METHODS OF MONITORING MORAINE LAKES IN CENTRAL ASIA UNDER CLIMATE CHANGE

Aibek Merekeyev; Gulnara  Iskaliyeva; Arailym Gaipova; Alima Amangeldi; Madіna Sagat; Nurmakhambet Sуdуk

doi:10.37884/2-2025/47

Аңдатпа

Мақалада жаһандық жылыну жағдайында Орталық Азиядағы биік таулы мұздық көлдерді зерттеудің заманауи әдістеріне жан-жақты талдау берілген. Мұздықтардың шегінуі нәтижесінде пайда болатын және жойқын жарылыстар мен соған байланысты қауіпті сел тасқындарының болуы мүмкін болғандықтан айтарлықтай қауіп төндіретін мореналық көлдерге баса назар аударылды. Мұздық көлдерінің өзгеруінің маңызды тенденциялары, олардың динамикалық қасиеттері мен қалыптасу механизмдері, сондай-ақ мониторинг пен тәуекелді бағалаудың басым стратегиялары мұқият талданды.

Географиялық ақпараттық жүйелермен ұштастыра отырып, мұздық көлдердің жай-күйін нақты уақыт режимінде бағалауға, олардың кеңістіктік және уақыттық динамикасын бақылауға және ықтимал ошақтармен байланысты тәуекелдерді бағалауға мүмкіндік беретін қашықтықтан зондтау деректер жинақтарын (Landsat, Sentinel, Terra) пайдалануға айтарлықтай көңіл бөлінді. Спектрлік индекстер (MNDWI, NDVI) және сандық биіктік үлгілері арқылы көлдердің су көлемін есептеу әдістері қарастырылған.

Мақалада Гималай, Памир және Тянь-Шаньды қоса алғанда, әртүрлі тау жүйелеріндегі мұздық көлдерді зерттеу тәжірибесі жинақталған. Спутниктік мониторингтің жоғары тиімділік және жету қиын аймақтарды қамту мүмкіндігі сияқты артықшылықтары, сондай-ақ оның деректердің кеңістіктік рұқсатымен байланысты шектеулері, маусымдық өзгерістер және оларды валидациялау қажеттілігі талданады. Көлдің жарылуымен байланысты тәуекелдерді дәлірек бағалау үшін қашықтықтан зондтауды жерүсті далалық зерттеулермен біріктіретін кешенді тәсілдің маңыздылығы атап өтіледі. Мұздық көлдердің жағдайын бақылау мен бағалаудың заманауи технологияларын сәтті қолданудың нақты мысалдары келтірілген. Атап айтқанда, Шілік өзені алабындағы 143 көлдің тізімдемесі қаралып, 2015 жылы айтарлықтай жойылуға әкеп соққан Безымянное көліндегі серпіліс оқиғасы талданды.

Алынған нәтижелер таулы аймақтарда ерте хабарлау және табиғи тәуекелдерді басқару жүйесін дамыту үшін маңызды практикалық мәнге ие. Жылдық орташа температураның жоғарылауы және мұздықтардың жылдам еруі жағдайында мұздық көлдеріне егжей-тегжейлі мониторинг жүргізу қажеттілігі ерекше өзекті болып отыр, бұл қашықтықтан зондтау әдістерін одан әрі жетілдіруді және оларды жерүсті бақылаулармен біріктіруді талап етеді.

