Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖӘНЕ ВЕТЕРИНАРИЯ

КЛАССИКАЛЫҚ Е ДӘРУМЕНІ ОРТАСЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ӨНДІРУШІ ЕШКІЛЕРДІҢ КРИОКОНСЕРВІЛЕНГЕН ҰРЫҚТАРДЫҢ САПАСЫН ЗЕРТТЕУ

Кайрат Искаков 1 , Алма Каташева 2 , Айжан Маханбетова 3 , Бейбит Кулатаев 4

1 «Қазақ мал шаруашылығы және жемшөп өндірісі ғылыми-зерттеу институты» ЖШС, Қазақстан, 050035, Алматы; 2 Алматы технологиялық университеті. Қазақстан Республикасы 050012, Алматы; 3 «С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті» КЕАҚ, Астана, Қазақстан; 4 «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті» КЕАҚ, Қазақстан,050010, Алматы

doi.org/10.37884/1-2026/04 Бет. 40-47 Қабылданды 29.10.2025 Жарияланды 27.02.2026

Аңдатпа

Мақалада материалдар келтірілгендей, қазіргі уақытта қолдан ұрықтандыру, көмекші репродуктивті технологиялардың бір түрі ретінде, сүтті және етті мал шаруашылығында кеңінен қолданылады. Ауыл шаруашылығы саласының Ешкі шаруашылығы сияқты перспективалы бағыты туралы не айтуға болмайды. Тежегіштердің бірі-төмен температураның өндіруші ешкілердің ұрықтарының морфофункционалды сипаттамаларына теріс әсері. Тәжірибеде тұқымды өндірушілерден алу мен криоконсервациялауды және континентті аналықтарды қолдан ұрықтандыру кезінде қолдануды қамтитын көбею биотехнологиясының заманауи әдістерін қолдана отырып, өнімділігі жоғары жануарлардың мал басын жеделдетіп көбейту проблемасы ерекше басымдыққа ие болады. Фермерлік және жеке шаруашылықтардың тәжірибесіне қолдан ұрықтандыруды енгізу ұрпақтарының сапасы бойынша тексерілген жоғары құнды асыл тұқымды өсірушілердің тұқымын кеңінен пайдалануға, жыныстық жолмен берілетін жұқпалы аурулардың таралуын азайтуға, жылдың қолайлы маусымында жас жануарлардың туылуын қамтамасыз ете отырып, ұрықтандыру мерзімдерін бақылауға мүмкіндік береді. «Е» дәрумені қосылған жаңа еріткіште ешкі эякуляциясын мұздату-еріту кезінде басқа аналогтармен салыстырғанда келесі нәтижелер алынды: ұрықтардың қозғалғыштығы 8 баллды құрады, ұрықтардың концентрациясы 1,7±1,8 млрд/мл; еріген ұрықтардың қозғалғыштығы 5 балл, өміршеңдіктің абсолютті көрсеткіші 93 % «Е» дәрумені қосылған классикалық ортаны қолдану жоғары құнды өндіруші ешкілердің генофондын пайдалану тиімділігін арттырады.

сұйықтық, криоконсевация, өндіруші ешкілердің ұрығы, еріткіш, эякулят, пайет, селекция

