СОЗДАНИЕ НОВОГО КОНКУРЕНТОСПОСОБНОГО И АДАПТИРОВАННОГО К УСЛОВИЯМ ЮГА И ЮГО-ВОСТОКА РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН СОРТА ЯРОВОЙ МЯГКОЙ ПШЕНИЦЫ

Исатай Нурпеисов; Канагат Баймагамбетова; Кулпаш Булатова; Амангелды Сарбаев; Раушан Ержебаева

doi:10.37884/2-1-2024/569

Аңдатпа

Мақалада селекция үшін шаруашылыққа құнды белгілердің жаңа көздерін бөлу және Қазақстан Республикасының оңтүстік және оңтүстік-шығыс жағдайлары үшін жаздық жұмсақ бидайдың жаңа сортын шығару мәселесі бойынша зерттеулердің нәтижелері келтірілген. Зерттеу нысаны конкурстық сорт сынау (КСИ) питомнигіндегі жаздық жұмсақ бидайдың 19 болашақты тізбектер болды. Зерттеу нәтижесінде өнімділіктің, өнім сапасының, аурулар мен құрғақшылыққа төзімділіктің жаңа көздері анықталды. Олар бидай селекциясы үшін жаңа бастапқы материал бола алады.

Лютесценс 630 (Қазақстанская 10 х Қазақстанская 17) селекциялық линиясы жаңа сорт ретінде «Болашақ» деген атпен ауыл шаруашылығы дақылдарының сорттарын сынау жөніндегі мемлекеттік комиссияға (ГКСИСК) берілді және 2023 жылы Алматы және Жетісу облыстары жағдайына пайдалануға жіберілді. Сорт орташа піседі, пісіп-жетілу кезеңі ұзартылған,. Сорттың вегетациялық кезеңі көшеттерден піскенге дейін 98 күн. Болашақ өнімділігі бойынша суармалы жердегі Қазақстанская 10 (36,2 ц/га) стандартынан 4,1 ц/га-ға, Қазақстанская раннеспелая (20,5 ц/га) стандартынан 8,2 ц/га-ға дейін жоғары. Астық сапасы бойынша сорт бағалы бидай санатына жатады, шаңды қара күйе ауруына төзімділігімен ерекшеленеді.

