ОЦЕНКА СМЕН РАСТИТЕЛЬНОСТИ ПОД ВОЗДЕЙСТВИЕМ ВЫПАСА ПРЕДПЕСКОВОЙ РАВНИНЫ И ПЕСЧАНОГО МАССИВА ТАУКУМ

Ажар Иманалинова; Қапар Үсен; Лилия Димеева; Бедел Калиев; Нурымжан Аубакиров

doi:10.37884/3-2025/10

Аңдатпа

Мақалада Тауқұм массиві мен құмалды жазықтарындағы жайылымдық дигрессиядан туындаған өсімдікжабынның алмасулары қарастырылады. Құмалды жазықтарындағы өсімдікжабынды дала жағдайында зерттеу негізінде тамыржусанды фитоценоздардың біртіндеп деградацияға ұшырау кезеңдері анықталып, олардың орнына ебелек және адыраспан типіндегі катаценоздардың қалыптасатыны анықталды. Өсімдікжабынның алмасу бағыты экологиялық жағдайлармен, антропогендік жүктемемен және жайылымды пайдалану қарқындылығымен анықталады. Бұл факторлар бағалы мал азықтық өсімдіктердің арамшөптермен, біржылдық сораңдармен және мал жеуге жарамсыз ксерофиттермен алмастырылуына әкеледі. Дигрессия кезендері бедерге, микроклиматтық жағдайларға және субстрат құрылымына тәуелді екені көрсетілді. Төбеаралық ойпаңдарда арамшөп түрлерінің басымдығымен сипатталатын дигрессияның соңғы кезеңдері байқалады. Тауқұм массивінде жайылымдардың ең кең таралған арамшөптермен ластану типтері анықталды: ебелек, шашақжусан, аққаңбақ, қарабидай, шырыш және ақшылжусан типтері. Жайылым айналымы болмаған жағдайда фитоценоздық алуандықтың күрт төмендеуі мен жайылымдық өсімдікжабынның деградациясы байқалатыны анықталды. Алынған нәтижелер жайылымдарды ұтымды пайдалануды енгізу, деградацияға ұшыраған экожүйелерді қалпына келтіру және шөлейттенудің алдын алу бойынша шаралар қабылдау қажеттілігін көрсетеді.

жайылым пайдалану шөл экожүйелері өсімдікжабын алмасулары биоалуандық жайылым деградация арамшөп түрлері

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1 Александрова, В. Д. (1964). Динамика растительного покрова. В Е.М. Лавренко & А.А. Корчагина (Ред.), Полевая геоботаника (Т. 3, с. 300–432). М.–Л.: Наука.
2 Карибаева, К. Н., & Курочкина, Л. Я. (1991). Смены растительности и их регулирование при пастбищном использовании (Таукумы). Алма-Ата: Гылым.
3 Курочкина, Л. Я. (2004). Теоретические и практические проблемы оценки деградации земель – опустынивания в Центральной Азии. Материалы международной научно-практической конференции: Экологические проблемы агропромышленного комплекса (г. Алматы, 15–16 апреля 2004 г., с. 41–50). Алматы: КазНАУ.
4 Niu, W., Ding, J., Fu, B., Zhao, W., & Eldridge, D. (2025). Global effects of livestock grazing on ecosystem functions vary with grazing management and environment. Agriculture, Ecosystems & Environment, 378, 109296. https://doi.org/10.1016/j.agee.2024.109296
5 Zhang, M., Delgado-Baquerizo, M., Li, G., Zhang, C., Pan, Q., Wang, Y., & Zhou, Z. (2023). Experimental impacts of grazing on grassland biodiversity and function are explained by aridity. Nature Communications, 14, 5040. https://doi.org/10.1038/s41467-023-40809-6
6 Munkhzul, O., Oyundelger, K., Narantuya, N., Tuvshintogtokh, I., Oyuntsetseg, B., Wesche, K., & Jäschke, Y. (2021). Grazing Effects on Mongolian Steppe Vegetation–A Systematic Review of Local Literature. Frontiers in Ecology and Evolution, 9. https://doi.org/10.3389/FEVO.2021.703220
7 Омбаев, А., Мирзакулов, С., & Чиндалиев, А. (2023). Научно-технологические аспекты развития животноводства Казахстана. Izdenister Natigeler, 3 (99), 36–48. https://doi.org/10.37884/3-2023/04
8 Рачковская, Е. И., Темирбеков, С. С., & Садвокасов, Р. Е. (2000). Использование дистанционных методов для оценки степени антропогенной трансформации пастбищ. Геоботаническое картографирование, 1998–2000, 16–25. https://doi.org/10.31111/geobotmap/1998-2000.16
9 Усен, К. (2009). Конкурентное замещение сорнотравья эфемероидами и восстановление коренной растительности. Вестник КазНУ имени Аль-Фараби. Серия биологическая, 1(40), 105–108.
10 Рачковская, Е. И., Волкова, Е. А., & Храмцов, В. Н. (Ред.). (2003). Ботаническая география Казахстана и Средней Азии (в пределах пустынной зоны). Санкт-Петербург.
11 Комплексная характеристика пастбищ пустынной зоны Казахстана. (1990). Алма-Ата: Наука.
12 Быков, Б. А. (1978). Геоботаника. Алма-Ата: Наука.
13 Курочкина, Л. Я., Карибаева, К. Н., Байжуманов, А. Б., Мищенко, А. Б., Тойлыбаев, А. Ж., Масимов, А. К., & Исабаева, А. Б. (2005). Пособие для фермеров (руководство по пастбищам). Алматы: ОО «OST-XXI век».
14 Курочкина, Л. Я. (1978). Псаммофильная растительность пустынь Казахстана. Алма-Ата: Наука.
15 Курочкина, Л. Я. (2018). Сукцессионные серии динамики псаммофитной растительности Таукумов (Казахстан). Ботанический журнал, 103(4), 440–455.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ТАУҚҰМ МАССИВІ МЕН ҚҰМАЛДЫ ЖАЗЫҚТАРЫНДАҒЫ ӨСІМДІКЖАБЫННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ ЖҮКТЕМЕ ӘСЕРІНЕН АЛМАСУЫН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 3 (107) (Sep. 2025), 112–123. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2025/10.

