РАСПРОСТРАНЕНИЕ ВРЕДНЫХ ОРГАНИЗМОВ КЛУБНИКИ  НА ЮГО-ВОСТОКЕ КАЗАХСТАНА В СВЯЗИ С ИЗМЕНЕНИЕМ КЛИМАТА

Арина Маулен; Гульмира Исенова; Гульнисам Рвайдарова; Арнур Кенжегалиев; Айнур  Аширбекова; Рехангуль Исламова; Лейла Жумабай

doi:10.37884/03-1-2025/11

Аңдатпа

Өзгермелі климат жағдайында Қазақстанның Алматы облысында аурулар мен зиянкестердің таралуын, сондай-ақ агрохимикаттардың әсерін бағалау мақсатында құлпынай плантацияларына кешенді фитосанитариялық зерттеу жұмыстары жүргізілді. 2024–2025 жылдары жүргізілген зерттеулер көктемгі шамадан тыс ылғалдылық пен жазғы құрғақшылық сияқты климаттық аномалиялар өсімдіктер иммунитетінің әлсіреуіне және патогенді микрофлораның белсенділігіне ықпал еткенін көрсетті.

Фитоэкспертиза барысында келесі саңырауқұлақ қоздырғыштары анықталды: Fusarium sp., Botrytis cinerea, Alternaria sp., Rhizopus sp., сондай-ақ сапрофитті түрлер (Penicillium, Mucor). Кейбір тамыр жүйесінің бөлімдерінде нематодтармен зақымдануы байқалды. Бактериологиялық талдау Pectobacterium carotovorum бактериясының бар екенін көрсетті, ол жұмсақ шірік ауруын туғызады. Энтомологиялық талдау жұмыстары өсімдіктердің өрмекші кенелер мен трипстермен зақымдануын тіркеді, бұл ретте «Мурано» сорты аса сезімтал болып шықты.

Құлпынайға ұсынылмаған пестицидтердің қолданылғаны қосымша анықталып, фитоуыттылықтың байқалуына, сондай-ақ топырақ пен өсімдік материалында әсер етуші заттардың іздік мөлшерде табылуына себеп болды.Бұл жағдай агрохимиялық қорғау схемаларын экологиялық және уыттылық критерийлерін ескере отырып қайта қарау қажеттігін көрсетеді.

Алынған нәтижелер өсімдіктерді қорғау жүйелерін жаңа климаттық жағдайларға бейімдеудің маңыздылығын, сондай-ақ фитосанитарлық мониторингті және агрохимикаттарды қауіпсіз қолдануды тұрақты бақылау қажеттігін көрсетеді.

құлпынай фитопатогендер климат фитоэкспертиза зиянкестер пестицидтер

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Hummer, K. E., & Hancock, J. F. (2009). Strawberry genomics: botanical history, cultivation, traditional breeding, and new technologies. In: Folta, K. M., & Gardiner, S. E. (Eds.), Genetics and Genomics of Rosaceae (pp. 413–435). Springer.
2. Маслова, Н. И. (2012). Ягодные культуры: учебное пособие. М.: Колос С., 192 с.
3. Лекарственные свойства сельскохозяйственных растений. Под ред. М. И. Борисова. (1974). Минск: Ураджай, 230 с.
4. Ismagulova, G. A., Kenzhebekova, A. A., & Zhumabayev, D. S. (2020). First report of Botrytis cinerea causing gray mold on strawberry in Kazakhstan. Plant Disease, 104(8), 2184. (Scopus / WoS) https://doi.org/10.1094/PDIS-03-20-0525-PDN
5. Tsvetkova, Y. V., & Kuznetsova, A. A. (2020). Conventional and modern methods for the diagnosis of Colletotrichum fungi on garden strawberry Fragaria ananassa. Plant Health and Quarantine, 1(1), 34–42.
6. Соуттон, Д., & Фотергилл, А. (2001). Определитель патогенных и условно патогенных грибов. М.: Мир, 486 с.
7. Методические указания по учету и выявлению вредных и особо опасных вредных организмов сельскохозяйственных угодий / Отв. за выпуск: Сулейменова З. Ш. (2009). Астана, 312 с.
8. Yang, H., Zhang, X., Qiu, X., Chen, J., Wang, Y., Zhang, G., Jia, S., Shen, X., Ye, W., & Yan, Z. (2023). Fusarium Wilt Invasion Results in a Strong Impact on Strawberry Microbiomes. Plants, 12(24), 4153.  https://doi.org/10.3390/plants12244153
9. Aljawasim, B. D., Samtani, J. B., & Rahman, M. (2023). New Insights in the Detection and Management of Anthracnose Diseases in Strawberries. Plants, 12(21), 3704. https://doi.org/10.3390/plants12213704
10. Singh, B. K., Delgado Baquerizo, M., Egidi, E., Guirado, E., & Leach, J. E. (2023). Climate change impacts on plant pathogens, food security and paths forward. Nature Reviews Microbiology (обзор) 
11. Бакирова, А., & Арслан , Х. (2024). Анализ пространственного распределения годовых осадков в Казахстане с помощью различных интерполяционных техник. Izdenister Natigeler, (4 (104), 406–413. https://doi.org/10.37884/4-2024/42

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ҚҰЛПЫНАЙДЫҢ ЗИЯНДЫ ОРГАНИЗМДЕРІНІҢ ТАРАЛУЫ. Izdenister natigeler. 03-1(special) (Oct. 2025). DOI:https://doi.org/10.37884/03-1-2025/11.

