ВЛИЯНИЕ СИДЕРАЛЬНЫХ КУЛЬТУР И СПОСОБОВ ИХ ЗАДЕЛКИ НА ТОКСИЧНОСТЬ И СУПРЕССИВНОСТЬ ПОЧВЫ

Ирина Булгакова; Ирина Рукавицина; Ольга Нелис; Владимир Заболотских

doi:10.37884/2-2025/28

Аңдатпа

Мақалада бу прекурсорларын дайындаудың дәстүрлі – жалпақ кесу және жасыл көң жүйесіндегі жасыл көң қоспаларының топырақтың уыттылығы мен супрессивтілігіне әсері қарастырылады.

Зерттеудің мақсаты – Солтүстік Қазақстанның дала аймағы жағдайында оңтүстік карбонатты қара топырақтың биологиялық уыттылығы мен супрессивтік қасиеттеріне бұршақ-дәнді, дәнді-майлы және бұршақ-майлы жасыл көң қоспаларының әсерін және оларды ендіру тәсілдерін бағалау.

Дәстүрлі бу және жасыл көң қоспаларын дайындау технологиясының нұсқаларында оларды отырғызудың әртүрлі әдістерімен таңдалған топырақ бүкіл вегетациялық кезеңде бидай көшеттерінің дамуына улы әсер етпегені көрсетілді. Бидайдың бастапқы тамырлары мен өскіндеріне қатысты фитотоксикалық әсер байқалмады. Зерттелген барлық нұсқаларда бұл көрсеткіш 20%-дан аз болды.

Жасыл көң қоспаларының құрамы және оларды отырғызу әдістері топырақтың супрессивті белсенділігіне тікелей әсер етті. Саңырауқұлақтардың дамуы F. equiseti (1/3) және F. poae (302/1) 67%-ға дейін шабу кезінде дәнді-майлы дақылдар (сұлы+қыша) қоспасынан алынған топырақта төмендеді. Бұршақ-жарма қоспасы (бұршақ+сұлы) беткейлік жарықпен шабу кезінде F. equiseti (1/3) белсенділігін 22%-ға, ал дәнді-майлы дақылдар (сұлы+қыша) F. poae өсуін 31%-ға және F. equiseti (1/3) өсуін 41%-ға дейін төмендетті.

оңтүстік карбонатты қара топырақтар фитоуыттылық супрессивтілік фитопатогендер жасыл көң қоспалары сүрі жерді дайындау технологиялары