бидай, селекциялық нөмір, өнімділік, ауруға төзімділік, құрғақшылық, өнім сапасы.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Уразалиев Р.А., Нурпеисов И. А. Генетический потенциал сортов пшеницы национальной селекции // Сборник научных трудов, посвященный 75-летию академика НАН РК, РАСХН и УААН Уразалиева Р. А. – Алматы, 2010. – С. 189-198.
2. Нурпеисов И. А. Сорта пшеницы, адаптивные к условиям Республики Казахстан // Реализация потенциала сортов зерновых культур – путь решения продовольственной безопасности. Материалы международной научно-практической конференции, посвященной 110 летию со дня рождения академика - селекционера В. Н. Ремесла. – село Центральное, 2017. - С.- 45-47.
3. Нурпеисов И. А. Селекция яровой мягкой пшеницы на урожайность, качество продукции и устойчивость к неблагоприятным условиям среды // Селекция сельскохозяйственных растений на устойчивость к абиотическим и биотическим стрессорам. – г. Омск,19-21 июля 2016. - С.161-165.
4. Teresa Armada Bras et al. Severity of drought and heanwave crop losses tripled over the last five decades in Europe // Environ. Res. Lett. 2021. 16 065012DOI 10. 1088/1748-9326/abf004.
5. Климатически оптимизированное сельское хозяйство.ФАО (2021). Доступно по адресу http://www.fao.org/climate-smart-agriculture/en/. Дата обращения 17.04.2021.
6. Li H, Rasheed A, Hickey LT,He Z. Fast-forwarding genetic gain. Trends Plant Sci.2018; 23: 184-6. https://doi.org/10.1016/j.tplants. 2018.01.007.
7. Нурпеисов И. А. Состояние, результаты и проблемы селекции яровой мягкой пшеницы // Вестник КазНУ. – Серия биологическая. – Алматы, 2015. - № 1 (63). - С. 128 – 133.
8. Khan Sh., Anwar S., Yu Sh., Sun M., Yang Zh. Gao, Zh. Development of Drought-Tolerant Transgenic Wheat: Achievements and Limitations// Int J Mol Sci.- 2019.-V.20(13): 3350
9. Kosova R., Vítámvás P., Klíma T. Prášil M.I. Breeding drought-resistant crops: G×E interactions, proteomics and pQTLS// 2 Journal of Experimental Botany.-2019.- V.70 (10).- P. 2605–2608
10. Методика Государственного сортоиспытания сельскохозяйственных культур. - Алматы, 2002. - 378 с.
11. Mains E.B., Jackson H.S. Physiologic specialization in the leaf rust of wheat; Puccinia triticina Erikss. // Phytopathology. 1926. V.16. P. 89 -120.
12. Stakman E. C. and Levine M.N. The determination of biologic forms of Puccinia graminis on Triticum spp. Stn. Bull. – Minn., 1922 Agric. Exp.Stn. 8.
13. Peterson R.F., Campbell A.B., Hannah A.E. A diagrammatic scale for estimating rust intensity of leaves and stem of cereals // Can. J. Res. Sect., 1948. V. 26. с. 496–500.
14. Stubbs R.W., Prescott J.M., Saari E.E. and Dubin H.J. 1986. 'Cereal Disease Methodology Manual.' (CIMMYT: Mexico.) (Cobb scale).
15. Barr, H.D. and Weatherley, P.E. 1962. A re-examination of the relative turgidity technique for estimating water deficit in leaves. Aust. J. Biol. Sci. 15:413-428.
16 Нурпеисов И.А., Булатова К.М., Есимбекова М.А., Аширбаева С.А. Каталог генофонда пшеницы по составу высокомолекулярных и низко-молекулярных субъединиц глютенина. – Алматы: CopyLand, 2008. - 38с.
17. R Core Team (2021). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL https: // www.R-project.org /.
18. ANOVA (analysis of variance), критерию Tukey HSD, корреляционным анализом по Pearson, PCA (principle component analysis), кластерным и регрессионным анализом по программе R 4.2.2, пакеты dplyr и gglot (https://www.r-project.org/).
19. Нурпеисов И. А. Эффективность отбора продуктивных линий факультативной мягкой пшеницы из гибридных популяций f2 – f4, полученных от различных типов скрещивания // Исследования, результаты. – Алматы, КазНАИУ. – 2021, №3 (91) ISSN 2304-3334.– с. 33-42.
20. Есімбекова М.А., Нұрпейісов И.А., Мукин К.Б., Ержанова С. Т. Факультативті жұмсақ бидайдың халықаралық селекциядағы гендік қорын қазақстанның оңтүстік-шығыс жағдайында шаруашылыққа құнды белгілері бойынша біртектілігін анықтау // Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің ХАБАРШЫСЫ, 1-бөлім, №4 (63), 2022. – б.24-33.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН, БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІ ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫҢ ЖАҢА СОРТЫН ШЫҒАРУ. Izdenister natigeler. 2-1 (special) (Jun. 2024), 331–341. DOI:https://doi.org/10.37884/2-1-2024/569.

(1)ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН, БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІ ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫҢ ЖАҢА СОРТЫН ШЫҒАРУ. Izdenister natigeler 2024, No. 2-1 (special), 331-341. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/569.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН, БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІ ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫҢ ЖАҢА СОРТЫН ШЫҒАРУ. (2024). Izdenister Natigeler, 2-1 (special), 331-341. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/569

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН, БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІ ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫҢ ЖАҢА СОРТЫН ШЫҒАРУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2-1 (special), p. 331–341, 2024. DOI: 10.37884/2-1-2024/569. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/569. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН, БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІ ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫҢ ЖАҢА СОРТЫН ШЫҒАРУ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special) (June): 331-41. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/569.

“ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН, БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІ ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫҢ ЖАҢА СОРТЫН ШЫҒАРУ” (2024) Izdenister natigeler, (2-1 (special), pp. 331–341. doi:10.37884/2-1-2024/569.

[1]“ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН, БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІ ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫҢ ЖАҢА СОРТЫН ШЫҒАРУ”, Izdenister natigeler, no. 2-1, pp. 331–341, Jun. 2024, doi: 10.37884/2-1-2024/569.

“ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН, БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІ ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫҢ ЖАҢА СОРТЫН ШЫҒАРУ”. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special), June 2024, pp. 331-4, https://doi.org/10.37884/2-1-2024/569.

“ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН, БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІ ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫҢ ЖАҢА СОРТЫН ШЫҒАРУ”. Izdenister natigeler, no. 2-1 (special) (June 29, 2024): 331–341. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/569.

1.ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН, БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІ ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫҢ ЖАҢА СОРТЫН ШЫҒАРУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2-1 (special):331-4. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/569

1.ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН, БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІ ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫҢ ЖАҢА СОРТЫН ШЫҒАРУ. Izdenister natigeler. 2024;(2-1 (special):331-341. doi:10.37884/2-1-2024/569

[1] 1. Уразалиев Р.А., Нурпеисов И. А. Генетический потенциал сортов пшеницы национальной селекции // Сборник научных трудов, посвященный 75-летию академика НАН РК, РАСХН и УААН Уразалиева Р. А. – Алматы, 2010. – С. 189-198.

