БОТАНИКАЛЫҚ БАҚҚА ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН CATALPA SPECIOSA L. БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ӨСУІН БАҒАЛАУ

Нурдана Салыбекова; Гани Исаев; Алтынай Мамаева; Мурат Ерденов; Жибек Накипова

doi:10.37884/2-2025/31

Аңдатпа

Жоғары декоративтілігі мен экологиялық қасиеттеріне байланысты Catalpa speciosa L. урбанизацияланған аумақтарды көгалдандыруда перспективалы түр болып саналады. Зерттеу жұмысында Ботаникалық бақ жағдайында интродукцияланған Catalpa speciosa L. тұқым арқылы көбейту мен биологиялық ерекшеліктерінің зерттеу нәтижелері берілді. Зерттеудің мақсаты – өсу динамикасы, морфологиялық және физиологиялық параметрлер арқылы жергілікті климаттық жағдайларға бейімделуде Catalpa speciosa L. әлеуетін бағалау болды.

Тұқымның өнгіштігін, өсімдіктердің төзімділік дәрежесі мен вегетациялық кезеңдегі өсу динамикасын қарастырылды. 2022-2024 жылдар аралығында жүргізілген тәжірибелерде тұқымның өнгіштігі, көшеттердің өсуі мен дамуына маусымдық ерекшеліктерінің қоршаған орта факторларының өсімдіктердің өсуіне әсері, атап айтқанда топырақтың ылғалдылығы, жарық деңгейі және температура режимі талданды. Сонымен қатар, зерттеу нәтижелері тұқымның өнуін арттырудың стратификациясы мен агротехникалық әдістерінің тиімділігін көрсетті.

C.speciosa L. топырақ пен климаттық жағдайларға бейімделудің жоғары қабілетін көрсетті, бірақ құрғақшылыққа төзімділіктің төмен деңгейі арнайы күтім шараларын қажет етеді. Зерттеу нәтижелері C.speciosa L. сәндік және экологиялық қасиеттерін тиімді пайдалану бойынша ұсыныстар жасауға негіз болды. Бұл жұмыс жергілікті экожүйелердің тұрақтылығын арттыруға, қалалық және қала маңындағы жасыл аймақтарды көгалдандыруда C.speciosa L. пайдалануды кеңейтуге мүмкіндік береді.

C.speciosa L. биологиялық ерекшелік морфология стратификациялау жарық әсері генеративті өскін көшеттік материал

