Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

ШУ-ТАЛАС БАССЕЙНІНІҢ ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ СУЛЫ ГОРИЗОНТТАРЫНЫҢ МОНИТОРИНГ КЕЗІНДЕГІ САНДЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ

Динара Аденова 1 , Ермек Муртазин 1 , Оксана Мирошниченко 1 , Евгений Сотников 2 , Султан Тажиев 2

1 «У.М.Ахмедсафина атындағы Гидрогеология және геоэкология институты» ЖШС; 2 У.М.Ахмедсафина атындағы Гидрогеология және геоэкология институты» ЖШС

doi.org/10.37884/3-2025/42 Бет. 442-454 Қабылданды 11.07.2025 Жарияланды 30.09.2025

Аңдатпа

Шу-Талас трансшекаралық су бассейні Қазақстан мен Қырғызстанның шекаралас аймақтарының ауыл шаруашылығы өндірісін, өнеркәсібін және халқын су ресурстарымен қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарады. Климаттың нашарлау салдарынан, құрғақшылықтың жиі болуы және су ағындарының біркелкі бөлінбеуі жағдайында су ресурстарына қысым күшейіп келеді, осының барлығы қазіргі заманғы басқару әдістерін енгізуді талап етеді. Ең перспективалы бағыттардың бірі – су мониторингінің дәлдігін, тиімділігін және ашықтығын арттыруға мүмкіндік беретін сандық технологияларды пайдалану. Мақалада кеңейтілген сандық құралдар, соның ішінде географиялық ақпараттық жүйелер (ГАЖ) және сандық су балансын модельдеу қарастырылады. Ағын суларының таралуының ГАЖ картасын жасау тәжірибесіне ерекше назар аударылады, бұл бассейндегі кеңістіктік-уақыттық өзгерістерді визуалды бағалауға, сондай-ақ болжау модельдері мен сценарийлерді талдауға мүмкіндік береді. Трансшекаралық басқарудағы сандық трансформацияның әлеуетін шектейтін елдер арасындағы су деректерінің ашықтығы мен дәйектілігі мәселелері бөлек талданады. Бірыңғай сандық платформа құру және мониторинг стандарттарын үйлестіру бойынша ұсыныстар айтылды. Зерттеудің мақсаты – Шу және Талас өзендері бассейндеріндегі суды тұрақты пайдалану және тиімді трансшекаралық ынтымақтастықтың негізі ретінде су ресурстарын басқаруды кешенді сандықтандыру қажеттілігін негіздеу.

трансшекаралық жерасты сулары су қауіпсіздігі ресурстарды басқару ГАЖ технологиялары Шу-Талас бассейні