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Ajtzhanov R., Iskakov K., Abdramanov A., Sagdat E. Kulataev B. (2024) «SHerstnaya produktivnost’ mestnykh koz karakalpakii», Izdenister natigeler, (3(103), Рр. 34–40. doi: 10.37884/3-2024/04 [in Eng.].
  2. Aryngaziev S.ZH., Nuraliev M., Aryngaziev B.S. (2006). Kontseptsiya razvitiya kozo-vodstva article from the MRTI collection book: 68.39.31 Kazakhstane. ― A.: 2006. Рр. 165-170.
  3. Kasymov K.T. (1983). «Organizatsiya vosproiz vodstva pogolov›ya koz. ―А.: «Kajnar». 1983 g. Р. 11: 20. с 000199000009_001143666 [in Russ.].
  4. Bodu M, Hitit M, Memili E. (2025). Harnessing the value of fertility biomarkers in bull sperm for buck sperm. Anim Reprod Sci. (2025) 272:107643. doi: 10.1016/j.anireprosci.2024.107643 [in Eng.].
  5. Minnig A., Zufferey R., Thomann B., Zwygart S., Keil N., Schüpbach-Regula G, et al. (2021). Animal-based indicators for on-farm welfare assessment in goats. ―Animals. (2021) 11:3138. doi: 10.3390/ani11113138 [in Eng.].
  6. Bogdaniuk A., Garkavii V., Petrushko M. (2023). Reproductive characteristics of saanen and alpine bucks. Anim Biol. (2023) 25:19. doi: 10.15407/animbiol25.03.019 [in Eng.].
  7. Banwarth M.R., DeAtley K.L., Gifford C.A., Schohr T.K., McFarlane Z.D. (2026). Bull selection and management in extensive rangeland production systems of California: a producer survey. Transl Anim Sci. (2022) 6:txac138. doi: 10.1093/tas/txac138 [in Eng.].
  8. Gutierrez V.A., Sánchez-Dávila F., Ledezma-Torres R.A., Peterson S., Brenner E.G., Luna-Palomera C., et al. (2022). The use of oxytocin to cause cervical dilation for transcervical insemination in nulliparous goats: improving pregnancy and kidding rates. Reprod Domest Anim. (2022) 57:886–92. doi: 10.1111/rda.14135 [in Eng.].
  9. Agossou D.J., Koluman N. (2018). The effects of natural mating and artificial insemination using cryopreserved buck semen on reproductive performance in alpine goats. Arch Anim Breed. (2018) 61:459–61. doi: 10.5194/aab-61-459-2018 [in Eng.].
  10. Nyaupane N., Gillespie J., McMillin K., Harrison R., Sitienei I. (2017). Selection of breeding stock by US meat goat producers. J Agric Appl Econ. (2017) 49:416–37. doi: 10.1017/aae.2017.6 [in Eng.].
  11. Susilowati S., Triana I.N., Sardjito T., Suprayogi T.W., Wurlina W., Mustofa I. (2020). Effect of simmental bull seminal plasma protein in egg yolk-citrate extender on kacang buck semen fertility. Cryobiology. (2020) 97:20–7. doi: 10.1016/j.cryobiol.2020.10.013 [in Eng.].
  12. Kasymov K.T., Ashimov ZH.B. (1975). «Glubokoe zamorazhivanie spermy baranov v zhidkom azote» Puti povysheniya produktivnosti zhivotnovodstva v Kazakhstane. ― A.: 1975 [in Russ.].
  13. Transparent antioxidant cryoprotective medium for storing goat sperm Asilbekova G.K., Nurkayet K., Kasymov K.T. (1998). patent number 6019. Published on 15.04.1998.<ahref=”https://kz.patents.su/0-pp6019-prozrachnaya-antioksidantnaya-krioprotektornaya-sreda-dlya-hraneniya-spermy-kozlov.html “ rel=”bookmark” title=”Kazakhstan patent database”>Transparent antioxidant cryoprotective medium for storing goat sperm[in Russian].
  14. Ivanov I.I. «Iskusstvennoe osemeneni domashnikh zhivotnykh» Skotovod. 1930. № 7-9 Viktor Konstantinovich Milovanov Dmitrij Viktorovich Smirnov-Ugryumov (1948). «Iskusstvennoe osemenenie sel›skokhozyajst vennykh zhivotnykh» /Sel›khozgiz, Р. 1948. 105[in Russ.].
  15. Civil Code of the Soviets of Ministers of the USSR Patent No.587934. UDC. 636.082 453.5 (088.8) in the field of inventions and discoveries (72) The author of the invention (71) The applicant V. M. Zorin Ukrainian Scientific Research Institute of Breeding and Artificial Insemination of Cattle (54) diluent of animal sperm Additional to the author (22) Declared on 07/19/73 (21) 1949452/30-15 with the attachment of the application Xe (23) Priority (43) Published on 01/15/78. Bulletin Xe 2 (45) Date of publication of the description 17.01.78 (51) M. Cl.-” A 61D 7/02[in Russ.].
  16. P.V. Aksenova «Sravnitel’naya kharakte ristika razlichnykh sposobov kriokonservatsi spermy kozla» GNU «Stavropol’skij NI H kormoproizvodstva zhivotnovodstva RASKHN. Rossiskij veterinarnyj zhurnal 2011 g. s.13-15[in Russian].
  17. Chakravarty Himsikha, Sinha Sudip, Borpujari Dhrubajyoti, Deka Chandra Bharat, Biswas Kumar Ranjan, Dutta Mitali, Borah Birina (2023). Effect of Centrifugation Regime on Cryopreservation of Beetal Buck Semen. Indian Journal of Animal Research. 57(2): 178-183. doi: 10.18805/IJAR.B-4959.11) [in Eng.].
  18. Plokhinsky N.A. (1961). Biometrics. ― Novosibirsk, 1961, 364 p [in Russ.].
  19. Xu B, Wang R, Wang Z, Liu H, Wang Z, Zhang W, Zhang Y, Su R, Liu Z, Liu Y, Li J and Zhang J (2022). Evaluation of lipidomic change in goat sperm after cryopreservation. Front. Vet. Sci. 9:1004683. doi: 10.3389/fvets.2022.1004683 (12) [in Eng.]