Мореналық көлдер Жерді қашықтықтан зондтау ГАЖ климаттың өзгеруі жарылыс қаупі сел тасқындары Орталық Азия мұздықтар

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Medeu, A. R., Popov, N. V., Blagovechshenskiy, V. P., Askarova, M. A., Medeu, A. A., Ranova, S. U., Kamalbekova A., Bolch, T. Moraine-dammed glacial lakes and threat of glacial debris flows in South-East Kazakhstan //Earth-Science Reviews. – 2022. – Т. 229. – P. 103999.
2. Gantayat P., Sattar, A., Haritashya, U. K., Watson, C. S., & Kargel, J. S. (2024). Bayesian Approach to Estimate Proglacial Lake Volume (BE‐GLAV) //Earth and Space Science. – 2024. – Т. 11. – №. 6. – С. e2024EA003542.
3. Kaiheng Hu, Xiaopeng Zhang, Manish Raj Gouli, Shuang Liu, Yong Nie. Retrospective analysis and hazard assessment of Gega glacial lake in the eastern Himalayan syntaxis //Natural Hazards Research. – 2022. – Т. 2. – №. 4. – P. 331-342.
4. Wang X, Xiaoyu Guo, Chengde Yang, Qionghuan Liu, Junfeng Wei, Yong Zhang, Shi-yin Liu, Yanlin Zhang, Zong-li Jiang, Zhiguang Tang. Glacial lake inventory of high-mountain Asia in 1990 and 2018 derived from Landsat images //Earth System Science Data. – 2020. – Т. 12. – №. 3. – P. 2169-2182.
5. Dildabekova S. N., Isanova G. T., Raimbekova Z. T., Musina A. K., Kasenov M. K. Inventory of Glacier-Moraine Lakes in the Shilik River Basin and Analysis of Their Spatial Distribution //Journal of Geography & Environmental Management. – 2022. – Т. 65. – №. 2.
6. Lee Y. K., Hong S. H., Kim S. W. Monitoring of water level change in a dam from high-resolution sar data //Remote Sensing. – 2021. – Т. 13. – №. 18. – P. 3641
7. Akhilesh S. Nair, Nitish Kumar, J. Indu, B. Vivek. Monitoring lake levels from space: preliminary analysis with SWOT //Frontiers in Water. – 2021. – Т. 3. – P. 717852.
8. Shugar D., Burr A., Haritashya U.K., Kargel J., Watson C.S., Kennedy M.C., Bevington A.R., Betts R.A., Harrison S., Strattman K. Rapid worldwide growth of glacial lakes since 1990 //Nature climate change. – 2020. – Т. 10. – №. 10. – P. 939-945.
9. Amin М., Bano D., Hassan Sh., Goheer М., Khan А., Khan М., Hina S. Mapping and monitoring of glacier lake outburst floods using geospatial modelling approach for Darkut valley, Pakistan //Meteorological Applications. – 2020. – Т. 27. – №. 1. – P. e1877.
10. Jiawei Hou, Albert I.J.M. Van Dijk, Luigi J. Renzullo, Pablo R. Larraondo. GloLakes: a database of global lake water storage dynamics from 1984 to present derived using laser and radar altimetry and optical remote sensing //Earth System Science Data Discussions. – 2022. – Т. 2022. – P. 1-20.
11. Miaomiao Qi, Shiyin Liu, Yongpeng Gao, Fuming Xie, Georg Veh, Letian Xiao, Jinlong Jing, Yu Zhu, Kunpeng Wu. A mathematical model to improve water storage of glacial lakes prediction towards addressing glacial lake outburst floods //Hydrology and Earth System Sciences Discussions. – 2024. – Т. 2024. – P. 1-28.
12. Miaomiao Qi, Shiyin Liu, Kunpeng Wu, Yu Zhu, Fuming Xie, Huian Jin, Yongpeng Gao, Xiaojun Yao. Improving the accuracy of glacial lake volume estimation: A case study in the Poiqu basin, central Himalayas //Journal of Hydrology. – 2022. – Т. 610. – P. 127973.
13. R. Muñoz, Ch. Huggel, H. Frey, A. Cochachin, W. Haeberli. Glacial lake depth and volume estimation based on a large bathymetric dataset from the Cordillera Blanca, Peru //Earth surface processes and landforms. – 2020. – Т. 45. – №. 7. – P. 1510-1527.
14. V. Kapitsa, M. Shahgedanova, N. Kasatkin , I. Severskiy, M. Kasenov, A. Yegorov and M. Tatkova. Bathymetries of proglacial lakes: a new data set from the northern Tien Shan, Kazakhstan //Frontiers in Earth Science. – 2023. – Т. 11. – P. 1192719.
15. Sarwar M., Mahmood S. Exploring potential glacial lakes using geo-spatial techniques in Eastern Hindu Kush Region, Pakistan //Natural Hazards Research. – 2024. – Т. 4. – №. 1. – P. 56-61.
16. Zhang S., Nie Y., Zhang H. Glacial Lake Changes and Risk Assessment in Rongxer Watershed of China–Nepal Economic Corridor //Remote Sensing. – 2024. – Т. 16. – №. 4. – P. 725.
17. Suresh Das, Soumik Das, Sandip Tanu Mandal, Milap C Sharma. Inventory and GLOF susceptibility of glacial lakes in Chenab basin, Western Himalaya //Geomatics, Natural Hazards and Risk. – 2024. – Т. 15. – №. 1. – P. 2356216.
18. Abid Farooq Rather, Rayees Ahmed, Changhyun Jun, Sayed M. Bateni, Pervez Ahmed, Riyaz Ahmad Mir. Understanding glacial lake evolution and the associated GLOF hazard in the Shyok catchment of the Upper Indus Basin using geospatial techniques //Natural Hazards Review. – 2024. – Т. 25. – №. 3. – P. 04024014.
19. Nazir Ahmed Bazai, Paul A. Carling, Peng Cui, Hao Wang, Zhang Guotao, Liu Dingzhu, Javed Hassan. Predicting the risk of glacial lake outburst floods in Karakorum //EGUsphere. – 2024. – Т. 2024. – P. 1-22.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ОРТАЛЫҚ АЗИЯДАҒЫ МОРЕНАЛЫҚ КӨЛДЕРДІ КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІ ЖАҒДАЙЫНДА МОНИТОРИНГТЕУ ӘДІСТЕРІ. Izdenister natigeler. 2 (106) (Jun. 2025), 469–480. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2025/47.

