ОСНОВНЫЕ ПОКАЗАТЕЛИ СЕЛЕКЦИОННЫХ СОРТООБРАЗЦОВ ЯРОВОГО ЯЧМЕНЯ В УСЛОВИЯХ АЛМАТИНСКОЙ ОБЛАСТИ

Айдана  Сабитова; Гульнур  Сулейманова; Амангельды  Сарбаев; Тефиде  Кизилдениз

doi:10.37884/2-2024/10

Аңдатпа

Дәнді дақылдарды өндіру аграрлық секторды дамытудың басым бағыты болып табылады. Қазақстан Республикасының ауыл шаруашылығында маңызды орын алатын арпа негізгі азық-түлік және техникалық дақыл болып табылады. Бұл зерттеу Қазақстандағы жаздық арпа сорттарының негізгі көрсеткіштерін бағалауға жүргізілген және осы өңірдегі 55 селекциялық сорт үлгілерінің бейімделуі мен өнімділігіне кешенді бағалау жүргізілген өз түріндегі алғашқы зерттеу болып табылады. Сонымен қатар, тұқымдарды емдеудің тиімді құралын алу үшін тұқымдарды фитосанитарлық зерттеу жүргізілді. Зерттеу аясында Сәуле, Сымбат және Арна стандарттары қолданылды, бұл бірқатар ерекше заңдылықтарды, соның ішінде климаттық жағдайлардың масақтың сипаттамалары мен астық сапасына әсері туралы деректерді анықтауға мүмкіндік берді.

Өсімдіктің биіктігі, масақ ұзындығы, дән саны, дән массасы, масақ саны, тамырсыз орақтың салмағы, тамырсыз өсімдіктің салмағы, 1000 дән массасы және басқа параметрлер сияқты дақыл өнімділігінің элементтерін қамтитын дақылдарға құрылымдық талдау жүргізілді. Нәтижелер дәндер саны мен масақ ұзындығы бойынша селекциялық үлгілер арасында айтарлықтай өзгергіштікті көрсетті. 1000 дәннің массасы мен өнімділігіне қатысты таралу көп айырмашылық көрсеткен жоқ. Бұл тұжырымдар сорттық ерекшеліктер мен өсу жағдайлары жаздық арпаның өнімділігі мен оның сипаттамаларына қалай әсер ететінін талқылайды. Алынған нәтижелер селекция мен аграрлық тәжірибе үшін маңызды және осы аймақтағы арпа сорттарының әлеуетіне дәлірек қарауды қамтамасыз етеді және жаздық арпа генотипі мен қоршаған орта арасындағы өзара әрекеттесуді түсінуге жаңалық қосады.

жаздық арпа, селекция, арпа өнімділігі, сорт сұрыптау, өнімділік, құрылымдық талдау, бейімделу