(1)ТАУҚҰМ МАССИВІ МЕН ҚҰМАЛДЫ ЖАЗЫҚТАРЫНДАҒЫ ӨСІМДІКЖАБЫННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ ЖҮКТЕМЕ ӘСЕРІНЕН АЛМАСУЫН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2025, No. 3 (107), 112-123. https://doi.org/10.37884/3-2025/10.

ТАУҚҰМ МАССИВІ МЕН ҚҰМАЛДЫ ЖАЗЫҚТАРЫНДАҒЫ ӨСІМДІКЖАБЫННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ ЖҮКТЕМЕ ӘСЕРІНЕН АЛМАСУЫН БАҒАЛАУ. (2025). Izdenister Natigeler, 3 (107), 112-123. https://doi.org/10.37884/3-2025/10

ТАУҚҰМ МАССИВІ МЕН ҚҰМАЛДЫ ЖАЗЫҚТАРЫНДАҒЫ ӨСІМДІКЖАБЫННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ ЖҮКТЕМЕ ӘСЕРІНЕН АЛМАСУЫН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (107), p. 112–123, 2025. DOI: 10.37884/3-2025/10. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/961. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ТАУҚҰМ МАССИВІ МЕН ҚҰМАЛДЫ ЖАЗЫҚТАРЫНДАҒЫ ӨСІМДІКЖАБЫННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ ЖҮКТЕМЕ ӘСЕРІНЕН АЛМАСУЫН БАҒАЛАУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 3 (107) (September): 112-23. https://doi.org/10.37884/3-2025/10.

“ТАУҚҰМ МАССИВІ МЕН ҚҰМАЛДЫ ЖАЗЫҚТАРЫНДАҒЫ ӨСІМДІКЖАБЫННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ ЖҮКТЕМЕ ӘСЕРІНЕН АЛМАСУЫН БАҒАЛАУ” (2025) Izdenister natigeler, (3 (107), pp. 112–123. doi:10.37884/3-2025/10.

[1]“ТАУҚҰМ МАССИВІ МЕН ҚҰМАЛДЫ ЖАЗЫҚТАРЫНДАҒЫ ӨСІМДІКЖАБЫННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ ЖҮКТЕМЕ ӘСЕРІНЕН АЛМАСУЫН БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, no. 3 (107), pp. 112–123, Sep. 2025, doi: 10.37884/3-2025/10.

“ТАУҚҰМ МАССИВІ МЕН ҚҰМАЛДЫ ЖАЗЫҚТАРЫНДАҒЫ ӨСІМДІКЖАБЫННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ ЖҮКТЕМЕ ӘСЕРІНЕН АЛМАСУЫН БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (107), Sept. 2025, pp. 112-23, https://doi.org/10.37884/3-2025/10.

