ҚАЗАҚСТАНДЫҚ-АРАЛ ӨҢІРІНІҢ ӘР ТҮРЛІ АГРОЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫНДА ТАЗА ЖӘНЕ ТӨГІНДІ СУЛАРМЕН ҚАНТ ҚҰМАЙЫ ДАҚЫЛЫН СУАРУДЫҢ ТИІМДІ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ЗЕРТТЕУ

Өркен Баймаханов; Серікбай Өмірзақов; Қанағат Бегалиев; Жанұзақ Байманов; Кайрат Акылбаев; Абзал Шегенбаев; Азамат Мүсіреп

doi:10.37884/1-2025/30

Аңдатпа

Аталмыш мақалада Қазақстандық-Арал өңірінің күрт құбылмалы ауа-райы, су тапшылығы және қалыптасқан күрделі агроэкологиялық жағдайларында қант құмайы дақылын таза және төгінді сулармен суаруда жүргізілген ғылыми-зерттеу жұмыстары айтылады.

Созылмалы су тапшылығы өте өзекті жаһандық теріс үдеріске айналды. Әсіресе Қызылорда облысы секілді құрғақ және жартылай құрғақ, шөл-шөлейт аймақтарда суды аз тұтынатын техникалық дақылдардың үлес салмағын арттыру мен суару тәсілдерін жетілдіру аса маңызды болуда.

Жалпы әлемде су ресурстарына деген болжамды зерттеулерге сәйкес трансшекаралық өзендердің ағыны 2030 жылға қарай 40%-ға қысқаруы мүмкін. Су қорларына деген әр түрлі бағыттардағы жүктемелердің өсуі және судың тұрақты қорларының азаюы нәтижесінде 2030 жылға қарай 14 млрд.м³ мөлшерде су тапшылығы күтілсе, 2050 жылға қарай су тапшылығы 20 млрд.м³ (су ресурстарына қажеттіліктің 70%-ын) дейін ұлғаятындығы болжануда.

Ал, әлем назарындағы Қазақстандық-Арал өңіріндесу тапшылығы өткір қалпында екенін көп жылғы зерттеулер нақтылай түсуде. Арал-Сырдария бассейндік инспекциясының мәліметі бойынша Шардара су қоймасы арқылы 2017 жылы 23939 млн.м³су түсіп төменгі ағысқа жіберілсе, 2023 жылы 13453 млн.м³ су түсіп өмір тіршілігі нәрінің көлемі шамамен 44,8 %-ға азайғаны байқалды. Бұл жаһандық жылынудың әсері.

Біздің зерттеуіміздің ғылыми және практикалық құндылығы жоғары себебі, көптеген ғалымдардың және болжамды зерттеулердің, құзырлы мекемелердің пайымдауынша Қазақстандық-Арал өңіріндегі су тапшылығы жағдайы жылма-жыл артатыны айтылуда. Су ресурстарын ауылшаруашылығына барынша тиімді пайдалану мақсатында соңғы жылдары жер асты суларын, коллектор-дренаж суларын, соңғы кезеңдерде төгінді лас суларды да ауылшаруашылығы дақылдарын суғаруға пайдаланудың тиімді технологиялары зерттелуде. Шетелдік және отандық зерттеушілердің ғылыми әдебиеттеріне шолу жасасақ су тапшылығы жағдайында техникалық дақылдардан орнықты өнім алу үшін төгінді суларды пайдалану ең тиімді тәсіл болып саналатындығы көрсетілген.

Суармалы егіншілік жүйесі 100%-ыз қалыптасқан ірі күріш плантациясы Қызылорда облысы үшін суды аз тұтынатын, экономикалық тұрғыдан басқа дақылдардан кем түспейтін, тұзданған тұзды топырақтарда өсіп берік шем-шөп қорын қалыптастыратын қант құмайы секілді техникалық дақылдардың үлес салмағын күріш ауыспалы егістік жүйесіндегі көлемін арттыру жәнеэкологиялық, экономикалық және ең бастысы дақылды суарудағы тиімді технологияны негіздеу мен зерттеу аса маңызды.

