ВЛИЯНИЯ КЛИМАТИЧЕСКИХ ФАКТОРОВ НА ФЕНОЛОГИЧЕСКУЮ АДАПТАЦИЮ И  УРОЖАЙНОСТЬ ГЕНОТИПОВ ЯРОВОГО РАПСА (BRASSICA NAPUS)

Евгений Тен; Ирина Ошергина; Дарья Пестова

doi:10.37884/2-2026/08

Аңдатпа

Мақалада Солтүстік Қазақстан жағдайында гидротермиялық режимнің жылдар
бойынша жоғары өзгергіштігімен сипатталатын климаттық факторлардың жаздық рапс (Brassica
napus L.) генотиптерінің фенологиялық бейімделуіне, өнімділік элементтерінің қалыптасуына және
өнімділігіне әсерін көпжылдық бағалау нәтижелері ұсынылған. Зерттеудің мақсаты вегетациялық
кезеңдегі температуралық жағдайлар мен ылғалмен қамтамасыз етілуге байланысты рапс өсімдіктерінің
өнімдік әлеуетін жүзеге асыру заңдылықтары мен бейімделу реакцияларын анықтау, сондай-ақ
селекциялық практика үшін перспективалы генотиптерді іріктеу болды. Ауа райы жағдайлары
фенологиялық фазалардың өтуіне, өнім құрылымының элементтеріне және өнімділік деңгейіне елеулі
әсер ететіні анықталды. Қоршаған орта факторларына ең сезімтал көрсеткіш ретінде бір өсімдіктен
алынатын тұқым массасы белгіленді, оның вариация коэффициенті жекелеген жылдары 55 %-ға дейін
жетіп, белгінің жоғары фенотиптік пластикалығын көрсетті. Сонымен қатар, 1000 тұқым массасы
салыстырмалы тұрақтылықпен (V < 12 %) сипатталып, оның негізінен генетикалық шартталуын және
өнімділіктің тұрақты компоненті ретіндегі селекциялық маңызын растады. Жылдар бойынша орташа
өнімділік 11,7–81,7 ц/га аралығында айтарлықтай ауытқып, «генотип × орта» өзара әрекеттесуінің
айқын көрінісін көрсетті. Корреляциялық талдау өнімділік пен тұрақтылық және төзімділік индекстері
арасында тығыз оң байланыстардың (r = 0,70–0,74) бар екенін анықтап, олардың селекциялық
материалдың бейімделу әлеуетін бағалаудағы жоғары ақпараттылығын дәлелдеді. Зерттеу нәтижесінде
климаттық жағдайлары контрастты жылдары жоғары экологиялық пластикалылықты, абиотикалық
стресс факторларына төзімділікті және тұрақты өнім қалыптастыру қабілетін үйлестіретін НПСР0607,
Mirko, Хидалго, Ордеж және Краснодарский-3 үлгілері бөлініп алынды. Алынған нәтижелер ғылыми
және практикалық тұрғыдан маңызды болып табылады және климаттың өзгеруі мен Солтүстік
Қазақстан агроэкожүйелерінің аридизациясы жағдайында жаздық рапс селекциясының әдістемелік
тәсілдерін жетілдіруде пайдаланылуы мүмкін.

жаздық рапс пластикалылық тұрақтылық өнімділік стресс-төзімділік индексі стресске тұрақтылық