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1 Торопова Е. Ю., Соколов М. С., Глинушкин А.П. Индукция супрессивности почвы-важнейший фактор лимитирования вредоносности корневых инфекций //Агрохимия. – 2016. – №. 8. – С. 44-55.
2 Mertens D., Boege K., Kessler A., Koricheva J., Thaler J.S., Whiteman N.K., Poelman E.H. Predictability of biotic stress structures plant defence evolution // Trends Ecol. Evol. – 2021. – 36 (5). – Р. 444 - 456. doi: 10.1016/j.tree.2020.12.009
3 Smiley R.W., Gourlie J.A., Easley S.A., Patterson L.-M., Whittaker R.G. Crop damage estimates for crown rot of wheat and barley in the pacific Northwest // Plant Disease. – 2005. – 89(6). – Р.595-604. https://doi.org/10.1094/PD-89-0595
4 Yu C., Liu, X., Zhang X., Zhang M., Gu Y., Ali Q., Mohamed M.S.R., Xu J., Shi J., Gao X., Wu H., Gu Q. Mycosubtilin Produced by Bacillus subtilis ATCC6633 inhibits growth and mycotoxin biosynthesis of Fusarium graminearum and Fusarium verticillioides //Toxins. – 2021. – 13 (11). – Р. 791. https://doi.org/10.3390/toxins13110791
5 Трояновская Е. С. Оценка состояния почв городских территорий методом комплексного биотестрования / Е. С. Трояновская, О. В. Абро¬симова, Е. И. Тихомирова. - Текст: непосред¬ственный // Теоретическая и прикладная эколо¬гия. - 2011. - № 2. - С. 32-36.
6 Трофимов И. А., Трофимова Л. С., Яковлева Е. П. Проблемы и перспективы биологического зем¬леделия в управлении агроландшафтами // Проблемы и перспективы биологического земледелия: мате¬риалы международной научной конференции (п. Рассвет, 23-25 сентября 2014 г.). Ростов-на Дону: Изд-во Южного федерального университета, 2014. С. 22-27.
7 Тулаев Ю.В., Тулькубаева С.А., Абуова А.Б., Сомова С.В., Бастаубаева Ш.О. Внедрение элементов органического земледелия в Костанайской области // «Ізденістер, нәтижелер – Исследование, результаты». – 2021. - No 3 (91). – С. 52-65. DOI: https://doi.org/10.37884/3-2021/07
8 Котяк П.А., Чебыкина Е.В., Воронин А.Н., Носкова Е.В. Изменение токсичности почвы под действием технологий возделывания культур//Вестник Алтайского государственного аграрного университета. – № 8 (226). – 2023. – С.25-33.
9 Линкова С.А., Акинчина А.В., Закараева А.С., Фёдорова А.С. Влияние сидеральных культур и способов их заделки на микробиологическую активность почвы и урожайность подсолнечника и кукурузы на зерно//Вестник Курской государственной сельскохозяйственной академии. – 2014. – № 7. – С. 51-59.
10 Гребенюк К.В. Анализ эффективности применения сидератов по системе no-till для северного региона КАЗАХСТАНА// Научный Технический Вестник Технические системы в АПК. – 2021. -№2(10). - С.61-69
11 Аюпов З.З., Рыцева Н. Г. Продуктивность полевых севооборотов в зависимости от системы основной обработки почвы и удобрений // Достижения науки и техники АПК. - 2010. – № 2. – С. 10-12.
12 Сидеральные культуры - потенциал зеленых удобрений [Электронный ресурс] // AgriEcoMission. - URL: https://agriecomission.com/base/sideralnye-kultury-potencial-zelenyh-udobrenii (дата обращения: 30.05.2025).
13 Котяк П.А., Чебыкина Е.В., Воронин А.Н., Носкова Е.В. Изменение токсичности почвы под действием технологий возделывания культур // Вестник АГАУ. – 2023. – №8 (226). – С. 25-33. DOI: 10.53083/1996-4277-2023-226-8-25-33
14 Azizan KA, Zamani AI, Ibrahim S, Yusoff N, Abdul Ghani NH, Nawawi MF. The dynamic linkage between phytotoxicity and metabolites in Wedelia trilobata soils //Weed Biol. Manag. – 2021. – V.21. – Р.68-85. https://doi.org/10.1111/wbm.12222
15 Максимова Н.Б., Морковкин Г.Г., Лаврентьева А. Оценка токсичности и загрязненности почв методом фитоиндикации // Вестник Алтайского государственного аграрного университета. – 2003. – №2. – С. 106 -112.
16 Торопова Е.Ю., Кириченко А.А. Способ определения супрессивности почвы // Патент РФ № RU 2568913 C1 (опубликован 20.11.2015). – № 32.
17 Спиридонов Ю.Я., Соколов М.С., Глинушкин А.П., Каракотов С.Д., Коршунов А.В., Торопова Е.Ю., Сараев П.В., Семенов А.М., Семенов В.М., Никитин Н.В., Калиниченко В.П., Лысенко Ю.Н. Адаптивно-интегрированная защита растений. – М.: Печатный город, 2019. – 626 с.
18 Соколов М.С., Спиридонов Ю.Я., Глинушкин А.П., Торопова Е.Ю. Органическое удобрение - эффективный фактор оздоровления почвы и индуктор её супрессивности //Достижения науки и техники АПК. – 2018. –Т. 32. – № 1. – С. 4-12.
19 Зинченко М. К., Стоянова Л. Г. Влияние уровня антропогенной нагрузки на токсичность серой лесной почвы // Владимирский земледелец. – 2010. – № 4. – С. 26-27.
20 Коржов С. И., Маслов В. А., Орехова Е. С. Изменение микробиологической активности почвы при различных способах ее обработки // АГРО XXI. – 2009. – № 1-3. – С. 22-23.
21 Биотестирование как наиболее целесообразный метод определения интегральной токсичности почвы. – Текст: электронный. – URL: https://www.newecologist.ru/ecologs-2490-1.html (дата обращения: 28.03.2025).

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ТОПЫРАҚТЫҢ УЫТТЫЛЫҒЫ МЕН СУПРЕССИВТІЛІГІНЕ СИДЕРАТ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ЕНГІЗУ ӘДІСТЕРІНІҢ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler. 2 (106) (Jun. 2025), 283–297. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2025/28.

(1)ТОПЫРАҚТЫҢ УЫТТЫЛЫҒЫ МЕН СУПРЕССИВТІЛІГІНЕ СИДЕРАТ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ЕНГІЗУ ӘДІСТЕРІНІҢ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler 2025, No. 2 (106), 283-297. https://doi.org/10.37884/2-2025/28.

