Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ҚАТТЫ БИДАЙДЫҢ КӘДІМГІ ТАМЫР ШІРІГІ АУРУЫНА (BIPOLARIS SOROKINIANA) АГРОТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ

Айгерім Бахтыгизова 1 , Гульнур Сулейманова 1 , Ерлан Дутбаев 1 , Айдана Харіпжанова 2 , Владимир Цыганков 3 , Алма Кохметова 4

1 «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті» КЕАҚ; 2 «Қазақ ұлттық аграрлық ұлттық зерттеу университеті» КЕАҚ; 3 «Қазақ жылқы шаруашылығы және жем-шөп өндіру ғылыми-зерттеу институты» ЖШС ; 4 «Өсімдіктердің биологиясы және биотехнологиясы институты» РМК

doi.org/10.37884/3-2025/31 Бет. 324-334 Қабылданды 17.07.2025 Жарияланды 30.09.2025

Аңдатпа

Бұл зерттеу Қазақстанның әртүрлі топырақ-климаттық жағдайларында жаздық қатты бидайдың кәдімгі тамыр шірігіне шалдығуына әсер ететін факторларды кешенді түрде талдауға арналған. Жұмыста фитопатологиялық бағалаудың заманауи әдістері, соның ішінде далалық, зертханалық және молекулалық-генетикалық зерттеулерқолданылды. Далалық тәжірибелер 2024 жылы екі өңірде (Алматы және Ақтөбе облыстарында) үш факторлы схема бойынша жүргізілді: өсімдік дамуының фазалары, жұқтыру фоны (фунгицидті, инфекциялық, табиғи) және 14 бидай сорты мен желілері. Зерттеу жаздық қатты бидайдың кәдімгі тамыр шірігіне шалдығу деңгейіне арналған.

Зерттеу нәтижесінде өсімдіктің залалдану дәрежесі оның даму фазасына тікелей байланысты екені анықталды: аурудың таралуы (51,25%) және даму деңгейі (13,78%) ең жоғары көрсеткіштерге өнім жинау фазасында жеткен. Фунгицидтерді қолдану жоғары тиімділікті көрсетіп, залалдану деңгейі инфекциялық фонмен салыстырғанда 47%-ға төмендеген. Сорттардың ауруға төзімділік бойынша айтарлықтай айырмашылықтар байқалды: ең төменгі сезімталдық Гордейформе 254 (20%), Янтарная 160 (25,71%) және 248/245 линиясына (21,43%) тән болса, ең жоғары залалдану Серке (40,00%) және Янтарная 150 (37,14%) сорттарында тіркелді.

Аурудың өнімділікке кері әсері инфекциялық фон жағдайында анықталды, себебі бұл фонда сабақ ұзындығы 14,6%-ға, масақ ұзындығы 12%-ға, дән массасы 9,8%-ға төмендеді. Ең жоғары өнімділікті Каргала 69 (15,93 г), №512 (Л-3599; 15,93 Г) және №545 (Целинница; 15,33 г) сорттары сақтап қалды.Зерттеу нәтижелері ауруға төзімді сорттарды селекциялауда және жаздық қатты бидайды қорғау жүйесін әзірлеуде практикалық маңызға ие.

жаздық қатты бидай кәдімгі тамыр шірігі Bipolaris sorokiniana төзімділік патоген фунгицидтер өнімділік

