ҚАЗАҚСТАННЫҢ ШЫҒЫС АЙМАҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН ҚАЗАҚ БАКТРИАН ТҮЙЕ  ТҰҚЫМЫНЫҢ ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Ергали Разуан; Абдирахман Омбаев; Балнур Ахметова; Аманжан Нусупов

doi:10.37884/1-2026/05

Аңдатпа

Мақалада Абай облысы Абай ауданына қарасты «Қасқабұлақ» ЖШС асыл тұқымды мал шаруашылығы жағдайында өсірілетін қос өркешті қазақ бактриан тұқымы түйесінің 1,6, 18 және 42 айлық жас түйелерінің тірілей салмақтары мен дене өлшемдері көрсеткіштерін зерттеу нәтижелері ұсынылған. Түйе төлдерінің жасына қарай тірілей салмағы мен биометриялық көрсеткіштеріне кешенді талдау жүргізіліп, қаңқа дамуының деңгейін, кеуде қуысының қалыптасуын, дене құрылымының тепе-теңдігі мен үйлесімділігін сипаттайтын индекстік көрсеткіштер анықталды. Шығыс Қазақстан жағдайында өсірілетін қос өркешті қазақ бактриан тұқымы түйесі тез жетілгіштігімен, тірілей салмақ қосуының тұрақтылығымен, мықты конституциясымен және заманауи түйе шаруашылығы талаптарына сәйкес келетіндігімен сипатталады. Алынған деректер қос өркешті қазақ бактриан тұқымы түйесінің жайылымдық жағдайға жоғары бейімделгіштігін және генетикалық әлеуетін дәлелдейді, әрі Қазақстанның шығыс өңірінің табиғи-климаттық аймақтарында өсіру ұсынылады. Қазақстанның шығыс аймағында өсірілетін қазақ бактриан түйе тұқымының бір айлық жасынан қырық екі айлық жасы аралығындағы дене өлшемдерін салыстырғанда шоқтығының биіктігі бір айдан алты айға дейін 40,3 см, тұлғасының қиғаш ұзындығы 34,4 см, кеуде орамы 66,1 см жоғары болса жоғары болса, білезік орамы 1,5 см өссе, алты айдан он сегіз ай аралығында сәйкесінше 15,6; 11,0; 23,7; 1,6 см, он сегіз айдан қырық екі айға дейін сәйкесінше 14,6; 18,8; 32,7; 0,9 см өсті. Аталған шаруашылықта боталардың орташа тәуліктік салмақ қосуы алғашқы бір айда 1350,0 г, алты айда 685,3 г болса, 18 және 42 айында айтарлықтай төмендеп сәйкесінше 337,8; 289,9 г болды. Алынған тірілей салмақ көрсеткіштері мен негізгі зоотехникалық дене өлшемдері қазақ бактриан түйесі тұқымының стандартына толық сәйкес келеді.

бактриан, түйе бота шаруашылық, жайылым, дене өлшемдері, тірілей салмағы, өсу кезеңі.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