ТОПЫРАҚТЫҢ УЫТТЫЛЫҒЫ МЕН СУПРЕССИВТІЛІГІНЕ СИДЕРАТ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ЕНГІЗУ ӘДІСТЕРІНІҢ ӘСЕРІ. (2025). Izdenister Natigeler, 2 (106), 283-297. https://doi.org/10.37884/2-2025/28

ТОПЫРАҚТЫҢ УЫТТЫЛЫҒЫ МЕН СУПРЕССИВТІЛІГІНЕ СИДЕРАТ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ЕНГІЗУ ӘДІСТЕРІНІҢ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (106), p. 283–297, 2025. DOI: 10.37884/2-2025/28. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/926. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ТОПЫРАҚТЫҢ УЫТТЫЛЫҒЫ МЕН СУПРЕССИВТІЛІГІНЕ СИДЕРАТ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ЕНГІЗУ ӘДІСТЕРІНІҢ ӘСЕРІ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 2 (106) (June): 283-97. https://doi.org/10.37884/2-2025/28.

“ТОПЫРАҚТЫҢ УЫТТЫЛЫҒЫ МЕН СУПРЕССИВТІЛІГІНЕ СИДЕРАТ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ЕНГІЗУ ӘДІСТЕРІНІҢ ӘСЕРІ” (2025) Izdenister natigeler, (2 (106), pp. 283–297. doi:10.37884/2-2025/28.

[1]“ТОПЫРАҚТЫҢ УЫТТЫЛЫҒЫ МЕН СУПРЕССИВТІЛІГІНЕ СИДЕРАТ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ЕНГІЗУ ӘДІСТЕРІНІҢ ӘСЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 2 (106), pp. 283–297, Jun. 2025, doi: 10.37884/2-2025/28.

“ТОПЫРАҚТЫҢ УЫТТЫЛЫҒЫ МЕН СУПРЕССИВТІЛІГІНЕ СИДЕРАТ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ЕНГІЗУ ӘДІСТЕРІНІҢ ӘСЕРІ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (106), June 2025, pp. 283-97, https://doi.org/10.37884/2-2025/28.

“ТОПЫРАҚТЫҢ УЫТТЫЛЫҒЫ МЕН СУПРЕССИВТІЛІГІНЕ СИДЕРАТ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ЕНГІЗУ ӘДІСТЕРІНІҢ ӘСЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 2 (106) (June 30, 2025): 283–297. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/926.

1.ТОПЫРАҚТЫҢ УЫТТЫЛЫҒЫ МЕН СУПРЕССИВТІЛІГІНЕ СИДЕРАТ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ЕНГІЗУ ӘДІСТЕРІНІҢ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (106):283-97. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/926

1.ТОПЫРАҚТЫҢ УЫТТЫЛЫҒЫ МЕН СУПРЕССИВТІЛІГІНЕ СИДЕРАТ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ЕНГІЗУ ӘДІСТЕРІНІҢ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler. 2025;(2 (106):283-297. doi:10.37884/2-2025/28

[1] 1 Торопова Е. Ю., Соколов М. С., Глинушкин А.П. Индукция супрессивности почвы-важнейший фактор лимитирования вредоносности корневых инфекций //Агрохимия. – 2016. – №. 8. – С. 44-55.

[2] 2 Mertens D., Boege K., Kessler A., Koricheva J., Thaler J.S., Whiteman N.K., Poelman E.H. Predictability of biotic stress structures plant defence evolution // Trends Ecol. Evol. – 2021. – 36 (5). – Р. 444 - 456. doi: 10.1016/j.tree.2020.12.009

[3] 3 Smiley R.W., Gourlie J.A., Easley S.A., Patterson L.-M., Whittaker R.G. Crop damage estimates for crown rot of wheat and barley in the pacific Northwest // Plant Disease. – 2005. – 89(6). – Р.595-604. https://doi.org/10.1094/PD-89-0595

[4] 4 Yu C., Liu, X., Zhang X., Zhang M., Gu Y., Ali Q., Mohamed M.S.R., Xu J., Shi J., Gao X., Wu H., Gu Q. Mycosubtilin Produced by Bacillus subtilis ATCC6633 inhibits growth and mycotoxin biosynthesis of Fusarium graminearum and Fusarium verticillioides //Toxins. – 2021. – 13 (11). – Р. 791. https://doi.org/10.3390/toxins13110791

[5] 5 Трояновская Е. С. Оценка состояния почв городских территорий методом комплексного биотестрования / Е. С. Трояновская, О. В. Абро¬симова, Е. И. Тихомирова. - Текст: непосред¬ственный // Теоретическая и прикладная эколо¬гия. - 2011. - № 2. - С. 32-36.