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Айтымов А.К. Применение некоторых физических методов обработки семян для повышения всхожести рода Catalpa Scop. // Вестник Карагандинского университета. Серия «Биология. Медицина. География». – 2024. – Т. 29, № 2(114). – С. 14–20. – DOI: 10.31489/2024BMG2/14-20.
2. He Qing-Hai, Yang Shao-Zong, Li Yin-Gang, Shen Xin, Liu Xin-Hong. Phenotypic variations in seed and fruit traits of Liquidambar formosana populations // Chinese Journal of Plant Ecology. – 2018. – Т. 42, № 7. – С. 752–763. – DOI: 10.17521/cjpe.2017.0229.
3. Poşta D.S., Rózsa R.S., Marta S.T., Gocan G.T.M. Studies on the stimulation of Catalpa bignonioides Walt. seed germination // Current Trends in Natural Sciences. – 2021. – Т. 10, № 20. – С. 172–178. – DOI: 10.47068/ctns.2021.v10i20.023.
4. Coperland L.O., McDonald M.B. Principles of Seed Science and Technology. – 4th ed. – Boston: Springer, 2001. – 390 p. – DOI: 10.1093/aob/mcf127.
5. Marković M., Grbić M., Skočajić D., Djunisijević-Bojović D., Milutinović M. The effect of storage and different red and far red light treatments on Catalpa ovata G. Don seed germination // Agricultural and Food Sciences, Environmental Science. – 2022. – DOI: 10.2298/gsf2226069.
6. Yakubova G., Ilyasova M. Go‘zаl katalpa (Catalpa Speciosa) daraxtining manzaraviylik xususiyatlari // Journal of Experimental Studies. – 2023. – Т. 1, № 8. – С. 16–20. – DOI: 10.5281/zenodo.826988.
7. Yu Xiao-Chi, Yang Gui-Juan, Dong Ju-Lan, Wang Jun-Hui, Ma Wen-Jun, Zhang Peng. Physiological Responses to Drought Stress of Five Species from Catalpa Scop // Bulletin of Botanical Research. – 2021. – Т. 41, № 1. – С. 44–52. – DOI: 10.7525/j.issn.1673-5102.2021.01.006.
8. Апушев А.К., Салыбекова Н.Н., Юсупов Б.Ю. Адаптивный потенциал декоративных древесных культур в субаридных условиях Туркестанского региона // Материалы Международной научно-практической конференции «Современное состояние и перспективы развития ботанических садов и дендропарков Казахстана», посвященной 5-летию Астанинского ботанического сада. – 29 июня 2023 г. – С. 17–23.
9. Doszhanova G., Aitbayeva G. Influence of seed formation conditions of Catalpa species on their germination under various salt conditions // EPRA International Journal of Multidisciplinary Research (IJMR). – 2022. – Vol. 8, No. 10. – UDC 58. – Journal DOI: 10.36713/epra2013.
10. Holthouse M.C., Spears L.R., Alston D.G. Urban host plant utilisation by the invasive Halyomorpha halys (Stål) (Hemiptera, Pentatomidae) in northern Utah // NeoBiota. – 2021. – Т. 64. – С. 87–101. – DOI: 10.3897/neobiota.64.60050.
11. Farahmandkia Z. et al. Intensified adsorption of chromium (VI) by catalpa-activated carbon from water and real electroplating industry wastewater // Chemistry and Ecology. – 2024. – Т. 40, № 10. – С. 1157–1177. – DOI: 10.1080/02757540.2024.2387603.
12. Утебекова А.Д., Урынбаев А.Ж., Майсупова Б.Д. Талдықорған қаласы «Жастар» мәдениет және демалыс саябағындағы жасыл алқаағаштардың қазіргі жағдайы // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. – 2025. – № 1(105). – DOI: 10.37884/1-2025/27.
13. Simovic M. et al. Functional traits and size interact to influence growth and carbon sequestration among trees in urban greenspaces // Functional Ecology. – 2024. – Т. 38, № 4. – С. 967–983. – DOI: 10.1111/1365-2435.14505.
14. Ostermeyer G.P. et al. Diversity of funnel plasmodesmata in angiosperms: the impact of geometry on plasmodesmal resistance // The Plant Journal. – 2022. – Т. 110, № 3. – С. 707–719. – DOI: 10.1111/tpj.15697.
15. Kamalova N.B., Urazbaeva S.M. The main types of trees and shrubs and their significance in the greening of the city of Nukus // Экономика и социум. – 2024. – № 4-2 (119). – С. 216–219. – DOI: 10.5281/cyberleninka.ru/article/n/the-main-types-of-trees-and-shrubs-and-their-significance-in-the-greening-of-the-city-of-nukus.
16. Xiao W. et al. A smart spectral and thermal analysis strategy-based three-dimensional quantum profiling: application to quality evaluation of Catalpa fruit pericarp // Journal of Thermal Analysis and Calorimetry. – 2023. – Т. 148, № 10. – С. 4235–4246. – DOI: 10.1007/s10973-023-12053-z.
17. Бейдеман И.Н. Методика изучения фенологии растений и растительных сообществ. – Новосибирск: Наука, 1974. – 155 с.
18. Лучник З.И. Декоративная долговечность кустарников в культуре / отв. ред. И.Ю. Коропачинский. – Новосибирск: Наука, 1988. – 104 с.
19. Лучник З.И. Методика изучения интродуцированных в Алтайском крае. – Барнаул, 1964. – С. 6–21.
20. Kurbaniyazov B. et al. Importance of catalpa groups in cultural city greening in the case of Uzbekistan // E3S Web of Conferences. – 2021. – Т. 258. – С. 03026. – DOI: 10.1051/e3sconf/202125803026.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. БОТАНИКАЛЫҚ БАҚҚА ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН CATALPA SPECIOSA L. БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ӨСУІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2 (106) (Jun. 2025), 316–325. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2025/31.