Қазақстандық Арал өңірі, суармалы егіншілік, қант құмайы, су тапшылығы, төгінді су, тиімді технология, суару.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1 Ө.С.Баймаханов, С.И.Умирзақов, Қ.Б.Бегалиев, Ж.Н.Байманов, А.П.Мүсіреп. Қызылорда облысы суармалы жерлерінің гидрогеологиялық-мелиоративтік жағдайларын бағалау және жақсарту жолдары. (ұсынымдар) УДК 626.84 (574.55):005.692.131, ББК 40.626 (5Қаз – 4Қыз) В 62.
2 С.И.Умирзақов, Ө.С.Баймаханов, А.П.Мүсіреп. Қызылорда облысы суармалы жерлерінің гидрогеологиялық мелиоративтік жағдайлары. Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің Хабаршысы, №2(69)-2024. https://doi.org/10.52081/bkaku.2024.v69.i2.165
3 О.З.Зубаиров. Төгінді сулар және оларды пайдалану. 2021 жыл ISBN 978- 601-240-372-5, 9-10 бет
4 Г.Т.Куныпияева, Р.К.Жапаев. Қазақстанның әр түрлі агроэкологиялық жағдайларында өсірілген құмай дақылдарының әлемдік генқорлары, оның жағдайы және болашағы. Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің Хабаршысы, №3(62) 2022. https://doi.org/10.52081/bkaku.2022.v62.i3.082
5 И.А.Таутенов, А.Е.Мүсірәлі. Қызылорда облысы жағдайында құмай дақылының өсіру технологиясының ерекшеліктері. ҒТАМР 631.8.022.3, ӘОЖ 631.587; 628.1.03(574) ҚБЖ 40.6(5Қаз), ISBN 978-601-285-158-8. «Орта Азия және Қазақстанның су қауіпсіздігі мен суармалы егіншілігі: проблемалары және шешу жолдары» халықаралық симпозиум
6 Kulyash Meiramkulova, Aliya Kydyrbekova, Assel Kydyrbekova, Gulnur Daldabayeva, Otarbayev Bauyrzhan, Abzal Shegenbayev, BostandykKhalkhabay, Aigul Baikenzheyeva, Perizat Bulanbayeva, Timoth Mkilima. Evaluating the Long-term Effects of Recycled Wastewater Irrigation on Soil Health, Crop Yield, and Ecological Sustainability in Arid Regions. Journal of Ecological Engineering, ISSN 2299-8993.
7 Н.И. Филиппова, Е.И.Парсаев, И.В.Чилимова, Т.М.Коберницкая, Н.М.Мустафина. Селекция сорго сахарного на севере Казахстана. Ізденістер, нәтижелер №4 2024. https://doi.org/10.37884/4-2024/16
8 Н.И.Филиппова, Е.И.Парсаев, Т.М.Коберницкая. Изучение сортов и перспективных селекционных номеров суданской травы в конкурсном сорто испытании в условиях Северного Казахстана. Ізденістер, нәтижелер №4 2023.
https://doi.org/10.37884/4-2023/19
9 Ө.С.Баймаханов, А.А.Шомантаев, Г.Т.Далдабаева, Б.С.Отарбаев, К.И.Акылбаев, А.Т.Шегенбаев, Soil fertility and hydrogeological conditions of the pilot plot located on the territory of the modular biological treatment plant of the village of Tasboget. Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің Хабаршысы, №3(70) 2024. https://doi.org/10.52081/bkaku.2024.v70.i3.182
10 Е.Т.Кайпбаев, А.Е.Алдиярова, А.Н.Калмашова, Д.Д.Тұрсыналы, Е.Ғ.Муханбет. Methodological approach to the formation of a research base for river basin activity assessment. Ізденістер, нәтижелер №3 2024.
https://doi.org/10.37884/3-2024/38
11 Ө.С.Баймаханов, А.А.Шомантаев, С.И.Умирзақов, Н.А.Сақтағанова, Қ.И.Ақылбаев, Г.Т.Далдабаева, А.Т.Шегенбаев, Тасбөгет кентіндегі модульдік биологиялық тазарту станциясының тәжірибелік учаскесінің жер асты суларының сапалық көрсеткіші. Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің Хабаршысы, №4(71) 2024.
https://doi.org/10.52081/bkaku.2024.v71.i4.215

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ҚАЗАҚСТАНДЫҚ-АРАЛ ӨҢІРІНІҢ ӘР ТҮРЛІ АГРОЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫНДА ТАЗА ЖӘНЕ ТӨГІНДІ СУЛАРМЕН ҚАНТ ҚҰМАЙЫ ДАҚЫЛЫН СУАРУДЫҢ ТИІМДІ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 1 (105) (Mar. 2025), 255–268. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2025/30.