[6] 6 Трофимов И. А., Трофимова Л. С., Яковлева Е. П. Проблемы и перспективы биологического зем¬леделия в управлении агроландшафтами // Проблемы и перспективы биологического земледелия: мате¬риалы международной научной конференции (п. Рассвет, 23-25 сентября 2014 г.). Ростов-на Дону: Изд-во Южного федерального университета, 2014. С. 22-27.

[7] 7 Тулаев Ю.В., Тулькубаева С.А., Абуова А.Б., Сомова С.В., Бастаубаева Ш.О. Внедрение элементов органического земледелия в Костанайской области // «Ізденістер, нәтижелер – Исследование, результаты». – 2021. - No 3 (91). – С. 52-65. DOI: https://doi.org/10.37884/3-2021/07

[8] 8 Котяк П.А., Чебыкина Е.В., Воронин А.Н., Носкова Е.В. Изменение токсичности почвы под действием технологий возделывания культур//Вестник Алтайского государственного аграрного университета. – № 8 (226). – 2023. – С.25-33.

[9] 9 Линкова С.А., Акинчина А.В., Закараева А.С., Фёдорова А.С. Влияние сидеральных культур и способов их заделки на микробиологическую активность почвы и урожайность подсолнечника и кукурузы на зерно//Вестник Курской государственной сельскохозяйственной академии. – 2014. – № 7. – С. 51-59.

[10] 10 Гребенюк К.В. Анализ эффективности применения сидератов по системе no-till для северного региона КАЗАХСТАНА// Научный Технический Вестник Технические системы в АПК. – 2021. -№2(10). - С.61-69

[11] 11 Аюпов З.З., Рыцева Н. Г. Продуктивность полевых севооборотов в зависимости от системы основной обработки почвы и удобрений // Достижения науки и техники АПК. - 2010. – № 2. – С. 10-12.

[12] 12 Сидеральные культуры - потенциал зеленых удобрений [Электронный ресурс] // AgriEcoMission. - URL: https://agriecomission.com/base/sideralnye-kultury-potencial-zelenyh-udobrenii (дата обращения: 30.05.2025).

[13] 13 Котяк П.А., Чебыкина Е.В., Воронин А.Н., Носкова Е.В. Изменение токсичности почвы под действием технологий возделывания культур // Вестник АГАУ. – 2023. – №8 (226). – С. 25-33. DOI: 10.53083/1996-4277-2023-226-8-25-33

[14] 14 Azizan KA, Zamani AI, Ibrahim S, Yusoff N, Abdul Ghani NH, Nawawi MF. The dynamic linkage between phytotoxicity and metabolites in Wedelia trilobata soils //Weed Biol. Manag. – 2021. – V.21. – Р.68-85. https://doi.org/10.1111/wbm.12222

[15] 15 Максимова Н.Б., Морковкин Г.Г., Лаврентьева А. Оценка токсичности и загрязненности почв методом фитоиндикации // Вестник Алтайского государственного аграрного университета. – 2003. – №2. – С. 106 -112.

[16] 16 Торопова Е.Ю., Кириченко А.А. Способ определения супрессивности почвы // Патент РФ № RU 2568913 C1 (опубликован 20.11.2015). – № 32.

[17] 17 Спиридонов Ю.Я., Соколов М.С., Глинушкин А.П., Каракотов С.Д., Коршунов А.В., Торопова Е.Ю., Сараев П.В., Семенов А.М., Семенов В.М., Никитин Н.В., Калиниченко В.П., Лысенко Ю.Н. Адаптивно-интегрированная защита растений. – М.: Печатный город, 2019. – 626 с.

[18] 18 Соколов М.С., Спиридонов Ю.Я., Глинушкин А.П., Торопова Е.Ю. Органическое удобрение - эффективный фактор оздоровления почвы и индуктор её супрессивности //Достижения науки и техники АПК. – 2018. –Т. 32. – № 1. – С. 4-12.

[19] 19 Зинченко М. К., Стоянова Л. Г. Влияние уровня антропогенной нагрузки на токсичность серой лесной почвы // Владимирский земледелец. – 2010. – № 4. – С. 26-27.

[20] 20 Коржов С. И., Маслов В. А., Орехова Е. С. Изменение микробиологической активности почвы при различных способах ее обработки // АГРО XXI. – 2009. – № 1-3. – С. 22-23.

[21] 21 Биотестирование как наиболее целесообразный метод определения интегральной токсичности почвы. – Текст: электронный. – URL: https://www.newecologist.ru/ecologs-2490-1.html (дата обращения: 28.03.2025).