Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК- ШЫҒЫС ТАУ БӨКТЕРІНДЕГІ АЙМАҚТЫҢ ҚАРА-КАШТАН ТОПЫРАҚТАРЫНА ҚЫЗАНАҚТЫҢ ШЕТЕЛДІК СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРЫНЫҢ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІ

Алия Максотова 1 , Теміржан Айтбаев 1 , Гульмира Елибаева 2

1 "Қазақ жеміс-көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты" ЖШС; 2 «М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті» КеАҚ

doi.org/10.37884/2-2023/17 Бет. 169-182 Қабылданды 08.02.2023 Жарияланды 29.06.2023

Аңдатпа

Ғылыми мақалада «Қайнар» «Қазақ жеміс-көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС  өңірлік филиалында 2018-2020 жылдары жүргізілген зерттеулердің нәтижелері келтірілген. Тыңайтқыштардың қара каштан топырағының тағамдық режиміне әсерін, қызанақ сорттарының өнімділігі мен өнімнің тұрақтылығын, тыңайтқыштардың экономикалық тиімділігін есептеу туралы мәліметтер келтірілген. Зерттеулерде агрохимия мен көкөніс өсіруде жалпы қабылданған әдістер қолданылды. Минералды тыңайтқыштарды қолдану топырақтың құнарлылығына оң әсер етіп, қоректік заттардың құрамын арттырды. Биометриялық зерттеулерге сәйкес, биомасса мен қызанақ дақылдарының қалыптасуына тыңайтқыштардың түрлері мен нормалары айтарлықтай әсер етеді. Қызанақ өсімдігінің сабақтарының, жапырақтарының, жемістерінің саны бойынша ұрықтандырылған нұсқалар бақылау өсімдіктерінен асып түсті. Қызанақтың өнімділігі тамақтану жағдайымен тығыз байланысты. Огонек-777 (Қазақстан) сорты бойынша тыңайтқыштар қызанақ өнімділігін 3,0-12,9 т/га (11,07-47,60%), Барин (Ресей) сорты бойынша - 2,7-13,8 т/га (10,11-51,69%), Шурук (Нидерланды) гибриді бойынша - 4,1-17,0 арттырды т/га (14,39-59,65%), Falkon (Түркия) гибриді бойынша - 3,3-15,7 т / га (12,22-58,15%). Огонек-777 сорт-стандартына сәйкес, нитраттардың мөлшері қызанақтың басқа сорттары мен будандарымен салыстырғанда бақылауда (36 мг/кг) және тыңайтылған нұсқаларда (41-115 мг/кг) ең аз болды. Нитрат деңгейі бойынша Барин сортының қызанақ өнімін экологиялық таза деп санауға болады, өйткені нитраттар аз болды - 50-127 мг/кг МРЕК 150 мг/кг. Шурук гибридіне сәйкес бақылаудағы жемістерде 62 мг/кг нитраттар болды, ұрықтандырылған нұсқаларда олардың күрт өсуі байқалды (74-149 мг/кг). Falkon гибридіне сәйкес қызанақ дақылындағы нитраттардың мөлшері тыңайтқыштардың нормаларына байланысты бақылауда 43 мг/кг болған кезде 65-142 мг/кг аралығында болды. Өнімдерді экологиялық зиянсыз деп санауға болады, өйткені нитраттардың мөлшері рұқсат етілген деңгейден аспайды. Қызанаққа тыңайтқыштарды қолдану жоғары экономикалық нәтиже берді. Огонек-777 стандарты бойынша NPK-тыңайтқыштардан таза табыс 59,0-583,2 мың теңгені құрады, рентабельділігі 32,7-130,0%, Барин сорты бойынша-39,5 - 642,3 мың теңге пайда, рентабельділігі - 22,4 - 139,1%, Falcon гибриді бойынша-78,7 - 766,5 мың теңге таза табысы, табыстылығы - 42,5 - 156,6%, Шурук гибриді бойынша - 130,9-851,4 мың теңге пайда, рентабельділік - 66,5-167,4%.

