ВЛИЯНИЕ РАЗНЫХ СПОСОБОВ ОБРАБОТКИ ПОЧВЫ НА ЕЕ АГРОФИЗИЧЕСКИЕ И АГРОХИМИЧЕСКИЕ СВОЙСТВА ПОЧВЫ В УСЛОВИЯХ БОГАРЫ ЮГО-ВОСТОКА КАЗАХСТАНА

Рауан Жапаев; Гуля Куныпияева; Жумагали Оспанбаев; Айзада Сембаева; Кудайберген Кыргызбай; Еркин Какимжанов

doi:10.37884/2-1-2024/560

Аңдатпа

Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы тәлімі жерлерді ұтымды пайдалану үшін топырақты өңдеудің әртүрлі тәсілдерінің топырақтың су-физикалық және агрохимиялық қасиеттеріне әсері зерттелді. Топырақтың тығыздығы 0-30 см зерттелетін дақылдарды жинау кезеңіне дейін дәстүрлі өңдеу әдісімен орташа тығыздалған күйге дейін ұлғайды (1,28-1,29 г/см3), біршама жоғары – минималды (1,30-1,31 г/см3), ең жоғары нөлдік (1,32-1,33 г / см3) өңдеу тәсілдерінде болды. Жазғы маусымда жауын-шашын мөлшерінің тапшылығына байланысты егін жинау басталғанға дейін топырақтағы өнімді ылғал қорының азаюы дәстүрлі өңдеу кезінде 15,9-34,5 мм, топырақты минималды өңдеу кезінде 20,7-36,7 мм, нөлдік өңдеу кезінде 29,8-54,8 мм екені байқалды. Топырақтағы нитрат азотының мөлшері бастапқы күйден өңделген дақылдарды жинау кезеңіне дейін төмендеді, ал нөлдік өңдеген нұсқада оның мөлшері айтарлықтай төмендеу болды. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығының төмендеуі, топырақтың ылғалдылығы және температураның жоғарылауымен бірге ұзақ жаңбырлы кезең өсімдіктердің физиологиясына және кейіннен зерттелетін дақылдардың өнімділігіне әсер етті. Зерттелетін дақылдар бойынша орташа ең көп өнімділік минималды өңдеген нұсқада гектарына 17,6 центнерді құрады. ANOVA-ның екі факторлы талдауы негізінде астық өнімін қалыптастыруға, зерттеу жылына байланысты 0,73-2,89 %, топырақты өңдеу әдістерінің үлесі 83,3-93,8% аралығында болды. Астық дақылының қалыптасуы көбінесе зерттелетін өңдеу тәсілдеріне байланысты болды, ал тәуелділік тек өсіп отырды, бұл зерттелетін дақылдардың маусымдық кезеңіндегі климаттық жағдайларға байланысты. Қазақстанның оңтүстік-шығысының тәлімі жағдайында топырақты нөлдік өңдеу дәстүрлі және минималды өңдеумен салыстырғанда нитратты азоттың айтарлықтай төмендеуіне әкеледі. Сондықтан, топырақты нөлдік өңдеуді қолданғанда, дәстүрлі өңдеуден гөрі азотты тыңайтқышты көбірек қолдану қажет, сонымен қатар топырақты өңдеу әдістеріне қарамастан калий тыңайтқыштарын қолдану қажет.