Adilbekova Elmira, Alibaev Nuradin, Arunas Svitojus, Abuov Galymzhan (2020). Genetic typing of Sout Kazakhstan populations dairu camels using DNA technology. Journal Animal biotecnology, 2020 г., 31 (6). Рр. 547-554.
Баймуканов А., Баймуканов Д.А., Турумбетов Б.С., Ермаханов М. (2015). Технология содержания и кормления верблюдиц// Актуальные вопросы развития животноводства в современных условиях: Сборник трудов международной научной конференции. ― М. РГАУ-МСХА имени К.А.Тимирязева, 2015.С. 20-25
Баймуканов Д.А.,Омбаев А.М., Баймуканов А., Юлдашбаев Ю.А., Демин В.А. (2019). Хозяйственно-полезные признаки внутрипородного типа верблюдов казахского бактриана. Известия Тимирязевской сельскохозяйственной академии. Научно- теоретический журнал Российского государственного аграрного университета-МСХА им. Тимирязева. ― Изд.РГАУ- МСХА. М. 2019. С. 72-87
Baimukanov D.A., Semenov V.G. and Iskhan K.Zh. (2020) Biological and production capacities of Kazakh Bactrian camels of various pedigrees Conf. Ser.: Earth Environ. Sci. 604 012029https://doi.org/10.1088/1755-1315/604/1/012029 https://share.google/TfTg6Q4Cja68Bb39e,https://fermer.ru/files/v2/advice/385582/8baimukanov2020iopconfserearthenvironsci604012029.pdf
Baimukanov D.A., Semenov V.G., Alibaev N.N., Baimukanov A.B., Karymsakov T.N., Ermakhanov M.N., Iskhan K.ZH. (2020). Technology to improve milk productivity of female camels of the Arvana breed and Kazakh bactrian IOP Conf. Series: Earth and Environmental Science 433 (2020) 012027. 8 р. https://doi.org/10.1088/1755-1315/433/1/012027 https://share.google/FRz1LgFrb2KVgLIJ9,https://fermer.ru/files/v2/advice/385582/5baimukanov2020iopconfserearthenvironsci433012027.pdf
Баймуканов Д.А., Исхан К.Ж., Джунисов Д. (2021). Технология производства продуктов верблюдоводства Учебное пособие. ― А., 2021, 182 с.
Баймуканов Д.А., Исхан К.Ж., Джунисов Д. (2021). Технология племенной работы и сертификация племенной продукции в верблюдоводстве. Учебное пособие. ― А.: 2021, 147 с.
Омбаев А.М. (2019). От опыта предков до современных технологий. Доклады ТСХА. Сборник статей. Вып.291. часть V/M7. Изд. РГАУ-МСХА. ― М., 2019. 383-386 с.
Омбаев А.М., Кулатаев Б.Т., Разуан Е. (2023). Перспективы развития верблюдоводства в Казахстане. «Актуальные проблемы пастбищного животноводства, экология и создания пастбищных агрофитоценозов» Материалы республиканской научно-практической конференции, 27 октября 2023, стр. 68-70.
Шәлтенбай Г.Н., Амандықова М., Канас Т., Бекманов Б.О., Досыбаев К.Ж.,Уалиева Д.А. (2023). Тараз және шымкент популяциясына жататы түйелердің генетикалық әртүрлігін issr-pcr маркерлері негізінде салыстырмалы талдау. «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты» ғылыми журналы. №4(100) 2023. ISSN 2304-3334. 35-44 б. https://doi.org/10.37884/4-2023/05.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ШЫҒЫС АЙМАҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН ҚАЗАҚ БАКТРИАН ТҮЙЕ ТҰҚЫМЫНЫҢ ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler. 28, 1(109) (Feb. 2026), 48–55. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2026/05.

(1)ҚАЗАҚСТАННЫҢ ШЫҒЫС АЙМАҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН ҚАЗАҚ БАКТРИАН ТҮЙЕ ТҰҚЫМЫНЫҢ ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler 2026, 28 (1(109), 48-55. https://doi.org/10.37884/1-2026/05.

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ШЫҒЫС АЙМАҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН ҚАЗАҚ БАКТРИАН ТҮЙЕ ТҰҚЫМЫНЫҢ ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(1(109), 48-55. https://doi.org/10.37884/1-2026/05

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ШЫҒЫС АЙМАҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН ҚАЗАҚ БАКТРИАН ТҮЙЕ ТҰҚЫМЫНЫҢ ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 1(109), p. 48–55, 2026. DOI: 10.37884/1-2026/05. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1168. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ШЫҒЫС АЙМАҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН ҚАЗАҚ БАКТРИАН ТҮЙЕ ТҰҚЫМЫНЫҢ ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (1(109): 48-55. https://doi.org/10.37884/1-2026/05.

“ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ШЫҒЫС АЙМАҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН ҚАЗАҚ БАКТРИАН ТҮЙЕ ТҰҚЫМЫНЫҢ ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ” (2026) Izdenister natigeler, 28(1(109), pp. 48–55. doi:10.37884/1-2026/05.

[1]“ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ШЫҒЫС АЙМАҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН ҚАЗАҚ БАКТРИАН ТҮЙЕ ТҰҚЫМЫНЫҢ ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 1(109), pp. 48–55, Feb. 2026, doi: 10.37884/1-2026/05.

“ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ШЫҒЫС АЙМАҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН ҚАЗАҚ БАКТРИАН ТҮЙЕ ТҰҚЫМЫНЫҢ ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 1(109), Feb. 2026, pp. 48-55, https://doi.org/10.37884/1-2026/05.

“ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ШЫҒЫС АЙМАҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН ҚАЗАҚ БАКТРИАН ТҮЙЕ ТҰҚЫМЫНЫҢ ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”. Izdenister natigeler 28, no. 1(109) (February 27, 2026): 48–55. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1168.

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ШЫҒЫС АЙМАҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН ҚАЗАҚ БАКТРИАН ТҮЙЕ ТҰҚЫМЫНЫҢ ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Feb. 27 [cited 2026 Sep. 15];28(1(109):48-55. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1168

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ШЫҒЫС АЙМАҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН ҚАЗАҚ БАКТРИАН ТҮЙЕ ТҰҚЫМЫНЫҢ ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler. 2026;28(1(109):48-55. doi:10.37884/1-2026/05

[1] Adilbekova Elmira, Alibaev Nuradin, Arunas Svitojus, Abuov Galymzhan (2020). Genetic typing of Sout Kazakhstan populations dairu camels using DNA technology. Journal Animal biotecnology, 2020 г., 31 (6). Рр. 547-554.

[2] Баймуканов А., Баймуканов Д.А., Турумбетов Б.С., Ермаханов М. (2015). Технология содержания и кормления верблюдиц// Актуальные вопросы развития животноводства в современных условиях: Сборник трудов международной научной конференции. ― М. РГАУ-МСХА имени К.А.Тимирязева, 2015.С. 20-25

[3] Баймуканов Д.А.,Омбаев А.М., Баймуканов А., Юлдашбаев Ю.А., Демин В.А. (2019). Хозяйственно-полезные признаки внутрипородного типа верблюдов казахского бактриана. Известия Тимирязевской сельскохозяйственной академии. Научно- теоретический журнал Российского государственного аграрного университета-МСХА им. Тимирязева. ― Изд.РГАУ- МСХА. М. 2019. С. 72-87

[4] Baimukanov D.A., Semenov V.G. and Iskhan K.Zh. (2020) Biological and production capacities of Kazakh Bactrian camels of various pedigrees Conf. Ser.: Earth Environ. Sci. 604 012029https://doi.org/10.1088/1755-1315/604/1/012029 https://share.google/TfTg6Q4Cja68Bb39e,https://fermer.ru/files/v2/advice/385582/8baimukanov2020iopconfserearthenvironsci604012029.pdf

[5] Baimukanov D.A., Semenov V.G., Alibaev N.N., Baimukanov A.B., Karymsakov T.N., Ermakhanov M.N., Iskhan K.ZH. (2020). Technology to improve milk productivity of female camels of the Arvana breed and Kazakh bactrian IOP Conf. Series: Earth and Environmental Science 433 (2020) 012027. 8 р. https://doi.org/10.1088/1755-1315/433/1/012027 https://share.google/FRz1LgFrb2KVgLIJ9,https://fermer.ru/files/v2/advice/385582/5baimukanov2020iopconfserearthenvironsci433012027.pdf

[6] Баймуканов Д.А., Исхан К.Ж., Джунисов Д. (2021). Технология производства продуктов верблюдоводства Учебное пособие. ― А., 2021, 182 с.

[7] Баймуканов Д.А., Исхан К.Ж., Джунисов Д. (2021). Технология племенной работы и сертификация племенной продукции в верблюдоводстве. Учебное пособие. ― А.: 2021, 147 с.

[8] Омбаев А.М. (2019). От опыта предков до современных технологий. Доклады ТСХА. Сборник статей. Вып.291. часть V/M7. Изд. РГАУ-МСХА. ― М., 2019. 383-386 с.

[9] Омбаев А.М., Кулатаев Б.Т., Разуан Е. (2023). Перспективы развития верблюдоводства в Казахстане. «Актуальные проблемы пастбищного животноводства, экология и создания пастбищных агрофитоценозов» Материалы республиканской научно-практической конференции, 27 октября 2023, стр. 68-70.

[10] Шәлтенбай Г.Н., Амандықова М., Канас Т., Бекманов Б.О., Досыбаев К.Ж.,Уалиева Д.А. (2023). Тараз және шымкент популяциясына жататы түйелердің генетикалық әртүрлігін issr-pcr маркерлері негізінде салыстырмалы талдау. «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты» ғылыми журналы. №4(100) 2023. ISSN 2304-3334. 35-44 б. https://doi.org/10.37884/4-2023/05.