(1)ҚАЗАҚСТАНДЫҚ-АРАЛ ӨҢІРІНІҢ ӘР ТҮРЛІ АГРОЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫНДА ТАЗА ЖӘНЕ ТӨГІНДІ СУЛАРМЕН ҚАНТ ҚҰМАЙЫ ДАҚЫЛЫН СУАРУДЫҢ ТИІМДІ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler 2025, No. 1 (105), 255-268. https://doi.org/10.37884/1-2025/30.

ҚАЗАҚСТАНДЫҚ-АРАЛ ӨҢІРІНІҢ ӘР ТҮРЛІ АГРОЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫНДА ТАЗА ЖӘНЕ ТӨГІНДІ СУЛАРМЕН ҚАНТ ҚҰМАЙЫ ДАҚЫЛЫН СУАРУДЫҢ ТИІМДІ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ЗЕРТТЕУ. (2025). Izdenister Natigeler, 1 (105), 255-268. https://doi.org/10.37884/1-2025/30

ҚАЗАҚСТАНДЫҚ-АРАЛ ӨҢІРІНІҢ ӘР ТҮРЛІ АГРОЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫНДА ТАЗА ЖӘНЕ ТӨГІНДІ СУЛАРМЕН ҚАНТ ҚҰМАЙЫ ДАҚЫЛЫН СУАРУДЫҢ ТИІМДІ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 1 (105), p. 255–268, 2025. DOI: 10.37884/1-2025/30. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/840. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАНДЫҚ-АРАЛ ӨҢІРІНІҢ ӘР ТҮРЛІ АГРОЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫНДА ТАЗА ЖӘНЕ ТӨГІНДІ СУЛАРМЕН ҚАНТ ҚҰМАЙЫ ДАҚЫЛЫН СУАРУДЫҢ ТИІМДІ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ЗЕРТТЕУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 1 (105) (March): 255-68. https://doi.org/10.37884/1-2025/30.

“ҚАЗАҚСТАНДЫҚ-АРАЛ ӨҢІРІНІҢ ӘР ТҮРЛІ АГРОЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫНДА ТАЗА ЖӘНЕ ТӨГІНДІ СУЛАРМЕН ҚАНТ ҚҰМАЙЫ ДАҚЫЛЫН СУАРУДЫҢ ТИІМДІ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ЗЕРТТЕУ” (2025) Izdenister natigeler, (1 (105), pp. 255–268. doi:10.37884/1-2025/30.

[1]“ҚАЗАҚСТАНДЫҚ-АРАЛ ӨҢІРІНІҢ ӘР ТҮРЛІ АГРОЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫНДА ТАЗА ЖӘНЕ ТӨГІНДІ СУЛАРМЕН ҚАНТ ҚҰМАЙЫ ДАҚЫЛЫН СУАРУДЫҢ ТИІМДІ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ЗЕРТТЕУ”, Izdenister natigeler, no. 1 (105), pp. 255–268, Mar. 2025, doi: 10.37884/1-2025/30.

“ҚАЗАҚСТАНДЫҚ-АРАЛ ӨҢІРІНІҢ ӘР ТҮРЛІ АГРОЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫНДА ТАЗА ЖӘНЕ ТӨГІНДІ СУЛАРМЕН ҚАНТ ҚҰМАЙЫ ДАҚЫЛЫН СУАРУДЫҢ ТИІМДІ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ЗЕРТТЕУ”. Izdenister Natigeler, no. 1 (105), Mar. 2025, pp. 255-68, https://doi.org/10.37884/1-2025/30.

“ҚАЗАҚСТАНДЫҚ-АРАЛ ӨҢІРІНІҢ ӘР ТҮРЛІ АГРОЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫНДА ТАЗА ЖӘНЕ ТӨГІНДІ СУЛАРМЕН ҚАНТ ҚҰМАЙЫ ДАҚЫЛЫН СУАРУДЫҢ ТИІМДІ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ЗЕРТТЕУ”. Izdenister natigeler, no. 1 (105) (March 30, 2025): 255–268. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/840.

1.ҚАЗАҚСТАНДЫҚ-АРАЛ ӨҢІРІНІҢ ӘР ТҮРЛІ АГРОЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫНДА ТАЗА ЖӘНЕ ТӨГІНДІ СУЛАРМЕН ҚАНТ ҚҰМАЙЫ ДАҚЫЛЫН СУАРУДЫҢ ТИІМДІ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Mar. 30 [cited 2026 Sep. 15];(1 (105):255-68. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/840

1.ҚАЗАҚСТАНДЫҚ-АРАЛ ӨҢІРІНІҢ ӘР ТҮРЛІ АГРОЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫНДА ТАЗА ЖӘНЕ ТӨГІНДІ СУЛАРМЕН ҚАНТ ҚҰМАЙЫ ДАҚЫЛЫН СУАРУДЫҢ ТИІМДІ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 2025;(1 (105):255-268. doi:10.37884/1-2025/30

[1] 1 Ө.С.Баймаханов, С.И.Умирзақов, Қ.Б.Бегалиев, Ж.Н.Байманов, А.П.Мүсіреп. Қызылорда облысы суармалы жерлерінің гидрогеологиялық-мелиоративтік жағдайларын бағалау және жақсарту жолдары. (ұсынымдар) УДК 626.84 (574.55):005.692.131, ББК 40.626 (5Қаз – 4Қыз) В 62.