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Ершова Л. А., Голова Т. Г. Оценка метода выявления адаптивных к неблагоприятным факторам среды линий ярового ячменя //Зернобобовые и крупяные культуры. – 2022. – №. 3 (43). – С. 100–108.
2. Добруцкая Е. Г., Пивоваров В. Ф. Экологическая роль сорта в XXI веке //Селекция и семеноводство. – 2000. – №. 1. – С. 28-30.
3. Абрамова М. В., Дубовец Т. А., Кротова Л. А. Испытание ярового ячменя в условиях Центрального Казахстана //Вестник Алтайского государственного аграрного университета. – 2016. – №. 1 (135). – С. 15–19.
4. Аниськов Н. И., Поползухин П. В. Яровой ячмень в Западной Сибири (селекция, семеноводство, сорта). – 2010.
5. Revisit to Ethiopian traditional barley-based food//Journal of Ethnic Foods. / J. Mohammed, S. Seleshi, F. Nega, M. Lee. – 2016. Vol. 3. Issue 2. 135- 141 p.
6. Драчева М. К. Направления и результаты селекции ярового ячменя в Тамбовской области //Инновационные технологии в растениеводстве. – 2009. – С. 248–249.
7. Аниськов Н. И. Селекция ячменя в Западной Сибири //Достижения науки и техники АПК. – 2009. – №. 1. – С. 24–26.
8. Сурин Н. А. Адаптивный потенциал сортов зерновых культур сибирской селекции и пути его совершенствования (пшеница, ячмень, овес). – 2011.
9. Марухняк А. Я. Оценка адаптивных особенностей сортов ярового ячменя //Вестник Белорусской государственной сельскохозяйственной академии. – 2018. – №. 1. – С. 67-72.
10. Корзун О. С., Бруйло А. С. Адаптивные особенности селекции и семеноводства сельскохозяйственных растений. – 2011.
11. https://www.kazhydromet.kz
12. Койшыбаев М. К. Болезни зерновых культур: симптомы, распространение и вредоносность, специализация, биологические особенности, структура популяций возбудителей и интегрированная защита посевов / М.К. Койшыбаев. – Алматы: «Бастау», 2002. – 368 с.
13. Кипшакбаева*, Г., Амантаев, Б., Кипшакбаева, А., Рысбекова, А., & Кульжабаев E. (2021). Фотосинтетические пигменты и продуктивность генотипов ярового ячменя. Izdenister Natigeler, (2 (90), 136–148. https://doi.org/10.37884/2-2021/14
14. Куланбай , К. ., Акмуллаева , А. ., Сыдыкбаева , С. ., Маманова , С. ., & Кулжанова, Д. . (2023). Сравнительные исследования химического состава отобранных сортов ячменя из основных зерносеющих юго-восток казахстана. Izdenister Natigeler, (2 (98), 235–245. https://doi.org/10.37884/2-2023/23
15. Жумагулов*, И., Амантаев, Б., Муханов, Н. ., & Кульжабаев, Е. . (2021). Влияние атмосферных осадков на урожайность яровой пшеницы и ячменя в сухостепной зоне северного казахстана. Izdenister Natigeler, (3 (91), 28–36. https://doi.org/10.37884/3-2021/04
16. Hunt, E. D., Svoboda, M., Wardlow, B., Hubbard, K., Hayes, M., & Arkebauer, T. (2014). Monitoring the effects of rapid onset of drought on non-irrigated maize with agronomic data and climate-based drought indices. Agricultural and Forest Meteorology, 191, 1-11.
17. Левакова, О. В. (2022). Вариабельность элементов структуры урожая ярового ячменя в зависимости от гидротермических условий вегетации. Аграрная наука Евро-Северо-Востока, 23(3), 327–333.
18. Sabitova, A., Suleımanova, G., Kizildeniz, T., & Yetik, A. K. (2024). Modeling Climate Change Scenarios for Spring Barley in Southeast of Almaty in Kazakhstan Using the LINTUL Approach. Black Sea Journal of Engineering and Science, 7(3), 19-20.
19. Hussein, W., Ramadan, W. A., & Ibrahim, H. F. (2024). Isolation and identification of associated endophytic bacteria from barely seeds harbour non-ribosomal peptides and enhance tolerance to salinity stress. Beni-Suef University Journal of Basic and Applied Sciences, 13(1), 27.
20. Desalew, F. (2024). Review on Molecular Marker Used in Barley Breeding.
21. Espinosa-García, F. J. (2022). The role of phytochemical diversity in the management of agroecosystems. Botanical Sciences, 100(SPE), 245-262.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЗДЫҚ АРПАНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ СОРТ ҮЛГІЛЕРІНІҢ НЕГІЗГІ КӨРСЕТКІШТЕРІ. Izdenister natigeler. 2 (102) (Jun. 2024), 96–107. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2024/10.

(1)АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЗДЫҚ АРПАНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ СОРТ ҮЛГІЛЕРІНІҢ НЕГІЗГІ КӨРСЕТКІШТЕРІ. Izdenister natigeler 2024, No. 2 (102), 96-107. https://doi.org/10.37884/2-2024/10.

АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЗДЫҚ АРПАНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ СОРТ ҮЛГІЛЕРІНІҢ НЕГІЗГІ КӨРСЕТКІШТЕРІ. (2024). Izdenister Natigeler, 2 (102), 96-107. https://doi.org/10.37884/2-2024/10

АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЗДЫҚ АРПАНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ СОРТ ҮЛГІЛЕРІНІҢ НЕГІЗГІ КӨРСЕТКІШТЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (102), p. 96–107, 2024. DOI: 10.37884/2-2024/10. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/496. Acesso em: 15 sep. 2026.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЗДЫҚ АРПАНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ СОРТ ҮЛГІЛЕРІНІҢ НЕГІЗГІ КӨРСЕТКІШТЕРІ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 2 (102) (June): 96-107. https://doi.org/10.37884/2-2024/10.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЗДЫҚ АРПАНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ СОРТ ҮЛГІЛЕРІНІҢ НЕГІЗГІ КӨРСЕТКІШТЕРІ” (2024) Izdenister natigeler, (2 (102), pp. 96–107. doi:10.37884/2-2024/10.

[1]“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЗДЫҚ АРПАНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ СОРТ ҮЛГІЛЕРІНІҢ НЕГІЗГІ КӨРСЕТКІШТЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 2 (102), pp. 96–107, Jun. 2024, doi: 10.37884/2-2024/10.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЗДЫҚ АРПАНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ СОРТ ҮЛГІЛЕРІНІҢ НЕГІЗГІ КӨРСЕТКІШТЕРІ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (102), June 2024, pp. 96-107, https://doi.org/10.37884/2-2024/10.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЗДЫҚ АРПАНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ СОРТ ҮЛГІЛЕРІНІҢ НЕГІЗГІ КӨРСЕТКІШТЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 2 (102) (June 29, 2024): 96–107. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/496.