(1)БОТАНИКАЛЫҚ БАҚҚА ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН CATALPA SPECIOSA L. БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ӨСУІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2025, No. 2 (106), 316-325. https://doi.org/10.37884/2-2025/31.

БОТАНИКАЛЫҚ БАҚҚА ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН CATALPA SPECIOSA L. БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ӨСУІН БАҒАЛАУ. (2025). Izdenister Natigeler, 2 (106), 316-325. https://doi.org/10.37884/2-2025/31

БОТАНИКАЛЫҚ БАҚҚА ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН CATALPA SPECIOSA L. БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ӨСУІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (106), p. 316–325, 2025. DOI: 10.37884/2-2025/31. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/936. Acesso em: 15 sep. 2026.

“БОТАНИКАЛЫҚ БАҚҚА ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН CATALPA SPECIOSA L. БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ӨСУІН БАҒАЛАУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 2 (106) (June): 316-25. https://doi.org/10.37884/2-2025/31.

“БОТАНИКАЛЫҚ БАҚҚА ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН CATALPA SPECIOSA L. БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ӨСУІН БАҒАЛАУ” (2025) Izdenister natigeler, (2 (106), pp. 316–325. doi:10.37884/2-2025/31.

[1]“БОТАНИКАЛЫҚ БАҚҚА ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН CATALPA SPECIOSA L. БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ӨСУІН БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, no. 2 (106), pp. 316–325, Jun. 2025, doi: 10.37884/2-2025/31.

“БОТАНИКАЛЫҚ БАҚҚА ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН CATALPA SPECIOSA L. БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ӨСУІН БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (106), June 2025, pp. 316-25, https://doi.org/10.37884/2-2025/31.

“БОТАНИКАЛЫҚ БАҚҚА ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН CATALPA SPECIOSA L. БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ӨСУІН БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler, no. 2 (106) (June 30, 2025): 316–325. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/936.

1.БОТАНИКАЛЫҚ БАҚҚА ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН CATALPA SPECIOSA L. БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ӨСУІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (106):316-25. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/936

1.БОТАНИКАЛЫҚ БАҚҚА ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН CATALPA SPECIOSA L. БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ӨСУІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2025;(2 (106):316-325. doi:10.37884/2-2025/31

[1] 1. Айтымов А.К. Применение некоторых физических методов обработки семян для повышения всхожести рода Catalpa Scop. // Вестник Карагандинского университета. Серия «Биология. Медицина. География». – 2024. – Т. 29, № 2(114). – С. 14–20. – DOI: 10.31489/2024BMG2/14-20.

[2] 2. He Qing-Hai, Yang Shao-Zong, Li Yin-Gang, Shen Xin, Liu Xin-Hong. Phenotypic variations in seed and fruit traits of Liquidambar formosana populations // Chinese Journal of Plant Ecology. – 2018. – Т. 42, № 7. – С. 752–763. – DOI: 10.17521/cjpe.2017.0229.

[3] 3. Poşta D.S., Rózsa R.S., Marta S.T., Gocan G.T.M. Studies on the stimulation of Catalpa bignonioides Walt. seed germination // Current Trends in Natural Sciences. – 2021. – Т. 10, № 20. – С. 172–178. – DOI: 10.47068/ctns.2021.v10i20.023.

[4] 4. Coperland L.O., McDonald M.B. Principles of Seed Science and Technology. – 4th ed. – Boston: Springer, 2001. – 390 p. – DOI: 10.1093/aob/mcf127.

[5] 5. Marković M., Grbić M., Skočajić D., Djunisijević-Bojović D., Milutinović M. The effect of storage and different red and far red light treatments on Catalpa ovata G. Don seed germination // Agricultural and Food Sciences, Environmental Science. – 2022. – DOI: 10.2298/gsf2226069.

[6] 6. Yakubova G., Ilyasova M. Go‘zаl katalpa (Catalpa Speciosa) daraxtining manzaraviylik xususiyatlari // Journal of Experimental Studies. – 2023. – Т. 1, № 8. – С. 16–20. – DOI: 10.5281/zenodo.826988.