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

Bouché F., Lobet, G., Tocquin P., Périlleux C. 2016. FLOR-ID: an interactive database of flowering-time gene networks in Arabidopsis thaliana. Nucleic Acids Res.- № 44.- Рр. 1167–1171. https://doi.org/10.1093/nar/gkv1054 [in Eng.]
Eberhart S.A., Russell W.A. 1966. Stability parameters for comparing varieties. Crop. Sci. - 6(1):36–40. [in Eng.]
Guo T., Mu Q., Wang J., Vanous A. E., Onogi A., Iwata H. 2020.Dynamic effects of interacting genes underlying rice flowering-time phenotypic plasticity and global adaptation. Genome Res. – № 30. – Рр. 673–683. https://doi.org/10.1101/gr.255703.119 [in Eng.]
Han X., Xu Z.R., Zhou L., Han C.Y., Zhang Y. M. 2021. Identification of QTNs and their candidate genes for flowering time and plant height in soybean using multi-locus genome-wide association studies. Mol. Breed. - №41. – Р.39. https://doi.org/10.1007/s11032-021-01230-3 [in Eng.]
Helal M.M.U., Gill R.A., Tang M., Yang L., Hu M., Yang L. 2021. SNP- and haplotype-based GWAS of flowering-related traits in Brassica napus. Plants. - № 10.- Р. 2475. https://doi.org/10.3390/plants10112475 [in Eng.]
Hu J., Chen B., Zhao J., Zhang F., Xie T., Xu K. 2022. Genomic selection and genetic architecture of agronomic traits during modern rapeseed breeding. Nat. Genet. - № 54. – Рр. 694–704. https://doi.org/10.1038/s41588-022-01055-6
Liu N., Du Y., Warbuton M. L., Xiao Y., Yan J. 2021. Phenotypic plasticity contributes to maize adaptation and heterosis. Mol. Biol. Evol. – № 38. – Рр. 1262–1275. https://doi.org/10.1093/molbev/msaa283 [in Eng.]
Metodicheskie ukazaniya po izucheniyu kollektsii tekhnicheskikh i maslichnykh kul'tur. Leningrad: VIR. - 1968. - 39 s. [in Russ.]
Oshergina I.P., Ten E.A. 2025. Adaptivnyi potentsial perspektivnykh linii yarovogo rapsa v izmenyayushchikhsya klimaticheskikh usloviyakh severnogo regiona Kazakhstana. 3i: Intellect, Idea, Innovation – intellekt, ideya, innovatsiya. - №3. – S. 215–224. [in Russ.]
Putterill J., Laurie R., Macknight R. 2004. It’s time to flower: the genetic control of flowering time. BioEssays. – №26.- Рр. 363–373. https://doi.org/10.1002/bies.20021 [in Eng.]
Shen Y., Xiang Y., Xu E., Ge X., Li Z. 2018. Major co-localized QTL for plant height, branch initiation height, stem diameter, and flowering time in an alien introgression derived Brassica napus DH population // Front. Plant Sci. - № 9. https://doi.org/10.3389/fpls.2018.00390 [in Eng.]
Song J., Guan, Z., Hu, J., Guo, C., Yang, Z., Wang, S., et al. 2020. Eight highquality genomes reveal pan-genome architecture and ecotype differentiation of Brassica napus. Nat. Plants. – № 6. – Рр. 34–45. https://doi.org/10.1038/s41477-019-0577-7 [in Eng.]
Ten E.A., Oshergina I.P., Dorogova Yu.P. 2025. Izuchenie vliyaniya gidrotermicheskikh uslovii na produktivnost' kollektsionnykh obraztsov yarovogo rapsa v usloviyakh sukhostepnoi zony Akmolinskoi oblasti. Izdenister Natigeler. – №2(106). – S. 141–155 https://doi.org/10.37884/2-2025/14 [in Russ.]
Yang C., Gan Y., Harker K.N., Kutcher H.R., Gulden R., Irvine B. 2014. Up to 32 % yield increase with optimized spatial patterns of canola plant establishment in western Canada. Agron. Sustain. Dev. – № 34.- Рр. 793–801. https://doi.org/10.1007/s13593-014-0218-5 [in Eng.]
Zhang H., Berger J.D., Milroy S.P. 2013. Genotype×environment interaction studies highlight the role of phenology in specific adaptation of canola (Brassica napus) to contrasting Mediterranean climates. Field Crops Res. – №144. – Рр.77– 88. https://doi.org/10.1016/j.fcr.2013.01.006 [in Eng.]
Zhang J., Yi Q., Xing F., Tang C., Wang L., Ye W. 2018. Rapid shifts of peak flowering phenology in 12 species under the effects of extreme climate events in Macao. Sci. Rep. –- № 8.- 13950. https://doi.org/10.1038/s41598-018-32209-4 [in Eng.]
Zhao H., Savin K.W., Li Y., Breen E.J., Maharjan P., Tibbits, J.F. 2022. Genome-wide association studies dissect the G × E interaction for agronomic traits in a worldwide collection of safflowers (Carthamus tinctorius l.). Mol. Breed. - № 42. – Р. 24. https://doi.org/10.1007/s11032-022-01295-8 [in Eng.]