“ТАУҚҰМ МАССИВІ МЕН ҚҰМАЛДЫ ЖАЗЫҚТАРЫНДАҒЫ ӨСІМДІКЖАБЫННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ ЖҮКТЕМЕ ӘСЕРІНЕН АЛМАСУЫН БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler, no. 3 (107) (September 30, 2025): 112–123. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/961.

1.ТАУҚҰМ МАССИВІ МЕН ҚҰМАЛДЫ ЖАЗЫҚТАРЫНДАҒЫ ӨСІМДІКЖАБЫННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ ЖҮКТЕМЕ ӘСЕРІНЕН АЛМАСУЫН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 15];(3 (107):112-23. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/961

1.ТАУҚҰМ МАССИВІ МЕН ҚҰМАЛДЫ ЖАЗЫҚТАРЫНДАҒЫ ӨСІМДІКЖАБЫННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ ЖҮКТЕМЕ ӘСЕРІНЕН АЛМАСУЫН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2025;(3 (107):112-123. doi:10.37884/3-2025/10

[1] 1 Александрова, В. Д. (1964). Динамика растительного покрова. В Е.М. Лавренко & А.А. Корчагина (Ред.), Полевая геоботаника (Т. 3, с. 300–432). М.–Л.: Наука.

[2] 2 Карибаева, К. Н., & Курочкина, Л. Я. (1991). Смены растительности и их регулирование при пастбищном использовании (Таукумы). Алма-Ата: Гылым.

[3] 3 Курочкина, Л. Я. (2004). Теоретические и практические проблемы оценки деградации земель – опустынивания в Центральной Азии. Материалы международной научно-практической конференции: Экологические проблемы агропромышленного комплекса (г. Алматы, 15–16 апреля 2004 г., с. 41–50). Алматы: КазНАУ.

[4] 4 Niu, W., Ding, J., Fu, B., Zhao, W., & Eldridge, D. (2025). Global effects of livestock grazing on ecosystem functions vary with grazing management and environment. Agriculture, Ecosystems & Environment, 378, 109296. https://doi.org/10.1016/j.agee.2024.109296

[5] 5 Zhang, M., Delgado-Baquerizo, M., Li, G., Zhang, C., Pan, Q., Wang, Y., & Zhou, Z. (2023). Experimental impacts of grazing on grassland biodiversity and function are explained by aridity. Nature Communications, 14, 5040. https://doi.org/10.1038/s41467-023-40809-6

[6] 6 Munkhzul, O., Oyundelger, K., Narantuya, N., Tuvshintogtokh, I., Oyuntsetseg, B., Wesche, K., & Jäschke, Y. (2021). Grazing Effects on Mongolian Steppe Vegetation–A Systematic Review of Local Literature. Frontiers in Ecology and Evolution, 9. https://doi.org/10.3389/FEVO.2021.703220

[7] 7 Омбаев, А., Мирзакулов, С., & Чиндалиев, А. (2023). Научно-технологические аспекты развития животноводства Казахстана. Izdenister Natigeler, 3 (99), 36–48. https://doi.org/10.37884/3-2023/04

[8] 8 Рачковская, Е. И., Темирбеков, С. С., & Садвокасов, Р. Е. (2000). Использование дистанционных методов для оценки степени антропогенной трансформации пастбищ. Геоботаническое картографирование, 1998–2000, 16–25. https://doi.org/10.31111/geobotmap/1998-2000.16

[9] 9 Усен, К. (2009). Конкурентное замещение сорнотравья эфемероидами и восстановление коренной растительности. Вестник КазНУ имени Аль-Фараби. Серия биологическая, 1(40), 105–108.

[10] 10 Рачковская, Е. И., Волкова, Е. А., & Храмцов, В. Н. (Ред.). (2003). Ботаническая география Казахстана и Средней Азии (в пределах пустынной зоны). Санкт-Петербург.

[11] 11 Комплексная характеристика пастбищ пустынной зоны Казахстана. (1990). Алма-Ата: Наука.

[12] 12 Быков, Б. А. (1978). Геоботаника. Алма-Ата: Наука.

[13] 13 Курочкина, Л. Я., Карибаева, К. Н., Байжуманов, А. Б., Мищенко, А. Б., Тойлыбаев, А. Ж., Масимов, А. К., & Исабаева, А. Б. (2005). Пособие для фермеров (руководство по пастбищам). Алматы: ОО «OST-XXI век».

[14] 14 Курочкина, Л. Я. (1978). Псаммофильная растительность пустынь Казахстана. Алма-Ата: Наука.

[15] 15 Курочкина, Л. Я. (2018). Сукцессионные серии динамики псаммофитной растительности Таукумов (Казахстан). Ботанический журнал, 103(4), 440–455.