(1)ОРТАЛЫҚ АЗИЯДАҒЫ МОРЕНАЛЫҚ КӨЛДЕРДІ КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІ ЖАҒДАЙЫНДА МОНИТОРИНГТЕУ ӘДІСТЕРІ. Izdenister natigeler 2025, No. 2 (106), 469-480. https://doi.org/10.37884/2-2025/47.

ОРТАЛЫҚ АЗИЯДАҒЫ МОРЕНАЛЫҚ КӨЛДЕРДІ КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІ ЖАҒДАЙЫНДА МОНИТОРИНГТЕУ ӘДІСТЕРІ. (2025). Izdenister Natigeler, 2 (106), 469-480. https://doi.org/10.37884/2-2025/47

ОРТАЛЫҚ АЗИЯДАҒЫ МОРЕНАЛЫҚ КӨЛДЕРДІ КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІ ЖАҒДАЙЫНДА МОНИТОРИНГТЕУ ӘДІСТЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (106), p. 469–480, 2025. DOI: 10.37884/2-2025/47. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/930. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ОРТАЛЫҚ АЗИЯДАҒЫ МОРЕНАЛЫҚ КӨЛДЕРДІ КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІ ЖАҒДАЙЫНДА МОНИТОРИНГТЕУ ӘДІСТЕРІ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 2 (106) (June): 469-80. https://doi.org/10.37884/2-2025/47.

“ОРТАЛЫҚ АЗИЯДАҒЫ МОРЕНАЛЫҚ КӨЛДЕРДІ КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІ ЖАҒДАЙЫНДА МОНИТОРИНГТЕУ ӘДІСТЕРІ” (2025) Izdenister natigeler, (2 (106), pp. 469–480. doi:10.37884/2-2025/47.