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1.Mohammadi R., Haghparast R. Durum wheat: production, nutritional value and economic importance//Cereal Biotechnology and Biochemistry.–2022.–Т.1.–№.3.–С.414-445.https://doi.org/10.22126/cbb.2022.8385.1021
  2. 2.Karatayev M. et al. Monitoring climate change, drought conditions and wheat production in Eurasia: The case study of Kazakhstan //Heliyon.–2022.–Т.8.–№.1. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2021.e08660
  3. 3. TheGlobalEconomy.com. Урожайность зерновых в Казахстане [Электронный ресурс]. Режим доступа: https://www.theglobaleconomy.com/Kazakhstan/cereal_yield/(дата обращения: 20.04.2025)
  4. 4.Xu F. et al. Spatial distribution of root and crown rot fungi associated with winter wheat in the North China Plain and its relationship with climate variables//Frontiers in microbiology.–2018. –Т.9.–С.1054.https://doi.org/10.3389/fmicb.2018.01054
  5. 5. Kumar J. et al. Bipolarissorokiniana, a cereal pathogen of global concern: cytological and molecular approaches towards better control//Molecular plant pathology.–2002.–Т.3.–№.4.–С.185-195.https://doi.org/10.1046/j.1364-3703.2002.00120.x
  6. 6.Al-Sadi A. M. Bipolarissorokiniana-induced black point, common root rot, and spot blotch diseases of wheat: A review//Frontiers in cellular and infection microbiology. –2021.–Т.11.–С.584899. https://doi.org/10.3389/fcimb.2021.584899
  7. 7.Acharya K., Dutta A. K., Pradhan P. 'Bipolarissorokiniana'(Sacc.) Shoem.: The most destructive wheat fungal pathogen in the warmer areas //Australian Journal of Crop Science. -2011.–Т.5.–№.9.–С.1064-1071. https://search.informit.org/doi/10.3316/informit.044224283000719
  8. 8.Kazan K., Gardiner D. M. Fusarium crown rot caused by Fusarium pseudograminearum in cereal crops: recent progress and future prospects //Molecular plant pathology.–2018.–Т.19.–№.7. –С.1547-1562.https://doi.org/10.1111/mpp.12639
  9. 9.Su J. et al. Genetics of resistance to common root rot (spot blotch), Fusarium crown rot, and sharp eyespot in wheat //Frontiers in Genetics. –2021.–Т.12.-С.699342.https://doi.org/10.3389/fgene.2021.699342
  10. 10.Morgounov A. et al. High-yielding winter synthetic hexaploid wheats resistant to multiple diseases and pests //Plant Genetic Resources. –2018.–Т.16.–№.3.–С.273-278. https://doi.org/10.1017/S147926211700017X
  11. 11.Sultanova, N.Z., Uspanov, M., Bekezhanova, M., Sarsenbayeva, G.B. and Rysbekova, A.M., 2021. Morphological signs of barley spot pathogens in the conditions of the Almaty region. Online Journal of Biological Sciences,vol.21,no.2,pp.223-231.http://doi.org/10.3844/ojbsci.2021.223.231
  12. 12.Dutbayev Y. et al. Occurrence of Spot Blotch in Spring Barley Caused by Bipolaris sorokiniana Shoem. in South‐Eastern Kazakhstan //The Scientific World Journal. –2022. – Т.2022. –№.1.–С.3602996. https://doi.org/10.1155/2022/3602996
  13. 13.Харіпжанова , А. ., Исмаилова , Э. ., Дутбаев , Е. ., Cыбанбаева М. ., & Султанова , Н. (2023). Морфолого-культуральные признаки грибов семян озимой пшеницы в Алматинской области. Izdenister Natigeler,(3(99),81–91. https://doi.org/10.37884/3-2023/08
  14. 14. Kharipzhanova A. et al. Identification and management of Bipolaris sorokiniana in wheat and barley in Southeast Kazakhstan //Brazilian Journal of Biology. – 2025. – Т.84. – С.e288758. https://doi.org/10.1590/1519-6984.288758
  15. 15.. Койшыбаев М. Болезни пшеницы / [Текст] / М.Койшыбаев. –Анкара: ФАО, 2018. –394 с. ISBN 978-92-5-130142-5
  16. 16. Дутбаев, Е., Харипжанова, А., Есеркенов, А., Тен, А., Гармашов, С., Попова, Л., Константинова, О. и Сагындыков, У. (2023). Вредоносность обыкновенной корневой гнили на сортах озимой пшеницы в Казахстане. OnLine Journal of Biological Sciences , 23 (2),187–192.https://doi.org/10.3844/ojbsci.2023.187.192

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ҚАТТЫ БИДАЙДЫҢ КӘДІМГІ ТАМЫР ШІРІГІ АУРУЫНА (BIPOLARIS SOROKINIANA) АГРОТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 3 (107) (Sep. 2025), 324–334. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2025/31.
(1)АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ҚАТТЫ БИДАЙДЫҢ КӘДІМГІ ТАМЫР ШІРІГІ АУРУЫНА (BIPOLARIS SOROKINIANA) АГРОТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2025, No. 3 (107), 324-334. https://doi.org/10.37884/3-2025/31.
АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ҚАТТЫ БИДАЙДЫҢ КӘДІМГІ ТАМЫР ШІРІГІ АУРУЫНА (BIPOLARIS SOROKINIANA) АГРОТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ. (2025). Izdenister Natigeler, 3 (107), 324-334. https://doi.org/10.37884/3-2025/31
АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ҚАТТЫ БИДАЙДЫҢ КӘДІМГІ ТАМЫР ШІРІГІ АУРУЫНА (BIPOLARIS SOROKINIANA) АГРОТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (107), p. 324–334, 2025. DOI: 10.37884/3-2025/31. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1057. Acesso em: 15 sep. 2026.
“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ҚАТТЫ БИДАЙДЫҢ КӘДІМГІ ТАМЫР ШІРІГІ АУРУЫНА (BIPOLARIS SOROKINIANA) АГРОТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 3 (107) (September): 324-34. https://doi.org/10.37884/3-2025/31.
“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ҚАТТЫ БИДАЙДЫҢ КӘДІМГІ ТАМЫР ШІРІГІ АУРУЫНА (BIPOLARIS SOROKINIANA) АГРОТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ” (2025) Izdenister natigeler, (3 (107), pp. 324–334. doi:10.37884/3-2025/31.
[1]“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ҚАТТЫ БИДАЙДЫҢ КӘДІМГІ ТАМЫР ШІРІГІ АУРУЫНА (BIPOLARIS SOROKINIANA) АГРОТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, no. 3 (107), pp. 324–334, Sep. 2025, doi: 10.37884/3-2025/31.
“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ҚАТТЫ БИДАЙДЫҢ КӘДІМГІ ТАМЫР ШІРІГІ АУРУЫНА (BIPOLARIS SOROKINIANA) АГРОТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (107), Sept. 2025, pp. 324-3, https://doi.org/10.37884/3-2025/31.
“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ҚАТТЫ БИДАЙДЫҢ КӘДІМГІ ТАМЫР ШІРІГІ АУРУЫНА (BIPOLARIS SOROKINIANA) АГРОТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler, no. 3 (107) (September 30, 2025): 324–334. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1057.
1.АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ҚАТТЫ БИДАЙДЫҢ КӘДІМГІ ТАМЫР ШІРІГІ АУРУЫНА (BIPOLARIS SOROKINIANA) АГРОТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 15];(3 (107):324-3. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1057
1.АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ҚАТТЫ БИДАЙДЫҢ КӘДІМГІ ТАМЫР ШІРІГІ АУРУЫНА (BIPOLARIS SOROKINIANA) АГРОТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ БИОТИКАЛЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2025;(3 (107):324-334. doi:10.37884/3-2025/31