[2] 2. Нурпеисов И. А. Сорта пшеницы, адаптивные к условиям Республики Казахстан // Реализация потенциала сортов зерновых культур – путь решения продовольственной безопасности. Материалы международной научно-практической конференции, посвященной 110 летию со дня рождения академика - селекционера В. Н. Ремесла. – село Центральное, 2017. - С.- 45-47.

[3] 3. Нурпеисов И. А. Селекция яровой мягкой пшеницы на урожайность, качество продукции и устойчивость к неблагоприятным условиям среды // Селекция сельскохозяйственных растений на устойчивость к абиотическим и биотическим стрессорам. – г. Омск,19-21 июля 2016. - С.161-165.

[4] 4. Teresa Armada Bras et al. Severity of drought and heanwave crop losses tripled over the last five decades in Europe // Environ. Res. Lett. 2021. 16 065012DOI 10. 1088/1748-9326/abf004.

[5] 5. Климатически оптимизированное сельское хозяйство.ФАО (2021). Доступно по адресу http://www.fao.org/climate-smart-agriculture/en/. Дата обращения 17.04.2021.

[6] 6. Li H, Rasheed A, Hickey LT,He Z. Fast-forwarding genetic gain. Trends Plant Sci.2018; 23: 184-6. https://doi.org/10.1016/j.tplants. 2018.01.007.

[7] 7. Нурпеисов И. А. Состояние, результаты и проблемы селекции яровой мягкой пшеницы // Вестник КазНУ. – Серия биологическая. – Алматы, 2015. - № 1 (63). - С. 128 – 133.

[8] 8. Khan Sh., Anwar S., Yu Sh., Sun M., Yang Zh. Gao, Zh. Development of Drought-Tolerant Transgenic Wheat: Achievements and Limitations// Int J Mol Sci.- 2019.-V.20(13): 3350

[9] 9. Kosova R., Vítámvás P., Klíma T. Prášil M.I. Breeding drought-resistant crops: G×E interactions, proteomics and pQTLS// 2 Journal of Experimental Botany.-2019.- V.70 (10).- P. 2605–2608

[10] 10. Методика Государственного сортоиспытания сельскохозяйственных культур. - Алматы, 2002. - 378 с.

[11] 11. Mains E.B., Jackson H.S. Physiologic specialization in the leaf rust of wheat; Puccinia triticina Erikss. // Phytopathology. 1926. V.16. P. 89 -120.

[12] 12. Stakman E. C. and Levine M.N. The determination of biologic forms of Puccinia graminis on Triticum spp. Stn. Bull. – Minn., 1922 Agric. Exp.Stn. 8.

[13] 13. Peterson R.F., Campbell A.B., Hannah A.E. A diagrammatic scale for estimating rust intensity of leaves and stem of cereals // Can. J. Res. Sect., 1948. V. 26. с. 496–500.

[14] 14. Stubbs R.W., Prescott J.M., Saari E.E. and Dubin H.J. 1986. 'Cereal Disease Methodology Manual.' (CIMMYT: Mexico.) (Cobb scale).

[15] 15. Barr, H.D. and Weatherley, P.E. 1962. A re-examination of the relative turgidity technique for estimating water deficit in leaves. Aust. J. Biol. Sci. 15:413-428.

[16] 16 Нурпеисов И.А., Булатова К.М., Есимбекова М.А., Аширбаева С.А. Каталог генофонда пшеницы по составу высокомолекулярных и низко-молекулярных субъединиц глютенина. – Алматы: CopyLand, 2008. - 38с.

[17] 17. R Core Team (2021). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL https: // www.R-project.org /.

[18] 18. ANOVA (analysis of variance), критерию Tukey HSD, корреляционным анализом по Pearson, PCA (principle component analysis), кластерным и регрессионным анализом по программе R 4.2.2, пакеты dplyr и gglot (https://www.r-project.org/).

[19] 19. Нурпеисов И. А. Эффективность отбора продуктивных линий факультативной мягкой пшеницы из гибридных популяций f2 – f4, полученных от различных типов скрещивания // Исследования, результаты. – Алматы, КазНАИУ. – 2021, №3 (91) ISSN 2304-3334.– с. 33-42.

[20] 20. Есімбекова М.А., Нұрпейісов И.А., Мукин К.Б., Ержанова С. Т. Факультативті жұмсақ бидайдың халықаралық селекциядағы гендік қорын қазақстанның оңтүстік-шығыс жағдайында шаруашылыққа құнды белгілері бойынша біртектілігін анықтау // Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің ХАБАРШЫСЫ, 1-бөлім, №4 (63), 2022. – б.24-33.