[1]“ОРТАЛЫҚ АЗИЯДАҒЫ МОРЕНАЛЫҚ КӨЛДЕРДІ КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІ ЖАҒДАЙЫНДА МОНИТОРИНГТЕУ ӘДІСТЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 2 (106), pp. 469–480, Jun. 2025, doi: 10.37884/2-2025/47.

“ОРТАЛЫҚ АЗИЯДАҒЫ МОРЕНАЛЫҚ КӨЛДЕРДІ КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІ ЖАҒДАЙЫНДА МОНИТОРИНГТЕУ ӘДІСТЕРІ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (106), June 2025, pp. 469-80, https://doi.org/10.37884/2-2025/47.

“ОРТАЛЫҚ АЗИЯДАҒЫ МОРЕНАЛЫҚ КӨЛДЕРДІ КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІ ЖАҒДАЙЫНДА МОНИТОРИНГТЕУ ӘДІСТЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 2 (106) (June 30, 2025): 469–480. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/930.

1.ОРТАЛЫҚ АЗИЯДАҒЫ МОРЕНАЛЫҚ КӨЛДЕРДІ КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІ ЖАҒДАЙЫНДА МОНИТОРИНГТЕУ ӘДІСТЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (106):469-80. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/930

1.ОРТАЛЫҚ АЗИЯДАҒЫ МОРЕНАЛЫҚ КӨЛДЕРДІ КЛИМАТТЫҢ ӨЗГЕРУІ ЖАҒДАЙЫНДА МОНИТОРИНГТЕУ ӘДІСТЕРІ. Izdenister natigeler. 2025;(2 (106):469-480. doi:10.37884/2-2025/47

[1] 1. Medeu, A. R., Popov, N. V., Blagovechshenskiy, V. P., Askarova, M. A., Medeu, A. A., Ranova, S. U., Kamalbekova A., Bolch, T. Moraine-dammed glacial lakes and threat of glacial debris flows in South-East Kazakhstan //Earth-Science Reviews. – 2022. – Т. 229. – P. 103999.

[2] 2. Gantayat P., Sattar, A., Haritashya, U. K., Watson, C. S., & Kargel, J. S. (2024). Bayesian Approach to Estimate Proglacial Lake Volume (BE‐GLAV) //Earth and Space Science. – 2024. – Т. 11. – №. 6. – С. e2024EA003542.

[3] 3. Kaiheng Hu, Xiaopeng Zhang, Manish Raj Gouli, Shuang Liu, Yong Nie. Retrospective analysis and hazard assessment of Gega glacial lake in the eastern Himalayan syntaxis //Natural Hazards Research. – 2022. – Т. 2. – №. 4. – P. 331-342.

[4] 4. Wang X, Xiaoyu Guo, Chengde Yang, Qionghuan Liu, Junfeng Wei, Yong Zhang, Shi-yin Liu, Yanlin Zhang, Zong-li Jiang, Zhiguang Tang. Glacial lake inventory of high-mountain Asia in 1990 and 2018 derived from Landsat images //Earth System Science Data. – 2020. – Т. 12. – №. 3. – P. 2169-2182.

[5] 5. Dildabekova S. N., Isanova G. T., Raimbekova Z. T., Musina A. K., Kasenov M. K. Inventory of Glacier-Moraine Lakes in the Shilik River Basin and Analysis of Their Spatial Distribution //Journal of Geography & Environmental Management. – 2022. – Т. 65. – №. 2.

[6] 6. Lee Y. K., Hong S. H., Kim S. W. Monitoring of water level change in a dam from high-resolution sar data //Remote Sensing. – 2021. – Т. 13. – №. 18. – P. 3641

[7] 7. Akhilesh S. Nair, Nitish Kumar, J. Indu, B. Vivek. Monitoring lake levels from space: preliminary analysis with SWOT //Frontiers in Water. – 2021. – Т. 3. – P. 717852.