[2] 2 С.И.Умирзақов, Ө.С.Баймаханов, А.П.Мүсіреп. Қызылорда облысы суармалы жерлерінің гидрогеологиялық мелиоративтік жағдайлары. Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің Хабаршысы, №2(69)-2024. https://doi.org/10.52081/bkaku.2024.v69.i2.165

[3] 3 О.З.Зубаиров. Төгінді сулар және оларды пайдалану. 2021 жыл ISBN 978- 601-240-372-5, 9-10 бет

[4] 4 Г.Т.Куныпияева, Р.К.Жапаев. Қазақстанның әр түрлі агроэкологиялық жағдайларында өсірілген құмай дақылдарының әлемдік генқорлары, оның жағдайы және болашағы. Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің Хабаршысы, №3(62) 2022. https://doi.org/10.52081/bkaku.2022.v62.i3.082

[5] 5 И.А.Таутенов, А.Е.Мүсірәлі. Қызылорда облысы жағдайында құмай дақылының өсіру технологиясының ерекшеліктері. ҒТАМР 631.8.022.3, ӘОЖ 631.587; 628.1.03(574) ҚБЖ 40.6(5Қаз), ISBN 978-601-285-158-8. «Орта Азия және Қазақстанның су қауіпсіздігі мен суармалы егіншілігі: проблемалары және шешу жолдары» халықаралық симпозиум

[6] 6 Kulyash Meiramkulova, Aliya Kydyrbekova, Assel Kydyrbekova, Gulnur Daldabayeva, Otarbayev Bauyrzhan, Abzal Shegenbayev, BostandykKhalkhabay, Aigul Baikenzheyeva, Perizat Bulanbayeva, Timoth Mkilima. Evaluating the Long-term Effects of Recycled Wastewater Irrigation on Soil Health, Crop Yield, and Ecological Sustainability in Arid Regions. Journal of Ecological Engineering, ISSN 2299-8993.

[7] 7 Н.И. Филиппова, Е.И.Парсаев, И.В.Чилимова, Т.М.Коберницкая, Н.М.Мустафина. Селекция сорго сахарного на севере Казахстана. Ізденістер, нәтижелер №4 2024. https://doi.org/10.37884/4-2024/16

[8] 8 Н.И.Филиппова, Е.И.Парсаев, Т.М.Коберницкая. Изучение сортов и перспективных селекционных номеров суданской травы в конкурсном сорто испытании в условиях Северного Казахстана. Ізденістер, нәтижелер №4 2023.

[9] https://doi.org/10.37884/4-2023/19

[10] 9 Ө.С.Баймаханов, А.А.Шомантаев, Г.Т.Далдабаева, Б.С.Отарбаев, К.И.Акылбаев, А.Т.Шегенбаев, Soil fertility and hydrogeological conditions of the pilot plot located on the territory of the modular biological treatment plant of the village of Tasboget. Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің Хабаршысы, №3(70) 2024. https://doi.org/10.52081/bkaku.2024.v70.i3.182

[11] 10 Е.Т.Кайпбаев, А.Е.Алдиярова, А.Н.Калмашова, Д.Д.Тұрсыналы, Е.Ғ.Муханбет. Methodological approach to the formation of a research base for river basin activity assessment. Ізденістер, нәтижелер №3 2024.

[12] https://doi.org/10.37884/3-2024/38

[13] 11 Ө.С.Баймаханов, А.А.Шомантаев, С.И.Умирзақов, Н.А.Сақтағанова, Қ.И.Ақылбаев, Г.Т.Далдабаева, А.Т.Шегенбаев, Тасбөгет кентіндегі модульдік биологиялық тазарту станциясының тәжірибелік учаскесінің жер асты суларының сапалық көрсеткіші. Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің Хабаршысы, №4(71) 2024.

[14] https://doi.org/10.52081/bkaku.2024.v71.i4.215