қызанақ, сорт, гибрид, тыңайтқыш, топырақ, құнарлылық, өнімділік, сапа, тиімділік.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. Борисов В.А., Литвинов С.С., Романова А.В. Качество и лежкость овощей. - Москва, 2003. - 625 с.
  2. 2. Курганская Н.В., Романова Л.И. Томат. - Алматы, 2004. - 60 с.
  3. 3. Авдеев Ю.И. Селекция томатов. - Кишинев: «Штиинца», 1982. - 280 с.
  4. 4. Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан: http:/www.stat.gov.kz.
  5. 5. Сапаров А.С. Оптимизация азотного и фосфорного питания овощных культур и картофеля на предгорных орошаемых темно-каштановых почвах юго-востока Казахстана: автореф. докт. дисс. - Алматы, 1997. - 46 с.
  6. 6. Борисов В.А. Совершенствование системы применения удобрений в овощеводстве //
  7. Современное состояние и развития овощеводства и картофелеводства. - Барнаул, 2007. - С.325-332.
  8. 7. Сирота С.М., Беляков М.А. Пищевой режим почвы и урожай томата и капусты при длительном применении удобрений // Овощеводство и тепличное хозяйство. - 2006. - №8. - С.31-34.
  9. 8. Кондратьева И.Ю., Кандоба Е.Е. Повышение содержания сухого вещества в плодах томата - один из основных критериев улучшения качества продукции// Современное состояние и перспективы развития селекции и семеноводства овощных культур. - Москва, 2005. - Т.2. - С.151-156.
  10. 9. Айтбаев Т.Е., Красавина В.К., Койбагарова Г.Т. Новые сорта томата и их значение в овощеперерабатывающей промышленности Казахстана/ Сб. тр. Межд. науч.-практич. конфер. «Элементы технологии возделывания сельскохозяйственных культур в условиях орошения. - Всероссийский НИИ орошаемого овощеводства и бахчеводства, г. Астрахань, Российская Федерация, 28-29.04.2016 г. - Астрахань, 2016. - С.9-14.
  11. 10. Organic Farming in Germany. (2017). www.bmel.de /EN/ Agriculture/ Sustainable Land Use/_Texte/Organic Farming In Germany. html (accessed on 21.02.2017).
  12. 11. Маksotova A.М., Nurbaeva E.A., Aitbaev T.E. Productivity and quality of foreign tomato varieties/ Scientific journal «Research, Results». - №1 (085) 2020. - Р.323.
  13. 12. Айтбаев Т.Е., Амиров Б.М., Бабаев С.А., Джантасов С.К., Мамырбеков Ж.Ж. и др. Технология возделывания картофеля и овощебахчевых культур на юго-востоке Казахстана/ Рекомендации. - Алматы: «Таугуль-Принт», 2018. - 113 с.
  14. 13. Петербургский A.B., Заманов П.Б., Дамирова К.И. Органические удобрения под томат // Химизация сельского хозяйства. - 1989. - №6. - С.56-57.
  15. 14. Рябых P.C., Чуприкова О.А. Микроудобрения под томаты // Химизация сельского хозяйства. - 1988. - №7. - С.51-53.
  16. 15. Беляков М.А., Сирота С.М., Столбова Т.М. Влияние длительного систематического применения удобрений на изменение качества продукции, плодородия выщелоченного чернозема и содержание токсинов в почве // Современное состояние и перспективы развития овощеводства и картофелеводства. - Барнаул, 2007. - С.314-325.
  17. 16. Гуманюк А.В., Гамаюн И.М., Коровай В.И., Андриеш А.Н., Божаковская Л.Е. Влияние видов, доз удобрений и способов их внесения на продуктивность овощных культур // Овощеводство и тепличное хозяйство. - 2007. - № 9. - С.29-30.
  18. 17. Покровская С.Ф. Пути снижения содержания нитратов в овощах. - М., 1988. - 61 с.
  19. 18. Андреева Н.Г. Экономическая оценка эффективности производства томатов в открытом грунте// - Махачкала, 2012. - С.235-238.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2023. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК- ШЫҒЫС ТАУ БӨКТЕРІНДЕГІ АЙМАҚТЫҢ ҚАРА-КАШТАН ТОПЫРАҚТАРЫНА ҚЫЗАНАҚТЫҢ ШЕТЕЛДІК СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРЫНЫҢ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІ. Izdenister natigeler. 2 (98) (Jun. 2023), 169–182. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2023/17.