[8] 8. Shugar D., Burr A., Haritashya U.K., Kargel J., Watson C.S., Kennedy M.C., Bevington A.R., Betts R.A., Harrison S., Strattman K. Rapid worldwide growth of glacial lakes since 1990 //Nature climate change. – 2020. – Т. 10. – №. 10. – P. 939-945.

[9] 9. Amin М., Bano D., Hassan Sh., Goheer М., Khan А., Khan М., Hina S. Mapping and monitoring of glacier lake outburst floods using geospatial modelling approach for Darkut valley, Pakistan //Meteorological Applications. – 2020. – Т. 27. – №. 1. – P. e1877.

[10] 10. Jiawei Hou, Albert I.J.M. Van Dijk, Luigi J. Renzullo, Pablo R. Larraondo. GloLakes: a database of global lake water storage dynamics from 1984 to present derived using laser and radar altimetry and optical remote sensing //Earth System Science Data Discussions. – 2022. – Т. 2022. – P. 1-20.

[11] 11. Miaomiao Qi, Shiyin Liu, Yongpeng Gao, Fuming Xie, Georg Veh, Letian Xiao, Jinlong Jing, Yu Zhu, Kunpeng Wu. A mathematical model to improve water storage of glacial lakes prediction towards addressing glacial lake outburst floods //Hydrology and Earth System Sciences Discussions. – 2024. – Т. 2024. – P. 1-28.

[12] 12. Miaomiao Qi, Shiyin Liu, Kunpeng Wu, Yu Zhu, Fuming Xie, Huian Jin, Yongpeng Gao, Xiaojun Yao. Improving the accuracy of glacial lake volume estimation: A case study in the Poiqu basin, central Himalayas //Journal of Hydrology. – 2022. – Т. 610. – P. 127973.

[13] 13. R. Muñoz, Ch. Huggel, H. Frey, A. Cochachin, W. Haeberli. Glacial lake depth and volume estimation based on a large bathymetric dataset from the Cordillera Blanca, Peru //Earth surface processes and landforms. – 2020. – Т. 45. – №. 7. – P. 1510-1527.

[14] 14. V. Kapitsa, M. Shahgedanova, N. Kasatkin , I. Severskiy, M. Kasenov, A. Yegorov and M. Tatkova. Bathymetries of proglacial lakes: a new data set from the northern Tien Shan, Kazakhstan //Frontiers in Earth Science. – 2023. – Т. 11. – P. 1192719.

[15] 15. Sarwar M., Mahmood S. Exploring potential glacial lakes using geo-spatial techniques in Eastern Hindu Kush Region, Pakistan //Natural Hazards Research. – 2024. – Т. 4. – №. 1. – P. 56-61.

[16] 16. Zhang S., Nie Y., Zhang H. Glacial Lake Changes and Risk Assessment in Rongxer Watershed of China–Nepal Economic Corridor //Remote Sensing. – 2024. – Т. 16. – №. 4. – P. 725.

[17] 17. Suresh Das, Soumik Das, Sandip Tanu Mandal, Milap C Sharma. Inventory and GLOF susceptibility of glacial lakes in Chenab basin, Western Himalaya //Geomatics, Natural Hazards and Risk. – 2024. – Т. 15. – №. 1. – P. 2356216.

[18] 18. Abid Farooq Rather, Rayees Ahmed, Changhyun Jun, Sayed M. Bateni, Pervez Ahmed, Riyaz Ahmad Mir. Understanding glacial lake evolution and the associated GLOF hazard in the Shyok catchment of the Upper Indus Basin using geospatial techniques //Natural Hazards Review. – 2024. – Т. 25. – №. 3. – P. 04024014.

[19] 19. Nazir Ahmed Bazai, Paul A. Carling, Peng Cui, Hao Wang, Zhang Guotao, Liu Dingzhu, Javed Hassan. Predicting the risk of glacial lake outburst floods in Karakorum //EGUsphere. – 2024. – Т. 2024. – P. 1-22.