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. ЖАЗДЫҚ РАПС ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БЕЙІМДЕЛУІ МЕН ӨНІМДІЛІГІНЕ КЛИМАТТЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІ (BRASSICA NAPUS). Izdenister natigeler. 28, 2 (110) (Apr. 2026), 87–96. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2026/08.

(1)ЖАЗДЫҚ РАПС ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БЕЙІМДЕЛУІ МЕН ӨНІМДІЛІГІНЕ КЛИМАТТЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІ (BRASSICA NAPUS). Izdenister natigeler 2026, 28 (2 (110), 87-96. https://doi.org/10.37884/2-2026/08.

ЖАЗДЫҚ РАПС ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БЕЙІМДЕЛУІ МЕН ӨНІМДІЛІГІНЕ КЛИМАТТЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІ (BRASSICA NAPUS). (2026). Izdenister Natigeler, 28(2 (110), 87-96. https://doi.org/10.37884/2-2026/08

ЖАЗДЫҚ РАПС ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БЕЙІМДЕЛУІ МЕН ӨНІМДІЛІГІНЕ КЛИМАТТЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІ (BRASSICA NAPUS). Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 2 (110), p. 87–96, 2026. DOI: 10.37884/2-2026/08. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1207. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ЖАЗДЫҚ РАПС ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БЕЙІМДЕЛУІ МЕН ӨНІМДІЛІГІНЕ КЛИМАТТЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІ (BRASSICA NAPUS)”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (2 (110): 87-96. https://doi.org/10.37884/2-2026/08.

“ЖАЗДЫҚ РАПС ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БЕЙІМДЕЛУІ МЕН ӨНІМДІЛІГІНЕ КЛИМАТТЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІ (BRASSICA NAPUS)” (2026) Izdenister natigeler, 28(2 (110), pp. 87–96. doi:10.37884/2-2026/08.

[1]“ЖАЗДЫҚ РАПС ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БЕЙІМДЕЛУІ МЕН ӨНІМДІЛІГІНЕ КЛИМАТТЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІ (BRASSICA NAPUS)”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 2 (110), pp. 87–96, Apr. 2026, doi: 10.37884/2-2026/08.

“ЖАЗДЫҚ РАПС ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БЕЙІМДЕЛУІ МЕН ӨНІМДІЛІГІНЕ КЛИМАТТЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІ (BRASSICA NAPUS)”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 2 (110), Apr. 2026, pp. 87-96, https://doi.org/10.37884/2-2026/08.

“ЖАЗДЫҚ РАПС ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БЕЙІМДЕЛУІ МЕН ӨНІМДІЛІГІНЕ КЛИМАТТЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІ (BRASSICA NAPUS)”. Izdenister natigeler 28, no. 2 (110) (April 30, 2026): 87–96. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1207.

1.ЖАЗДЫҚ РАПС ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БЕЙІМДЕЛУІ МЕН ӨНІМДІЛІГІНЕ КЛИМАТТЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІ (BRASSICA NAPUS). Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Apr. 30 [cited 2026 Sep. 15];28(2 (110):87-96. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1207

1.ЖАЗДЫҚ РАПС ГЕНОТИПТЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БЕЙІМДЕЛУІ МЕН ӨНІМДІЛІГІНЕ КЛИМАТТЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІ (BRASSICA NAPUS). Izdenister natigeler. 2026;28(2 (110):87-96. doi:10.37884/2-2026/08

[1] Bouché F., Lobet, G., Tocquin P., Périlleux C. 2016. FLOR-ID: an interactive database of flowering-time gene networks in Arabidopsis thaliana. Nucleic Acids Res.- № 44.- Рр. 1167–1171. https://doi.org/10.1093/nar/gkv1054 [in Eng.]

[2] Eberhart S.A., Russell W.A. 1966. Stability parameters for comparing varieties. Crop. Sci. - 6(1):36–40. [in Eng.]

[3] Guo T., Mu Q., Wang J., Vanous A. E., Onogi A., Iwata H. 2020.Dynamic effects of interacting genes underlying rice flowering-time phenotypic plasticity and global adaptation. Genome Res. – № 30. – Рр. 673–683. https://doi.org/10.1101/gr.255703.119 [in Eng.]

[4] Han X., Xu Z.R., Zhou L., Han C.Y., Zhang Y. M. 2021. Identification of QTNs and their candidate genes for flowering time and plant height in soybean using multi-locus genome-wide association studies. Mol. Breed. - №41. – Р.39. https://doi.org/10.1007/s11032-021-01230-3 [in Eng.]

