Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ – ИММУНИТЕТКЕ БАҒЫТТАЛҒАН СЕЛЕКЦИЯ

Салтанат Дубекова 1 , Амангельды Сарбаев 1 , Минура Есимбекова 1 , Айдархан Есеркенов 1

1 «Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС

doi.org/10.37884/2-1-2024/540 Бет. 65-73 Қабылданды 17.04.2024 Жарияланды 29.06.2024

Аңдатпа

Күздік бидай егісінде саңырауқұлақ ауруларының ең қауіпті қоздырғыштары сары тат (Puccinia striiformis f. sp. tritici), қоңыр тат (Puccinia triticina f. sp. tritici), қара күйе (Tilletia tritici) және т.б. болып табылады. Бұл қоздырғыштар өсімдіктіңвегетативті мүшелеріне әсер етіп, тұқым сапасының төмендеуіне және өнімнің жоғалуына әкеледі. Жапырақ-сабақ ауруларының қоздырғыштары жоғары эпифитотитті болып келеді. Тат қоздырғыштарының расаларыкезең сайын дамып, жаңа агрессивті патотиптер пайда болатыны белгілі. Нәтижесінде селекциядағы, алғашқы төзімді сорттар ауруларға сезімтал болады. Осыған байланысты патогенді популяцияны үнемі зерттеп және тиімді төзімділік көздерін іздеу өзекті болып қала береді.

Зерттеудің мақсаты иммунитетке бағытталған селекция үшін, төзімді күздік бидай генотиптерін бағалау және іріктеу болып табылады. Жасанды инфекциялық фон жағдайында, біз Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының тәжірибелік базасында (N43,238193° E76,696753°) иммунологиялық зерттеулер жүргіздік. Мақалада күздік бидай сорттарының төзімділігін зерттеу бойынша жүргізілген зерттеу жұмыстарының нәтижелері берілген. Оңтүстік-шығыс Қазақстан жағдайында генотиптердің тат түрлеріне және қара күйе қоздырғышына төзімділігі бойынша скринингжүргізілді. Сортүлгілері арасындағы иммунологиялық сипаттамаларының өзгерістеріне талдау жасалынды.

күздік бидай, сары тат, қоңыр тат, қаракүйе, иммунитет, селекция.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1.Койшыбаев М. К. Болезни пшеницы [Текст]/ М. К. Койшыбаев // Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН (ФАО), Анкара. 2018. - 365 с.
  2. 2.Дубекова С.Б. Анализ состояния устойчивости озимой пшеницы к желтой ржавчине в условиях юго-востока Казахстана [Текст]/С.Б.Дубекова, A.K. Есеркенов, A.A. Ыдырыс, A. Куресбек // Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты - Алматы, 2020. – №4 – С. 214-220.
  3. 3.Dubekova S.B. Immunological Characteristics of Winter Wheat Lines with Resistance to Rust Diseases in Kazakhstan [Текст]/S.B. Dubekova, A.T. Sarbaev, A.A. Ydyrys, A.K. Eserkenov and Sh.O. Bastaubaeva // OnLine Journal of Biological Sciences, 2021, 21 (4):356.365 https://doi.org/10.3844/ojbsci.2021.356.365
  4. 4.Malysheva A.A. Identification of carriers of Puccinia striiformis resistance genes in the population of recombinant inbred wheat lines [Текст]/A.A.Malysheva, A.M. Kokhmetova, M.K. Kumarbayeva, D.K. Zhanuzak, A.A. Bolatbekova, Zh.S. Keishilov, V. Tsygankov, Y.B. Dutbayev, S.B. Dubekova //International Journal of Biology and Chemistry 15 (1):4-10. DOI: https://doi.org/10.26577/ijbch.2022.v15.i1.01
  5. 5.Рсалиев Ш.С. Отборболезнеустойчивыхсортовилинийозимойпшеницынаюго-востоке Казахстана [Текст]/Ш.С. Рсалиев, Р.А. Уразалиев, С.Б. Дубекова, Р.К. Ибадуллаева, А.Б. Мелдешов //Ауылшаруашылығы ғылымдары. Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің хабаршысы. №2 (65), 2023 https://doi.org/10.52081/bkaku.2023.v65.i2.0834
  6. 6.MotsnyI. I. Creation of introgressive lines of soft winter wheat with signs of resistance to phytopathogens [Текст]/I. I.Motsny, O. O.Molodchenkova, A. P.Smertenko, M. A. Lytvynenko, E. A. Golub, L. T.Mishchenko //Bulletin of Odessa NationalUniversity. (2020). Biology, 25, 2(47), 59—82. https://doi.org/10.18524/2077-1746.2020.2(47).218058
  7. 7.Ziyaev Z. M.Improving wheat stripe rust resistance in Central Asia and the Caucasus [Текст]/Z. M.Ziyaev, R. C. Sharma, K.Nazari, A. I.Morgounov, A. A.Amanov, Z. F.Ziyadullaev, Z. I.Khalikulov, S. M.Alikulov // Euphytica, 179,(2011), 197-207. https://doi.org/10.1007/s10681-010-0305-х
  8. 8.Wang, M. N. First report of Oregon grape (Mahonia aquifolium) as an alternate host for thewheat stripe rust pathogen (Puccinia striiformisf. sp. tritici) under artificial inoculation [Текст]/M. N.Wang, X. M. Chen // Plant Disease, 97(6), (2013),839. https://doi.org/10.1094/PDIS-09-12-0864-PDN
  9. 9. Wellings C. R.Puccinia striiformisf. sp. tritici in Australasia: pathogenic changes during the first 10 years [Текст]/C. R. Wellings, R. A. McIntosh // Plant Pathology, 39(2), (1990),316-325. https://doi.org/10.1111/j.1365-3059.1990.tb02509.х
  10. 10.Sharma-Poudyal D. Potential over summering and overwintering regions for the wheat stripe rust pathogen in the contiguous United States [Текст]/D.Sharma-Poudyal, X. M. Chen, R. A.Rupp // International Journal of Biometeorology, 58(5), (2014),987-997. https://doi.org/10.1007/s00484-013-0683-6
  11. 11.Babayants, L. T. Yellow rust Puccinia striiformis f. sp. tritici in the south of Ukraine, it race composition and varietal resistance of wheat [Текст]/L. T.Babayants, O. V.Babayants, A. A. Vasilyev // Мateriale Conferentei Nationale (julilata) cu Participare Internationale Probleme Actuale ale Geneticii/Biotechnology icisi Amenorarli. Chisinau, (2005), 216-217
  12. 12.Кривченко В.И. Изучение головне устойчивости зерновых колосовых культур [Текст]/В.И. Кривченко //1987, с. 11-27
  13. 13.Roelfs A. P. Rust Diseases of Wheat: Concepts and Methods of Disease Management [Текст]/A. P. Roelfs, R.P. Singh, E. E. Saari // Mexico, D.F.: CIMMYT. 81 р.http://hdl.handle.net/10883/1153
  14. 14.Rust scoring guide (Handbook). CIMMYT Londres 40, Apdo. Postal 6-641, Mexico 06600, D.F., Mexico.1986. http://hdl.handle.net/10883/1109
  15. 15.Peterson R.F. A diagrammatic scale for estimating rust intensity of leaves and stem of cereals [Текст]/R.F. Peterson,A.B. Campbell, A.E. Hannah //Can. J. Res. Sect., 1948. V. 26. P. 496–500.http://dx.doi.org/10.1139/cjr48c-033
  16. 16.Plant pests and diseases in the context of climate change and climate variability, food security and biodiversity risks (2019). 41st session of the European Commission on Agriculture (1—2 October 2019, Budapest, Hungary). 16 p. https://www.fao.org/3/nb088ru/nb088ru.pdf