(1)КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ҚҰЛПЫНАЙДЫҢ ЗИЯНДЫ ОРГАНИЗМДЕРІНІҢ ТАРАЛУЫ. Izdenister natigeler 2025, No. 03-1(special). https://doi.org/10.37884/03-1-2025/11.

КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ҚҰЛПЫНАЙДЫҢ ЗИЯНДЫ ОРГАНИЗМДЕРІНІҢ ТАРАЛУЫ. (2025). Izdenister Natigeler, 03-1(special). https://doi.org/10.37884/03-1-2025/11

КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ҚҰЛПЫНАЙДЫҢ ЗИЯНДЫ ОРГАНИЗМДЕРІНІҢ ТАРАЛУЫ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 03-1(special), 2025. DOI: 10.37884/03-1-2025/11. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1055. Acesso em: 15 sep. 2026.

“КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ҚҰЛПЫНАЙДЫҢ ЗИЯНДЫ ОРГАНИЗМДЕРІНІҢ ТАРАЛУЫ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 03-1(special) (October). https://doi.org/10.37884/03-1-2025/11.

“КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ҚҰЛПЫНАЙДЫҢ ЗИЯНДЫ ОРГАНИЗМДЕРІНІҢ ТАРАЛУЫ” (2025) Izdenister natigeler [Preprint], (03-1(special). doi:10.37884/03-1-2025/11.

[1]“КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ҚҰЛПЫНАЙДЫҢ ЗИЯНДЫ ОРГАНИЗМДЕРІНІҢ ТАРАЛУЫ”, Izdenister natigeler, no. 03-1, Oct. 2025, doi: 10.37884/03-1-2025/11.

“КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ҚҰЛПЫНАЙДЫҢ ЗИЯНДЫ ОРГАНИЗМДЕРІНІҢ ТАРАЛУЫ”. Izdenister Natigeler, no. 03-1(special), Oct. 2025, https://doi.org/10.37884/03-1-2025/11.

“КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ҚҰЛПЫНАЙДЫҢ ЗИЯНДЫ ОРГАНИЗМДЕРІНІҢ ТАРАЛУЫ”. Izdenister natigeler, no. 03-1(special) (October 15, 2025). Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1055.

1.КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ҚҰЛПЫНАЙДЫҢ ЗИЯНДЫ ОРГАНИЗМДЕРІНІҢ ТАРАЛУЫ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Oct. 15 [cited 2026 Sep. 15];(03-1(special). Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1055

1.КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА ҚҰЛПЫНАЙДЫҢ ЗИЯНДЫ ОРГАНИЗМДЕРІНІҢ ТАРАЛУЫ. Izdenister natigeler. 2025;(03-1(special). doi:10.37884/03-1-2025/11

[1] 1. Hummer, K. E., & Hancock, J. F. (2009). Strawberry genomics: botanical history, cultivation, traditional breeding, and new technologies. In: Folta, K. M., & Gardiner, S. E. (Eds.), Genetics and Genomics of Rosaceae (pp. 413–435). Springer.

[2] 2. Маслова, Н. И. (2012). Ягодные культуры: учебное пособие. М.: Колос С., 192 с.

[3] 3. Лекарственные свойства сельскохозяйственных растений. Под ред. М. И. Борисова. (1974). Минск: Ураджай, 230 с.

[4] 4. Ismagulova, G. A., Kenzhebekova, A. A., & Zhumabayev, D. S. (2020). First report of Botrytis cinerea causing gray mold on strawberry in Kazakhstan. Plant Disease, 104(8), 2184. (Scopus / WoS) https://doi.org/10.1094/PDIS-03-20-0525-PDN

[5] 5. Tsvetkova, Y. V., & Kuznetsova, A. A. (2020). Conventional and modern methods for the diagnosis of Colletotrichum fungi on garden strawberry Fragaria ananassa. Plant Health and Quarantine, 1(1), 34–42.

[6] 6. Соуттон, Д., & Фотергилл, А. (2001). Определитель патогенных и условно патогенных грибов. М.: Мир, 486 с.

[7] 7. Методические указания по учету и выявлению вредных и особо опасных вредных организмов сельскохозяйственных угодий / Отв. за выпуск: Сулейменова З. Ш. (2009). Астана, 312 с.

[8] 8. Yang, H., Zhang, X., Qiu, X., Chen, J., Wang, Y., Zhang, G., Jia, S., Shen, X., Ye, W., & Yan, Z. (2023). Fusarium Wilt Invasion Results in a Strong Impact on Strawberry Microbiomes. Plants, 12(24), 4153.  https://doi.org/10.3390/plants12244153

[9] 9. Aljawasim, B. D., Samtani, J. B., & Rahman, M. (2023). New Insights in the Detection and Management of Anthracnose Diseases in Strawberries. Plants, 12(21), 3704. https://doi.org/10.3390/plants12213704

[10] 10. Singh, B. K., Delgado Baquerizo, M., Egidi, E., Guirado, E., & Leach, J. E. (2023). Climate change impacts on plant pathogens, food security and paths forward. Nature Reviews Microbiology (обзор)

[11] 11. Бакирова, А., & Арслан , Х. (2024). Анализ пространственного распределения годовых осадков в Казахстане с помощью различных интерполяционных техник. Izdenister Natigeler, (4 (104), 406–413. https://doi.org/10.37884/4-2024/42