Табиғатты қорғау егіншілігі, топырақты өңдеу, қалдықсыз өңдеу, топырақ, дақылдардың өнімділігі.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Agboola MO, Bekun FV. Does agricultural value added induce environmental degradation? Empirical evidence from an agrarian country - 2019. En¬viron. Sci. Pollut. Res. 26(27): 27660–27676.
2. United Nations. World population prospects: The 2017 revision. New York: United Nations. 2017.
3. Valin H, Sands RD, Mensbrugghe D, Nelson GC, Ahammad H, Blanc E, Bodirsky B, Fujimori S, Hasegawa T, Havlik P, Heyhoe E, Kyle P, D'Croz DM, Paltsev S, Rolinski S, Tabeau A, Meijl H, Lampe M. and D. Willenbockel E. Heyhoe, P. Kyle, D.M. D'Croz, S. Paltsev, S. Rolinski, A. Tabeau, Meijl H, Lampe M, Willenbockel D. The future of food demand: understanding differences in global economic models. Agricultural Economics. 2014. 45(1): 51–67. https://doi.org/10.1111/agec.12089.
4. Foley JA., Ramankutty N, Brauman K.A., Cassidy E.S., Gerber JS., Johnston M, Mueller ND, O’Connell C, Ray DK, West PC, Balzer C, Bennett EM, Carpenter SR, Hill J, Monfreda C, Polasky S, Rockström J, Sheehan J, Siebert S, Tilman D, Zaks DPM. Solutions for a cultivated planet. Nature 478, 2011. 337–342. https://doi.org/10.1038/nature10452.
5. IPCC. Climate change 2014: synthesis report. Contribution of working groups I, II and III to the fifth assessment report of the intergovernmental panel on climate change. 2014.J. Cryst. Growth. https://doi.org/10.1016/S0022-0248(00)00575-3.
6. WRI. Climate Analysis Indicators Tool: WRI's Climate Data Explorer. World Resour. Institute, Washington, 2014. DC http://cait2.wri.org.
7. Lal. Soil carbon sequestration to mitigate climate change. Geoderma 123, 1–22. https://doi.org/10.1016/j.geoderma. 2004.01.032.
8. Korchagin VA, Shevchenko SN, Zudilin SN, Goryanin OI. Innovative technologies for the cultivation of field crops in the agro-industrial complex of the Samara region: A textbook, Kinel: 2014. pp. 192.
9. Derpsch R, Friedrich T, Kassam A, Hongwen L. Current status of adoption of notill farming in the world and some of its main benefits. Int. J. Agric. Biol. Eng. 2010. 3: 1–25. https://doi.org/10.3965/j.issn.1934-6344.2010.01.001-025.
10. Huang Y, Ren W, Wang L, Hui D, Grove JH, Yang X, Tao B, Goff B. Greenhouse gas emissions and crop yield in no-tillage systems: a meta-analysis. Agric. Ecosyst. Environ. 2018. 268: 144–153. https://doi.org/10.1016/j.agee.2018.09.002.
11. Krauss M, Ruser R, Müller T, Hansen S, Mäder P, Gattinger A. Impact of reduced tillage on greenhouse gas emissions and soil carbon stocks in an organic grass-clover ley - winter wheat cropping sequence. Agric. Ecosyst. Environ. 2017. 239: 324–333. https://doi.org/10.1016/j.agee.2017.01.029.
12. Karabaev M., Vasko I, Matyushkov M, Bektemirov A, Kenzhebekov A, Bakhman T, Friedrich T, Makus L, Morgunov A, Darinov A, Sagimbaev M, Suraev V, Cherezdanov V, Rodionov A, Wall P. No-till and direct seeding technologies for grain crops in Northern Kazakhstan. Almaty-Astana, 2005. pp. 64.
13. Karabayev M, Wall P, Sayre K, Zhapayev R, Akhmetova A, Zelenskiy Yu, Fileccia T, Friedrich T, Guadagni M, Morgounov A, Braun HJ. Adoption, advancement, and impact of conservation agriculture in Kazakhstan. Proceed. 9th Int. Wheat Conf., Sydney, 2015. pp. 57.
14. Zhapayev R, Toderich K, Kunypiyaeva G, Kurmanbayeva M, Mustafayev M, Ospanbayev Zh, Omarova A, Kusmangazinov A. Screening of sweet and grain sorghum genotypes for green biomass production in different regions of Kazakhstan. Journal of water and land development. 56 (I–III): 1–9. https://doi.org/10.24425/jwld.2023.143752 2023.
15. Dospekhov BA. Methods of field experience. - M.: Agropromizdat. 351.
16. Kachinsky NA (1970). Soil physics. Moscow: Higher School. Part II. Water-physical properties and soil regimes. 1985. 363 p.
17. Жусупбеков Е.К*., Амангалиев Б.М*., Хидиров А.Э., Байтаракова Қ.Ж., Рустемова К.У. Влияние способов обработки почвы и минеральных удобрений на урожайность сафлора, возделываемого в условиях светло-каштановых почвах юго-востока Казастана // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №3 (99) 2023, ISSN 2304-3334.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚ ӨҢДЕУДІҢ ӘРТҮРЛІ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ АГРОФИЗИКАЛЫҚ ЖӘНЕ АГРОХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler. 2-1 (special) (Jun. 2024), 233–248. DOI:https://doi.org/10.37884/2-1-2024/560.