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ – ИММУНИТЕТКЕ БАҒЫТТАЛҒАН СЕЛЕКЦИЯ. Izdenister natigeler. 2-1 (special) (Jun. 2024), 65–73. DOI:https://doi.org/10.37884/2-1-2024/540.
(1)КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ – ИММУНИТЕТКЕ БАҒЫТТАЛҒАН СЕЛЕКЦИЯ. Izdenister natigeler 2024, No. 2-1 (special), 65-73. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/540.
КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ – ИММУНИТЕТКЕ БАҒЫТТАЛҒАН СЕЛЕКЦИЯ. (2024). Izdenister Natigeler, 2-1 (special), 65-73. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/540
КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ – ИММУНИТЕТКЕ БАҒЫТТАЛҒАН СЕЛЕКЦИЯ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2-1 (special), p. 65–73, 2024. DOI: 10.37884/2-1-2024/540. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/540. Acesso em: 15 sep. 2026.
“КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ – ИММУНИТЕТКЕ БАҒЫТТАЛҒАН СЕЛЕКЦИЯ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special) (June): 65-73. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/540.
“КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ – ИММУНИТЕТКЕ БАҒЫТТАЛҒАН СЕЛЕКЦИЯ” (2024) Izdenister natigeler, (2-1 (special), pp. 65–73. doi:10.37884/2-1-2024/540.
[1]“КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ – ИММУНИТЕТКЕ БАҒЫТТАЛҒАН СЕЛЕКЦИЯ”, Izdenister natigeler, no. 2-1, pp. 65–73, Jun. 2024, doi: 10.37884/2-1-2024/540.
“КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ – ИММУНИТЕТКЕ БАҒЫТТАЛҒАН СЕЛЕКЦИЯ”. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special), June 2024, pp. 65-73, https://doi.org/10.37884/2-1-2024/540.
“КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ – ИММУНИТЕТКЕ БАҒЫТТАЛҒАН СЕЛЕКЦИЯ”. Izdenister natigeler, no. 2-1 (special) (June 29, 2024): 65–73. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/540.
1.КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ – ИММУНИТЕТКЕ БАҒЫТТАЛҒАН СЕЛЕКЦИЯ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2-1 (special):65-73. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/540
1.КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ – ИММУНИТЕТКЕ БАҒЫТТАЛҒАН СЕЛЕКЦИЯ. Izdenister natigeler. 2024;(2-1 (special):65-73. doi:10.37884/2-1-2024/540