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. КЛАССИКАЛЫҚ Е ДӘРУМЕНІ ОРТАСЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ӨНДІРУШІ ЕШКІЛЕРДІҢ КРИОКОНСЕРВІЛЕНГЕН ҰРЫҚТАРДЫҢ САПАСЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 28, 1(109) (Feb. 2026), 40–47. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2026/04.
(1)КЛАССИКАЛЫҚ Е ДӘРУМЕНІ ОРТАСЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ӨНДІРУШІ ЕШКІЛЕРДІҢ КРИОКОНСЕРВІЛЕНГЕН ҰРЫҚТАРДЫҢ САПАСЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler 2026, 28 (1(109), 40-47. https://doi.org/10.37884/1-2026/04.
КЛАССИКАЛЫҚ Е ДӘРУМЕНІ ОРТАСЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ӨНДІРУШІ ЕШКІЛЕРДІҢ КРИОКОНСЕРВІЛЕНГЕН ҰРЫҚТАРДЫҢ САПАСЫН ЗЕРТТЕУ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(1(109), 40-47. https://doi.org/10.37884/1-2026/04
КЛАССИКАЛЫҚ Е ДӘРУМЕНІ ОРТАСЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ӨНДІРУШІ ЕШКІЛЕРДІҢ КРИОКОНСЕРВІЛЕНГЕН ҰРЫҚТАРДЫҢ САПАСЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 1(109), p. 40–47, 2026. DOI: 10.37884/1-2026/04. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1142. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ КЛАССИКАЛЫҚ Е ДӘРУМЕНІ ОРТАСЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ӨНДІРУШІ ЕШКІЛЕРДІҢ КРИОКОНСЕРВІЛЕНГЕН ҰРЫҚТАРДЫҢ САПАСЫН ЗЕРТТЕУ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (1(109): 40-47. https://doi.org/10.37884/1-2026/04.
“ КЛАССИКАЛЫҚ Е ДӘРУМЕНІ ОРТАСЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ӨНДІРУШІ ЕШКІЛЕРДІҢ КРИОКОНСЕРВІЛЕНГЕН ҰРЫҚТАРДЫҢ САПАСЫН ЗЕРТТЕУ” (2026) Izdenister natigeler, 28(1(109), pp. 40–47. doi:10.37884/1-2026/04.
[1]“ КЛАССИКАЛЫҚ Е ДӘРУМЕНІ ОРТАСЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ӨНДІРУШІ ЕШКІЛЕРДІҢ КРИОКОНСЕРВІЛЕНГЕН ҰРЫҚТАРДЫҢ САПАСЫН ЗЕРТТЕУ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 1(109), pp. 40–47, Feb. 2026, doi: 10.37884/1-2026/04.
“ КЛАССИКАЛЫҚ Е ДӘРУМЕНІ ОРТАСЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ӨНДІРУШІ ЕШКІЛЕРДІҢ КРИОКОНСЕРВІЛЕНГЕН ҰРЫҚТАРДЫҢ САПАСЫН ЗЕРТТЕУ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 1(109), Feb. 2026, pp. 40-47, https://doi.org/10.37884/1-2026/04.
“ КЛАССИКАЛЫҚ Е ДӘРУМЕНІ ОРТАСЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ӨНДІРУШІ ЕШКІЛЕРДІҢ КРИОКОНСЕРВІЛЕНГЕН ҰРЫҚТАРДЫҢ САПАСЫН ЗЕРТТЕУ”. Izdenister natigeler 28, no. 1(109) (February 27, 2026): 40–47. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1142.
1.КЛАССИКАЛЫҚ Е ДӘРУМЕНІ ОРТАСЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ӨНДІРУШІ ЕШКІЛЕРДІҢ КРИОКОНСЕРВІЛЕНГЕН ҰРЫҚТАРДЫҢ САПАСЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Feb. 27 [cited 2026 Sep. 15];28(1(109):40-7. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1142
1.КЛАССИКАЛЫҚ Е ДӘРУМЕНІ ОРТАСЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ӨНДІРУШІ ЕШКІЛЕРДІҢ КРИОКОНСЕРВІЛЕНГЕН ҰРЫҚТАРДЫҢ САПАСЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 2026;28(1(109):40-47. doi:10.37884/1-2026/04