(1)ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚ ӨҢДЕУДІҢ ӘРТҮРЛІ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ АГРОФИЗИКАЛЫҚ ЖӘНЕ АГРОХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler 2024, No. 2-1 (special), 233-248. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/560.

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚ ӨҢДЕУДІҢ ӘРТҮРЛІ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ АГРОФИЗИКАЛЫҚ ЖӘНЕ АГРОХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ. (2024). Izdenister Natigeler, 2-1 (special), 233-248. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/560

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚ ӨҢДЕУДІҢ ӘРТҮРЛІ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ АГРОФИЗИКАЛЫҚ ЖӘНЕ АГРОХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2-1 (special), p. 233–248, 2024. DOI: 10.37884/2-1-2024/560. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/560. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚ ӨҢДЕУДІҢ ӘРТҮРЛІ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ АГРОФИЗИКАЛЫҚ ЖӘНЕ АГРОХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special) (June): 233-48. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/560.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚ ӨҢДЕУДІҢ ӘРТҮРЛІ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ АГРОФИЗИКАЛЫҚ ЖӘНЕ АГРОХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ” (2024) Izdenister natigeler, (2-1 (special), pp. 233–248. doi:10.37884/2-1-2024/560.

[1]“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚ ӨҢДЕУДІҢ ӘРТҮРЛІ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ АГРОФИЗИКАЛЫҚ ЖӘНЕ АГРОХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 2-1, pp. 233–248, Jun. 2024, doi: 10.37884/2-1-2024/560.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚ ӨҢДЕУДІҢ ӘРТҮРЛІ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ АГРОФИЗИКАЛЫҚ ЖӘНЕ АГРОХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ”. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special), June 2024, pp. 233-48, https://doi.org/10.37884/2-1-2024/560.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚ ӨҢДЕУДІҢ ӘРТҮРЛІ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ АГРОФИЗИКАЛЫҚ ЖӘНЕ АГРОХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 2-1 (special) (June 29, 2024): 233–248. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/560.

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚ ӨҢДЕУДІҢ ӘРТҮРЛІ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ АГРОФИЗИКАЛЫҚ ЖӘНЕ АГРОХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2-1 (special):233-48. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/560

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚ ӨҢДЕУДІҢ ӘРТҮРЛІ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ АГРОФИЗИКАЛЫҚ ЖӘНЕ АГРОХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler. 2024;(2-1 (special):233-248. doi:10.37884/2-1-2024/560

[1] 1. Agboola MO, Bekun FV. Does agricultural value added induce environmental degradation? Empirical evidence from an agrarian country - 2019. En¬viron. Sci. Pollut. Res. 26(27): 27660–27676.

[2] 2. United Nations. World population prospects: The 2017 revision. New York: United Nations. 2017.

[3] 3. Valin H, Sands RD, Mensbrugghe D, Nelson GC, Ahammad H, Blanc E, Bodirsky B, Fujimori S, Hasegawa T, Havlik P, Heyhoe E, Kyle P, D'Croz DM, Paltsev S, Rolinski S, Tabeau A, Meijl H, Lampe M. and D. Willenbockel E. Heyhoe, P. Kyle, D.M. D'Croz, S. Paltsev, S. Rolinski, A. Tabeau, Meijl H, Lampe M, Willenbockel D. The future of food demand: understanding differences in global economic models. Agricultural Economics. 2014. 45(1): 51–67. https://doi.org/10.1111/agec.12089.