[7] 7. Yu Xiao-Chi, Yang Gui-Juan, Dong Ju-Lan, Wang Jun-Hui, Ma Wen-Jun, Zhang Peng. Physiological Responses to Drought Stress of Five Species from Catalpa Scop // Bulletin of Botanical Research. – 2021. – Т. 41, № 1. – С. 44–52. – DOI: 10.7525/j.issn.1673-5102.2021.01.006.

[8] 8. Апушев А.К., Салыбекова Н.Н., Юсупов Б.Ю. Адаптивный потенциал декоративных древесных культур в субаридных условиях Туркестанского региона // Материалы Международной научно-практической конференции «Современное состояние и перспективы развития ботанических садов и дендропарков Казахстана», посвященной 5-летию Астанинского ботанического сада. – 29 июня 2023 г. – С. 17–23.

[9] 9. Doszhanova G., Aitbayeva G. Influence of seed formation conditions of Catalpa species on their germination under various salt conditions // EPRA International Journal of Multidisciplinary Research (IJMR). – 2022. – Vol. 8, No. 10. – UDC 58. – Journal DOI: 10.36713/epra2013.

[10] 10. Holthouse M.C., Spears L.R., Alston D.G. Urban host plant utilisation by the invasive Halyomorpha halys (Stål) (Hemiptera, Pentatomidae) in northern Utah // NeoBiota. – 2021. – Т. 64. – С. 87–101. – DOI: 10.3897/neobiota.64.60050.

[11] 11. Farahmandkia Z. et al. Intensified adsorption of chromium (VI) by catalpa-activated carbon from water and real electroplating industry wastewater // Chemistry and Ecology. – 2024. – Т. 40, № 10. – С. 1157–1177. – DOI: 10.1080/02757540.2024.2387603.

[12] 12. Утебекова А.Д., Урынбаев А.Ж., Майсупова Б.Д. Талдықорған қаласы «Жастар» мәдениет және демалыс саябағындағы жасыл алқаағаштардың қазіргі жағдайы // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. – 2025. – № 1(105). – DOI: 10.37884/1-2025/27.

[13] 13. Simovic M. et al. Functional traits and size interact to influence growth and carbon sequestration among trees in urban greenspaces // Functional Ecology. – 2024. – Т. 38, № 4. – С. 967–983. – DOI: 10.1111/1365-2435.14505.

[14] 14. Ostermeyer G.P. et al. Diversity of funnel plasmodesmata in angiosperms: the impact of geometry on plasmodesmal resistance // The Plant Journal. – 2022. – Т. 110, № 3. – С. 707–719. – DOI: 10.1111/tpj.15697.

[15] 15. Kamalova N.B., Urazbaeva S.M. The main types of trees and shrubs and their significance in the greening of the city of Nukus // Экономика и социум. – 2024. – № 4-2 (119). – С. 216–219. – DOI: 10.5281/cyberleninka.ru/article/n/the-main-types-of-trees-and-shrubs-and-their-significance-in-the-greening-of-the-city-of-nukus.

[16] 16. Xiao W. et al. A smart spectral and thermal analysis strategy-based three-dimensional quantum profiling: application to quality evaluation of Catalpa fruit pericarp // Journal of Thermal Analysis and Calorimetry. – 2023. – Т. 148, № 10. – С. 4235–4246. – DOI: 10.1007/s10973-023-12053-z.

[17] 17. Бейдеман И.Н. Методика изучения фенологии растений и растительных сообществ. – Новосибирск: Наука, 1974. – 155 с.

[18] 18. Лучник З.И. Декоративная долговечность кустарников в культуре / отв. ред. И.Ю. Коропачинский. – Новосибирск: Наука, 1988. – 104 с.

[19] 19. Лучник З.И. Методика изучения интродуцированных в Алтайском крае. – Барнаул, 1964. – С. 6–21.

[20] 20. Kurbaniyazov B. et al. Importance of catalpa groups in cultural city greening in the case of Uzbekistan // E3S Web of Conferences. – 2021. – Т. 258. – С. 03026. – DOI: 10.1051/e3sconf/202125803026.