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. Абсаметов, М.К., Мухамеджанов, М.А., Сыдыков, Ж.С., Муртазин, Е.Ж. Подземные воды Казахстана – стратегический ресурс водной безопасности страны. – Алматы, 2017. – 220с.
  2. 2. A.K. Kurishbaev, R. Amanzholova, D. Adenova, J. Sagin, D. Burlibayeva, D. Sarsekova, K. Alikhanov, A. Serikkanov, R. King., (2024). Comparative Assessment of the Mountainous River Basin in Kyrgyz Kazakh Region of Central Asia with River Basins in Australia, Canada and USA. Grassroots Journal of Natural Resources, 7(1). https://doi.org/10.33002/nr2581.6853.070106
  3. 3. Саркынов, Е., Яковлев, А., Бейсембин, К., Жакупова, Ж., Рыскулбекова, Л., Жанымхан, Қ., & Қалқабаева, А. (2024). ОРОШЕНИЯ ЗЕМЕЛЬ И ОБВОДНЕНИЯ ПАСТБИЩ ИЗ ВОДОТОКОВ И ОПРЕДЕЛЕНИЕ ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ И ТЕХНИЧЕСКИХ ПАРАМЕТРОВ ГИДРОТАРАННОЙ НАСОСНОЙ УСТАНОВКИ. Izdenister Natigeler, (4 (104), 309–316. https://doi.org/10.37884/4-2024/32
  4. 4. A.U. Safina, (2023). River runoff resources of the Shu-Talas water management basin in the context of climate change. Engineering Journal of Satbayev University, 145(3), 25-30. https://doi.org/10.51301/ejsu.2023.i3.04
  5. 5. Ресурсный потенциал подземных вод Казахстана как источник устойчивого питьевого водообеспечения / Под ред. акад. НАН РК, доктора геол.-мин. наук, проф. М.К.Абсаметова. – Алматы: «Print express», 2023. – 304 с.
  6. 6. Abdullaev, I., Rakhmatullaev, S., (2015). Transformation of water management in Central Asia: From state-centric, a hydraulic mission to socio-political control. Environ. Earth Sci. 73, 849–861. DOI:10.1007/s12665-013-2879-9.
  7. 7. Muhammad, Mizanur Rahaman, (2013). Principles of Transboundary Water Resources Management and Water-related Agreements in Central Asia: An Analysis. International Journal of Water Resources Development https://doi.org/10.1080/07900627.2012.684311
  8. 8. Мухамеджанов, М.А., Арыстанбаев, Я.Ю. Подземные воды аридных регионов Казахстана и их использование в условиях изменения климата и роста водопотребления // Материалы международной конференции «Водные ресурсы Центральной Азии и их использование», Алматы, 2016, 1, 122-126.
  9. 9. Смоляр, В.А., (2023). Создание Атласа гидрогеологических карт Республики Казахстан на основе геоинформационных систем. Геол. и охрана недр, 1(86), 63-79 ISSN: 2414-4282 https://www.elibrary.ru/item.asp?edn=plxamw&ysclid=mdok99aqhw144744305
  10. 10. Порядин, В.И., Абсаметов, М.К., Аденова, Д.К., (2017). Управление ресурсами подземных вод для решения задач водоснабжения экономики Казахстана на долгосрочный период. Известие Национальной академии наук Республики Казахстан, 5(425), С. 93-102 http://www.geolog-technical.kz/images/pdf/g20175/93102.pdf
  11. 11. Рациональное использование и охрана подземных вод Республики Казахстан в условиях климатических и антропогенных изменений / Под ред. акад. НАН РК, доктора геол.-мин. наук, проф. М.К.Абсаметова. – Алматы: «Print express», 2020. – 282с.
  12. 12. Смоляр, В. и др. Водные ресурсы Казахстана. Справочник. - Алматы: Гылым, 2002. – 595с.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ШУ-ТАЛАС БАССЕЙНІНІҢ ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ СУЛЫ ГОРИЗОНТТАРЫНЫҢ МОНИТОРИНГ КЕЗІНДЕГІ САНДЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ. Izdenister natigeler. 3 (107) (Sep. 2025), 442–454. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2025/42.
(1)ШУ-ТАЛАС БАССЕЙНІНІҢ ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ СУЛЫ ГОРИЗОНТТАРЫНЫҢ МОНИТОРИНГ КЕЗІНДЕГІ САНДЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ. Izdenister natigeler 2025, No. 3 (107), 442-454. https://doi.org/10.37884/3-2025/42.
ШУ-ТАЛАС БАССЕЙНІНІҢ ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ СУЛЫ ГОРИЗОНТТАРЫНЫҢ МОНИТОРИНГ КЕЗІНДЕГІ САНДЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ. (2025). Izdenister Natigeler, 3 (107), 442-454. https://doi.org/10.37884/3-2025/42
ШУ-ТАЛАС БАССЕЙНІНІҢ ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ СУЛЫ ГОРИЗОНТТАРЫНЫҢ МОНИТОРИНГ КЕЗІНДЕГІ САНДЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (107), p. 442–454, 2025. DOI: 10.37884/3-2025/42. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/979. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ШУ-ТАЛАС БАССЕЙНІНІҢ ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ СУЛЫ ГОРИЗОНТТАРЫНЫҢ МОНИТОРИНГ КЕЗІНДЕГІ САНДЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 3 (107) (September): 442-54. https://doi.org/10.37884/3-2025/42.
“ШУ-ТАЛАС БАССЕЙНІНІҢ ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ СУЛЫ ГОРИЗОНТТАРЫНЫҢ МОНИТОРИНГ КЕЗІНДЕГІ САНДЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ” (2025) Izdenister natigeler, (3 (107), pp. 442–454. doi:10.37884/3-2025/42.
[1]“ШУ-ТАЛАС БАССЕЙНІНІҢ ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ СУЛЫ ГОРИЗОНТТАРЫНЫҢ МОНИТОРИНГ КЕЗІНДЕГІ САНДЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ”, Izdenister natigeler, no. 3 (107), pp. 442–454, Sep. 2025, doi: 10.37884/3-2025/42.
“ШУ-ТАЛАС БАССЕЙНІНІҢ ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ СУЛЫ ГОРИЗОНТТАРЫНЫҢ МОНИТОРИНГ КЕЗІНДЕГІ САНДЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (107), Sept. 2025, pp. 442-54, https://doi.org/10.37884/3-2025/42.
“ШУ-ТАЛАС БАССЕЙНІНІҢ ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ СУЛЫ ГОРИЗОНТТАРЫНЫҢ МОНИТОРИНГ КЕЗІНДЕГІ САНДЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ”. Izdenister natigeler, no. 3 (107) (September 30, 2025): 442–454. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/979.
1.ШУ-ТАЛАС БАССЕЙНІНІҢ ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ СУЛЫ ГОРИЗОНТТАРЫНЫҢ МОНИТОРИНГ КЕЗІНДЕГІ САНДЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 15];(3 (107):442-54. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/979
1.ШУ-ТАЛАС БАССЕЙНІНІҢ ТРАНСШЕКАРАЛЫҚ СУЛЫ ГОРИЗОНТТАРЫНЫҢ МОНИТОРИНГ КЕЗІНДЕГІ САНДЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ. Izdenister natigeler. 2025;(3 (107):442-454. doi:10.37884/3-2025/42