ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ ЫСТЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІК ДЕҢГЕЙІ БОЙЫНША ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРДЫҢ ГЕНЕТИКАЛЫҚ ӘРТҮРЛІЛІГІ

Д.М. Есенбаева *; К.Р.  Уразалиев; А. Сейтжан; Г.  Турганбай; Г.А.  Байсеитова

doi:10.37884/3-2021/08

Аңдатпа

Алғаш рет жаздық бидайдың сорттары мен будандарының құрғақшылық пен ыстыққа төзімділіктерін зертханалық және дала жағдайда өсімдіктерінің өсіру барысында өсімдік өнімділігі элементтерінің даму деңгейімен айтарлықтай сәйкес келетіні көрсетілген. Сонымен қатар жаздық бидайдың генотиптері тамыр жүйелері мен жапырақтардың фотосинтетикалық аппаратының эдафиялық стрессіне реакция сипаты бойынша айтарлықтай ерекшеленетіні анықталған. Жаздық бидайдың сорттары мен будандардың құрғақшылық пен ыстыққа төзімділігі деңгейін кешенді (зертханалық және далалық) бағалау нәтижесінде дамудың ерте кезеңдерінде төзімділікті стресс жағдайында жапырақтардың фотосинтетикалық аппараты жұмысының тұрақтылығымен үйлестіретін генотиптер анықталды. Анықталған генотиптер қазіргі уақытта құрғақшылық және ыстыққа төзімді сұрыптарды өсіру бойынша селекциялық жұмыста қолданылады. Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми зерттеу орталығынан алынған әр түрлі экологиялық-географиялық шыққан жаздық бидайдың 5 сорттары мен 15 будандары құрғақшылыққа және ыстыққа төзімділік деңгейіне баға берілді. Сұрыпталып алынған сорттар мен будандар Алматы облысының далалық жағдайында бір жылдық зерттеуден кейін жаздық бидайды іріктеу зертханасымен әр түрлі селекциялық және құнды белгілері бойынша анықталған. Жаздық бидай үшін тәжірибелік жолмен сахароза ерітіндісінің оңтайлы концентрациясы белгіленді, онда тұқымның өнуі және өскіндерден құрғақ массаның жинақталу дәрежесі бойынша үлгілердің ең жақсы дефференциациясы байқалды – 74,45 г/л, бұл 9 атмосфераның осмотикалық қысымына сәйкес келеді.

жаздық бидай, сорт, будан, құрғақшылық, ыстық, сұрыптау, зертханалық, далалық.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Давыдова Н.В. Селекция яровой пшеницы на урожайность и качество зерна в условиях Центра Нечерноземной зоны Российской Федерации//Автореф. дис.....с.-х. наук. Немчиновка, – 2011. – С. 54.
2. Жученко А.А. Адаптивное растениеводство (эколого-генетические основы). Теория и практика. Т. 1. Проблемы адаптации в сельском хозяйстве XXI века. Значение адаптивного потенциала культурных видов растений. Стратегия адаптивной интенсификации растениеводства. // М.: Агрорус, – 2008. – С. 816.
3. Баталова Г.А. Овес в Волго-Вятском регионе. // Киров, – 2013. – С. 288
4. Давыдова Н.В. Селекция яровой пшеницы на урожайность и качество зерна в условиях Центра Нечерноземной зоны Российской Федерации //Автореф. дис. … доктора с.-х. наук. Немчиновка,– 2011. – С. 54.
5. Лисицын. Е.М. Физиологические основы эдафической селекции растений на европейском Северо-Востоке России. // Киров: НИИСХ Северо-Востока, – 2003. – С. 196
6. Баталова Г.А., Лисицын Е.М. О селекции овса на устойчивость к эдафическому стрессу // Селекция и семеноводство. – 2002. – №2. – С. 17-19.
7. Лисицын Е.М., Амунова О.С. Генетическое разнообразие сортов яровой мягкой пшеницы по алюмоустойчивости //Вавиловский журнал генетики и селекции. – 2014. – Т. 18. №3. – С. 497-505.
8. Крупнов В.А. Генетическая сложность и контекст-специфичность признаков урожая пшеницы в засушливых условиях // Вавилов. журн. генет. и селекции. – 2013. – Т. 17. №3. – С. 524-534.
9. Кожушко Н.Н. Оценка засухоустойчивости полевых культур // Диагностика устойчивости растений к стрессовым воздействиям// Методическое руководство. Л.: ВИР, – 1988. – С. 10-24.
10. Методические указания по изучению мировой коллекции пшеницы. СПб.: ВИР. –1999. – С. 53.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2021. ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ ЫСТЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІК ДЕҢГЕЙІ БОЙЫНША ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРДЫҢ ГЕНЕТИКАЛЫҚ ӘРТҮРЛІЛІГІ. Izdenister natigeler. 3 (91) (Sep. 2021), 68–75. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2021/08.

(1)ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ ЫСТЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІК ДЕҢГЕЙІ БОЙЫНША ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРДЫҢ ГЕНЕТИКАЛЫҚ ӘРТҮРЛІЛІГІ. Izdenister natigeler 2021, No. 3 (91), 68-75. https://doi.org/10.37884/3-2021/08.

ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ ЫСТЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІК ДЕҢГЕЙІ БОЙЫНША ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРДЫҢ ГЕНЕТИКАЛЫҚ ӘРТҮРЛІЛІГІ. (2021). Izdenister Natigeler, 3 (91), 68-75. https://doi.org/10.37884/3-2021/08

ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ ЫСТЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІК ДЕҢГЕЙІ БОЙЫНША ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРДЫҢ ГЕНЕТИКАЛЫҚ ӘРТҮРЛІЛІГІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (91), p. 68–75, 2021. DOI: 10.37884/3-2021/08. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/54. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ ЫСТЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІК ДЕҢГЕЙІ БОЙЫНША ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРДЫҢ ГЕНЕТИКАЛЫҚ ӘРТҮРЛІЛІГІ”. 2021. Izdenister Natigeler, no. 3 (91) (September): 68-75. https://doi.org/10.37884/3-2021/08.

“ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ ЫСТЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІК ДЕҢГЕЙІ БОЙЫНША ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРДЫҢ ГЕНЕТИКАЛЫҚ ӘРТҮРЛІЛІГІ” (2021) Izdenister natigeler, (3 (91), pp. 68–75. doi:10.37884/3-2021/08.

[1]“ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ ЫСТЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІК ДЕҢГЕЙІ БОЙЫНША ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРДЫҢ ГЕНЕТИКАЛЫҚ ӘРТҮРЛІЛІГІ”, Izdenister natigeler, no. 3 (91), pp. 68–75, Sep. 2021, doi: 10.37884/3-2021/08.

“ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ ЫСТЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІК ДЕҢГЕЙІ БОЙЫНША ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРДЫҢ ГЕНЕТИКАЛЫҚ ӘРТҮРЛІЛІГІ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (91), Sept. 2021, pp. 68-75, https://doi.org/10.37884/3-2021/08.

“ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ ЫСТЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІК ДЕҢГЕЙІ БОЙЫНША ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРДЫҢ ГЕНЕТИКАЛЫҚ ӘРТҮРЛІЛІГІ”. Izdenister natigeler, no. 3 (91) (September 30, 2021): 68–75. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/54.

1.ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ ЫСТЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІК ДЕҢГЕЙІ БОЙЫНША ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРДЫҢ ГЕНЕТИКАЛЫҚ ӘРТҮРЛІЛІГІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2021 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 15];(3 (91):68-75. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/54

1.ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ЖӘНЕ ЫСТЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІК ДЕҢГЕЙІ БОЙЫНША ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРДЫҢ ГЕНЕТИКАЛЫҚ ӘРТҮРЛІЛІГІ. Izdenister natigeler. 2021;(3 (91):68-75. doi:10.37884/3-2021/08

[1] 1. Давыдова Н.В. Селекция яровой пшеницы на урожайность и качество зерна в условиях Центра Нечерноземной зоны Российской Федерации//Автореф. дис.....с.-х. наук. Немчиновка, – 2011. – С. 54.

[2] 2. Жученко А.А. Адаптивное растениеводство (эколого-генетические основы). Теория и практика. Т. 1. Проблемы адаптации в сельском хозяйстве XXI века. Значение адаптивного потенциала культурных видов растений. Стратегия адаптивной интенсификации растениеводства. // М.: Агрорус, – 2008. – С. 816.

[3] 3. Баталова Г.А. Овес в Волго-Вятском регионе. // Киров, – 2013. – С. 288

[4] 4. Давыдова Н.В. Селекция яровой пшеницы на урожайность и качество зерна в условиях Центра Нечерноземной зоны Российской Федерации //Автореф. дис. … доктора с.-х. наук. Немчиновка,– 2011. – С. 54.

[5] 5. Лисицын. Е.М. Физиологические основы эдафической селекции растений на европейском Северо-Востоке России. // Киров: НИИСХ Северо-Востока, – 2003. – С. 196

[6] 6. Баталова Г.А., Лисицын Е.М. О селекции овса на устойчивость к эдафическому стрессу // Селекция и семеноводство. – 2002. – №2. – С. 17-19.

[7] 7. Лисицын Е.М., Амунова О.С. Генетическое разнообразие сортов яровой мягкой пшеницы по алюмоустойчивости //Вавиловский журнал генетики и селекции. – 2014. – Т. 18. №3. – С. 497-505.

[8] 8. Крупнов В.А. Генетическая сложность и контекст-специфичность признаков урожая пшеницы в засушливых условиях // Вавилов. журн. генет. и селекции. – 2013. – Т. 17. №3. – С. 524-534.

[9] 9. Кожушко Н.Н. Оценка засухоустойчивости полевых культур // Диагностика устойчивости растений к стрессовым воздействиям// Методическое руководство. Л.: ВИР, – 1988. – С. 10-24.

[10] 10. Методические указания по изучению мировой коллекции пшеницы. СПб.: ВИР. –1999. – С. 53.