обозрение. Биологические науки, 2016. №2. С.5-13; URL:https://science-biology.ru/ru/article/view?id=991 (дата обращения: 30.05.2024).
  5. 5. Zhandybayev O, Malimbayeva A., Shibikeyeva A., Amirkhan A. Effect of fertigation on nutrient dynamics of gray-brown soils and apple (Malus pumila) yields in intensive orchards of Kazakhstan//Research On Crops, 2023, vol.24, Р.506-514. DOI: 10.31830/2348-7542.2023. ROC-927.
  6. 6. Подколзин О.А. Мониторинг и оценка состояния почв степных агроландшафтов Северо-Западного Кавказа/О.А. Подколзин, И.В. Соколова, В.Н. Слюсарев, А.В. Осипов, Т.В. Швец, А.Ю. Перов. Агрохимический вестник. 2019. № 1. С.11-15
  7. 7. Елешев Р.Е. Современное состояние пахотных земель и пути воспроизводства их плодородия. Сборник статей по материалам докладов научно-теоретической конференции «освоение целинных и залежных земель: история и современность» (4-6 декабря 2003 года), посвященной 50-летию освоения целинных и залежных земель. Астана:Казахский аграрный университет им. С. Сейфуллина. 2004. 288 с.
  8. 8. Kenenbaev SB, Ramazanova SB, Gusev VN (2023). State and prospects of mineral fertilizers use in agriculture of Kazakhstan. SABRAO J. Breed. Genet. 55(3): 886-895. http://doi.org/10.54910/sabrao 2023.55.3.23
  9. 9. Yessenbayeva G., Kenenbayev S., Dutbayev Y. and Kaldykozov N. Effects of biological fertilizers and the conditions of the year on the physiology and productivity of corn in Kazakhstan. // Brazilian Journal of Biology, 2024, vol.84, e286562 | https://doi.org/10.1590/1519-6984.286562.
  10. 10. Аксенова Ю.В., Бойко В.С Роль многолетних трав и интенсивной системы земледелия в повышении энергетического потенциала органического вещества длительно орошаемой лугово-черноземной почвы//Земледелие. 2017. № 5. С.18–20.
  11. 11. Жапаев Р.К., Куныпияева Г.Т., Оспанбаев Ж., Сембаева А.С., Қырғызбай Қ., Какимжанов Е.Х.. Влияние разных способов обработки почвы на ее агрофизические и агрохимические свойства почвы в условиях богары юго-востока Казахстана//Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №2-1-2024, ISSN 2304-3334. С.220-233. DOI https://doi.org/10.37884/2-1-2024/560
  12. 12. Доспехов, Б.А. Методика полевого дела. М.,1973. 336 с.
  13. 13. Кененбаев, С.Б. Роль биологических средств в органическом земледелии. // Сибирский вестник сельскохозяйственной науки. Краснообск (Новосиб. обл.), Том: 50 № 3 Год: 2020. С. 103-110. https://doi.org/10.26898/0370-8799-2020-3-11
  14. 14. Лошаков, В.Т. Севообороты и биологизация земледелия // Вестник с.-х. науки. - 1992. №2. с. 19-20.
  15. 15. Наумкин, Б.Н., Лопачев, Н.А., Петров, В.Т. Севообороты биологизированных систем земледелия // Достижения науки и техники АПК. 1999. №4. С. 14-18.
  16. 16. Наумкин, В.Н. Биологизированные севообороты - основа современных систем земледелия // Земледелие, 1998, №5, С. 16-17

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ (ДАҚЫЛ ЖӘНЕ ТЫҢАЙТҚЫШТАР) ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ-ҚАРА ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРЫНЫҢ ТОЗУ ДӘРЕЖЕСІНЕ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler. 3 (107) (Sep. 2025), 250–259. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2025/23.
(1)АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ (ДАҚЫЛ ЖӘНЕ ТЫҢАЙТҚЫШТАР) ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ-ҚАРА ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРЫНЫҢ ТОЗУ ДӘРЕЖЕСІНЕ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler 2025, No. 3 (107), 250-259. https://doi.org/10.37884/3-2025/23.
АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ (ДАҚЫЛ ЖӘНЕ ТЫҢАЙТҚЫШТАР) ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ-ҚАРА ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРЫНЫҢ ТОЗУ ДӘРЕЖЕСІНЕ ӘСЕРІ. (2025). Izdenister Natigeler, 3 (107), 250-259. https://doi.org/10.37884/3-2025/23
АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ (ДАҚЫЛ ЖӘНЕ ТЫҢАЙТҚЫШТАР) ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ-ҚАРА ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРЫНЫҢ ТОЗУ ДӘРЕЖЕСІНЕ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (107), p. 250–259, 2025. DOI: 10.37884/3-2025/23. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1023. Acesso em: 15 sep. 2026.
“АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ (ДАҚЫЛ ЖӘНЕ ТЫҢАЙТҚЫШТАР) ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ-ҚАРА ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРЫНЫҢ ТОЗУ ДӘРЕЖЕСІНЕ ӘСЕРІ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 3 (107) (September): 250-59. https://doi.org/10.37884/3-2025/23.
“АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ (ДАҚЫЛ ЖӘНЕ ТЫҢАЙТҚЫШТАР) ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ-ҚАРА ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРЫНЫҢ ТОЗУ ДӘРЕЖЕСІНЕ ӘСЕРІ” (2025) Izdenister natigeler, (3 (107), pp. 250–259. doi:10.37884/3-2025/23.
[1]“АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ (ДАҚЫЛ ЖӘНЕ ТЫҢАЙТҚЫШТАР) ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ-ҚАРА ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРЫНЫҢ ТОЗУ ДӘРЕЖЕСІНЕ ӘСЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 3 (107), pp. 250–259, Sep. 2025, doi: 10.37884/3-2025/23.
“АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ (ДАҚЫЛ ЖӘНЕ ТЫҢАЙТҚЫШТАР) ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ-ҚАРА ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРЫНЫҢ ТОЗУ ДӘРЕЖЕСІНЕ ӘСЕРІ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (107), Sept. 2025, pp. 250-9, https://doi.org/10.37884/3-2025/23.
“АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ (ДАҚЫЛ ЖӘНЕ ТЫҢАЙТҚЫШТАР) ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ-ҚАРА ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРЫНЫҢ ТОЗУ ДӘРЕЖЕСІНЕ ӘСЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 3 (107) (September 30, 2025): 250–259. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1023.
1.АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ (ДАҚЫЛ ЖӘНЕ ТЫҢАЙТҚЫШТАР) ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ-ҚАРА ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРЫНЫҢ ТОЗУ ДӘРЕЖЕСІНЕ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 15];(3 (107):250-9. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1023
1.АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАРДЫҢ (ДАҚЫЛ ЖӘНЕ ТЫҢАЙТҚЫШТАР) ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ-ҚАРА ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТАРЫНЫҢ ТОЗУ ДӘРЕЖЕСІНЕ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler. 2025;(3 (107):250-259. doi:10.37884/3-2025/23