[5] Helal M.M.U., Gill R.A., Tang M., Yang L., Hu M., Yang L. 2021. SNP- and haplotype-based GWAS of flowering-related traits in Brassica napus. Plants. - № 10.- Р. 2475. https://doi.org/10.3390/plants10112475 [in Eng.]

[6] Hu J., Chen B., Zhao J., Zhang F., Xie T., Xu K. 2022. Genomic selection and genetic architecture of agronomic traits during modern rapeseed breeding. Nat. Genet. - № 54. – Рр. 694–704. https://doi.org/10.1038/s41588-022-01055-6

[7] Liu N., Du Y., Warbuton M. L., Xiao Y., Yan J. 2021. Phenotypic plasticity contributes to maize adaptation and heterosis. Mol. Biol. Evol. – № 38. – Рр. 1262–1275. https://doi.org/10.1093/molbev/msaa283 [in Eng.]

[8] Metodicheskie ukazaniya po izucheniyu kollektsii tekhnicheskikh i maslichnykh kul'tur. Leningrad: VIR. - 1968. - 39 s. [in Russ.]

[9] Oshergina I.P., Ten E.A. 2025. Adaptivnyi potentsial perspektivnykh linii yarovogo rapsa v izmenyayushchikhsya klimaticheskikh usloviyakh severnogo regiona Kazakhstana. 3i: Intellect, Idea, Innovation – intellekt, ideya, innovatsiya. - №3. – S. 215–224. [in Russ.]

[10] Putterill J., Laurie R., Macknight R. 2004. It’s time to flower: the genetic control of flowering time. BioEssays. – №26.- Рр. 363–373. https://doi.org/10.1002/bies.20021 [in Eng.]

[11] Shen Y., Xiang Y., Xu E., Ge X., Li Z. 2018. Major co-localized QTL for plant height, branch initiation height, stem diameter, and flowering time in an alien introgression derived Brassica napus DH population // Front. Plant Sci. - № 9. https://doi.org/10.3389/fpls.2018.00390 [in Eng.]

[12] Song J., Guan, Z., Hu, J., Guo, C., Yang, Z., Wang, S., et al. 2020. Eight highquality genomes reveal pan-genome architecture and ecotype differentiation of Brassica napus. Nat. Plants. – № 6. – Рр. 34–45. https://doi.org/10.1038/s41477-019-0577-7 [in Eng.]

[13] Ten E.A., Oshergina I.P., Dorogova Yu.P. 2025. Izuchenie vliyaniya gidrotermicheskikh uslovii na produktivnost' kollektsionnykh obraztsov yarovogo rapsa v usloviyakh sukhostepnoi zony Akmolinskoi oblasti. Izdenister Natigeler. – №2(106). – S. 141–155 https://doi.org/10.37884/2-2025/14 [in Russ.]

[14] Yang C., Gan Y., Harker K.N., Kutcher H.R., Gulden R., Irvine B. 2014. Up to 32 % yield increase with optimized spatial patterns of canola plant establishment in western Canada. Agron. Sustain. Dev. – № 34.- Рр. 793–801. https://doi.org/10.1007/s13593-014-0218-5 [in Eng.]

[15] Zhang H., Berger J.D., Milroy S.P. 2013. Genotype×environment interaction studies highlight the role of phenology in specific adaptation of canola (Brassica napus) to contrasting Mediterranean climates. Field Crops Res. – №144. – Рр.77– 88. https://doi.org/10.1016/j.fcr.2013.01.006 [in Eng.]

[16] Zhang J., Yi Q., Xing F., Tang C., Wang L., Ye W. 2018. Rapid shifts of peak flowering phenology in 12 species under the effects of extreme climate events in Macao. Sci. Rep. –- № 8.- 13950. https://doi.org/10.1038/s41598-018-32209-4 [in Eng.]

[17] Zhao H., Savin K.W., Li Y., Breen E.J., Maharjan P., Tibbits, J.F. 2022. Genome-wide association studies dissect the G × E interaction for agronomic traits in a worldwide collection of safflowers (Carthamus tinctorius l.). Mol. Breed. - № 42. – Р. 24. https://doi.org/10.1007/s11032-022-01295-8 [in Eng.]