(1)ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК- ШЫҒЫС ТАУ БӨКТЕРІНДЕГІ АЙМАҚТЫҢ ҚАРА-КАШТАН ТОПЫРАҚТАРЫНА ҚЫЗАНАҚТЫҢ ШЕТЕЛДІК СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРЫНЫҢ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІ. Izdenister natigeler 2023, No. 2 (98), 169-182. https://doi.org/10.37884/2-2023/17.
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК- ШЫҒЫС ТАУ БӨКТЕРІНДЕГІ АЙМАҚТЫҢ ҚАРА-КАШТАН ТОПЫРАҚТАРЫНА ҚЫЗАНАҚТЫҢ ШЕТЕЛДІК СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРЫНЫҢ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІ. (2023). Izdenister Natigeler, 2 (98), 169-182. https://doi.org/10.37884/2-2023/17
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК- ШЫҒЫС ТАУ БӨКТЕРІНДЕГІ АЙМАҚТЫҢ ҚАРА-КАШТАН ТОПЫРАҚТАРЫНА ҚЫЗАНАҚТЫҢ ШЕТЕЛДІК СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРЫНЫҢ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (98), p. 169–182, 2023. DOI: 10.37884/2-2023/17. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/227. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК- ШЫҒЫС ТАУ БӨКТЕРІНДЕГІ АЙМАҚТЫҢ ҚАРА-КАШТАН ТОПЫРАҚТАРЫНА ҚЫЗАНАҚТЫҢ ШЕТЕЛДІК СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРЫНЫҢ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІ”. 2023. Izdenister Natigeler, no. 2 (98) (June): 169-82. https://doi.org/10.37884/2-2023/17.
“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК- ШЫҒЫС ТАУ БӨКТЕРІНДЕГІ АЙМАҚТЫҢ ҚАРА-КАШТАН ТОПЫРАҚТАРЫНА ҚЫЗАНАҚТЫҢ ШЕТЕЛДІК СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРЫНЫҢ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІ” (2023) Izdenister natigeler, (2 (98), pp. 169–182. doi:10.37884/2-2023/17.
[1]“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК- ШЫҒЫС ТАУ БӨКТЕРІНДЕГІ АЙМАҚТЫҢ ҚАРА-КАШТАН ТОПЫРАҚТАРЫНА ҚЫЗАНАҚТЫҢ ШЕТЕЛДІК СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРЫНЫҢ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІ”, Izdenister natigeler, no. 2 (98), pp. 169–182, Jun. 2023, doi: 10.37884/2-2023/17.
“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК- ШЫҒЫС ТАУ БӨКТЕРІНДЕГІ АЙМАҚТЫҢ ҚАРА-КАШТАН ТОПЫРАҚТАРЫНА ҚЫЗАНАҚТЫҢ ШЕТЕЛДІК СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРЫНЫҢ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (98), June 2023, pp. 169-82, https://doi.org/10.37884/2-2023/17.
“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК- ШЫҒЫС ТАУ БӨКТЕРІНДЕГІ АЙМАҚТЫҢ ҚАРА-КАШТАН ТОПЫРАҚТАРЫНА ҚЫЗАНАҚТЫҢ ШЕТЕЛДІК СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРЫНЫҢ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІ”. Izdenister natigeler, no. 2 (98) (June 29, 2023): 169–182. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/227.
1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК- ШЫҒЫС ТАУ БӨКТЕРІНДЕГІ АЙМАҚТЫҢ ҚАРА-КАШТАН ТОПЫРАҚТАРЫНА ҚЫЗАНАҚТЫҢ ШЕТЕЛДІК СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРЫНЫҢ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2023 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2 (98):169-82. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/227
1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК- ШЫҒЫС ТАУ БӨКТЕРІНДЕГІ АЙМАҚТЫҢ ҚАРА-КАШТАН ТОПЫРАҚТАРЫНА ҚЫЗАНАҚТЫҢ ШЕТЕЛДІК СОРТТАРЫ МЕН БУДАНДАРЫНЫҢ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІ. Izdenister natigeler. 2023;(2 (98):169-182. doi:10.37884/2-2023/17