[4] 4. Foley JA., Ramankutty N, Brauman K.A., Cassidy E.S., Gerber JS., Johnston M, Mueller ND, O’Connell C, Ray DK, West PC, Balzer C, Bennett EM, Carpenter SR, Hill J, Monfreda C, Polasky S, Rockström J, Sheehan J, Siebert S, Tilman D, Zaks DPM. Solutions for a cultivated planet. Nature 478, 2011. 337–342. https://doi.org/10.1038/nature10452.

[5] 5. IPCC. Climate change 2014: synthesis report. Contribution of working groups I, II and III to the fifth assessment report of the intergovernmental panel on climate change. 2014.J. Cryst. Growth. https://doi.org/10.1016/S0022-0248(00)00575-3.

[6] 6. WRI. Climate Analysis Indicators Tool: WRI's Climate Data Explorer. World Resour. Institute, Washington, 2014. DC http://cait2.wri.org.

[7] 7. Lal. Soil carbon sequestration to mitigate climate change. Geoderma 123, 1–22. https://doi.org/10.1016/j.geoderma. 2004.01.032.

[8] 8. Korchagin VA, Shevchenko SN, Zudilin SN, Goryanin OI. Innovative technologies for the cultivation of field crops in the agro-industrial complex of the Samara region: A textbook, Kinel: 2014. pp. 192.

[9] 9. Derpsch R, Friedrich T, Kassam A, Hongwen L. Current status of adoption of notill farming in the world and some of its main benefits. Int. J. Agric. Biol. Eng. 2010. 3: 1–25. https://doi.org/10.3965/j.issn.1934-6344.2010.01.001-025.

[10] 10. Huang Y, Ren W, Wang L, Hui D, Grove JH, Yang X, Tao B, Goff B. Greenhouse gas emissions and crop yield in no-tillage systems: a meta-analysis. Agric. Ecosyst. Environ. 2018. 268: 144–153. https://doi.org/10.1016/j.agee.2018.09.002.

[11] 11. Krauss M, Ruser R, Müller T, Hansen S, Mäder P, Gattinger A. Impact of reduced tillage on greenhouse gas emissions and soil carbon stocks in an organic grass-clover ley - winter wheat cropping sequence. Agric. Ecosyst. Environ. 2017. 239: 324–333. https://doi.org/10.1016/j.agee.2017.01.029.

[12] 12. Karabaev M., Vasko I, Matyushkov M, Bektemirov A, Kenzhebekov A, Bakhman T, Friedrich T, Makus L, Morgunov A, Darinov A, Sagimbaev M, Suraev V, Cherezdanov V, Rodionov A, Wall P. No-till and direct seeding technologies for grain crops in Northern Kazakhstan. Almaty-Astana, 2005. pp. 64.

[13] 13. Karabayev M, Wall P, Sayre K, Zhapayev R, Akhmetova A, Zelenskiy Yu, Fileccia T, Friedrich T, Guadagni M, Morgounov A, Braun HJ. Adoption, advancement, and impact of conservation agriculture in Kazakhstan. Proceed. 9th Int. Wheat Conf., Sydney, 2015. pp. 57.

[14] 14. Zhapayev R, Toderich K, Kunypiyaeva G, Kurmanbayeva M, Mustafayev M, Ospanbayev Zh, Omarova A, Kusmangazinov A. Screening of sweet and grain sorghum genotypes for green biomass production in different regions of Kazakhstan. Journal of water and land development. 56 (I–III): 1–9. https://doi.org/10.24425/jwld.2023.143752 2023.

[15] 15. Dospekhov BA. Methods of field experience. - M.: Agropromizdat. 351.

[16] 16. Kachinsky NA (1970). Soil physics. Moscow: Higher School. Part II. Water-physical properties and soil regimes. 1985. 363 p.

[17] 17. Жусупбеков Е.К*., Амангалиев Б.М*., Хидиров А.Э., Байтаракова Қ.Ж., Рустемова К.У. Влияние способов обработки почвы и минеральных удобрений на урожайность сафлора, возделываемого в условиях светло-каштановых почвах юго-востока Казастана // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №3 (99) 2023, ISSN 2304-3334.