1.АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЗДЫҚ АРПАНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ СОРТ ҮЛГІЛЕРІНІҢ НЕГІЗГІ КӨРСЕТКІШТЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2 (102):96-107. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/496

1.АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЗДЫҚ АРПАНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ СОРТ ҮЛГІЛЕРІНІҢ НЕГІЗГІ КӨРСЕТКІШТЕРІ. Izdenister natigeler. 2024;(2 (102):96-107. doi:10.37884/2-2024/10

[1] 1. Ершова Л. А., Голова Т. Г. Оценка метода выявления адаптивных к неблагоприятным факторам среды линий ярового ячменя //Зернобобовые и крупяные культуры. – 2022. – №. 3 (43). – С. 100–108.

[2] 2. Добруцкая Е. Г., Пивоваров В. Ф. Экологическая роль сорта в XXI веке //Селекция и семеноводство. – 2000. – №. 1. – С. 28-30.

[3] 3. Абрамова М. В., Дубовец Т. А., Кротова Л. А. Испытание ярового ячменя в условиях Центрального Казахстана //Вестник Алтайского государственного аграрного университета. – 2016. – №. 1 (135). – С. 15–19.

[4] 4. Аниськов Н. И., Поползухин П. В. Яровой ячмень в Западной Сибири (селекция, семеноводство, сорта). – 2010.

[5] 5. Revisit to Ethiopian traditional barley-based food//Journal of Ethnic Foods. / J. Mohammed, S. Seleshi, F. Nega, M. Lee. – 2016. Vol. 3. Issue 2. 135- 141 p.

[6] 6. Драчева М. К. Направления и результаты селекции ярового ячменя в Тамбовской области //Инновационные технологии в растениеводстве. – 2009. – С. 248–249.

[7] 7. Аниськов Н. И. Селекция ячменя в Западной Сибири //Достижения науки и техники АПК. – 2009. – №. 1. – С. 24–26.

[8] 8. Сурин Н. А. Адаптивный потенциал сортов зерновых культур сибирской селекции и пути его совершенствования (пшеница, ячмень, овес). – 2011.

[9] 9. Марухняк А. Я. Оценка адаптивных особенностей сортов ярового ячменя //Вестник Белорусской государственной сельскохозяйственной академии. – 2018. – №. 1. – С. 67-72.

[10] 10. Корзун О. С., Бруйло А. С. Адаптивные особенности селекции и семеноводства сельскохозяйственных растений. – 2011.

[11] 11. https://www.kazhydromet.kz

[12] 12. Койшыбаев М. К. Болезни зерновых культур: симптомы, распространение и вредоносность, специализация, биологические особенности, структура популяций возбудителей и интегрированная защита посевов / М.К. Койшыбаев. – Алматы: «Бастау», 2002. – 368 с.

[13] 13. Кипшакбаева*, Г., Амантаев, Б., Кипшакбаева, А., Рысбекова, А., & Кульжабаев E. (2021). Фотосинтетические пигменты и продуктивность генотипов ярового ячменя. Izdenister Natigeler, (2 (90), 136–148. https://doi.org/10.37884/2-2021/14

[14] 14. Куланбай , К. ., Акмуллаева , А. ., Сыдыкбаева , С. ., Маманова , С. ., & Кулжанова, Д. . (2023). Сравнительные исследования химического состава отобранных сортов ячменя из основных зерносеющих юго-восток казахстана. Izdenister Natigeler, (2 (98), 235–245. https://doi.org/10.37884/2-2023/23

[15] 15. Жумагулов*, И., Амантаев, Б., Муханов, Н. ., & Кульжабаев, Е. . (2021). Влияние атмосферных осадков на урожайность яровой пшеницы и ячменя в сухостепной зоне северного казахстана. Izdenister Natigeler, (3 (91), 28–36. https://doi.org/10.37884/3-2021/04

[16] 16. Hunt, E. D., Svoboda, M., Wardlow, B., Hubbard, K., Hayes, M., & Arkebauer, T. (2014). Monitoring the effects of rapid onset of drought on non-irrigated maize with agronomic data and climate-based drought indices. Agricultural and Forest Meteorology, 191, 1-11.

[17] 17. Левакова, О. В. (2022). Вариабельность элементов структуры урожая ярового ячменя в зависимости от гидротермических условий вегетации. Аграрная наука Евро-Северо-Востока, 23(3), 327–333.

[18] 18. Sabitova, A., Suleımanova, G., Kizildeniz, T., & Yetik, A. K. (2024). Modeling Climate Change Scenarios for Spring Barley in Southeast of Almaty in Kazakhstan Using the LINTUL Approach. Black Sea Journal of Engineering and Science, 7(3), 19-20.

[19] 19. Hussein, W., Ramadan, W. A., & Ibrahim, H. F. (2024). Isolation and identification of associated endophytic bacteria from barely seeds harbour non-ribosomal peptides and enhance tolerance to salinity stress. Beni-Suef University Journal of Basic and Applied Sciences, 13(1), 27.

[20] 20. Desalew, F. (2024). Review on Molecular Marker Used in Barley Breeding.

[21] 21. Espinosa-García, F. J. (2022). The role of phytochemical diversity in the management of agroecosystems. Botanical Sciences, 100(SPE), 245-262.