Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

КӨГАЛДАНДЫРУҒА АРНАЛҒАН БАТЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ПЕРСПЕКТИВАЛЫ АҒАШ - БҰТА ТҮРЛЕРІ

Данияр Досманбетов 1 , Руслан Ахметов 1 , Бакытжан Жуманов 2 , Ерганат Каспакбаев 1 , Чэнь Фэн 3

1 «Ә.Н. Бөкейхан атындағы Қазақ орман шаруашылығы және агроорманмелиорация ғылыми-зерттеу институты» ЖШС Алматы филиалы, Алматы қ., Қазақстан; 2 Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті, КеАҚ, Алматы қ., Қазақстан; 3 Yunnan Key Laboratory of International Rivers and Transboundary Eco-Security, Institute of International Rivers and Eco-Security, Yunnan University, Куньмин, 650500, Қытай

doi.org/10.37884/2-2026/13 Бет. 148-160 Қабылданды 05.01.2026 Жарияланды 30.04.2026

Аңдатпа

Бұл мақалада Батыс Қазақстанның шөлейт аймақтарын көгалдандыру үшін перспективалы ағаш және бұта түрлерін іріктеу мақсатында Жәнібек тәжірибе станциясында жүргізілген ұзақ мерзімді ғылыми жұмыстардың нәтижелері ұсынылған. Зерттеудің негізгі мақсаты - күрделі топырақ-климаттық жағдайларға төзімді өсімдік түрлерін анықтап, олардың тіршілікке бейімділігін, өсу қарқынын және ұзақ өмір сүру қабілетін бағалау. Аталған мақаланың әдістемесінде, өсімдіктердің морфологиялық ерекшеліктерін бақылауды, отырғызудан кейінгі сақталу деңгейін, өсу динамикасын, абиотикалық стресс факторларына төзімділігін және қоршаған орта жағдайларына бейімделу реакцияларын зерттеуді қамтыды. Сонымен қатар, тұрақты көгалдандыру үшін оңтайлы үйлесімдерді анықтау мақсатында жергілікті және интродукцияланған түрлерді салыстыруға ерекше көңіл бөлінді. Ең төзімді ағаш түрлеріне емен (Quercus robur), қарағаш (Ulmus pumila), ақ терек (Populus alba), жабайы алма (Malus sylvestris), татар үйеңкісі (Acer tataricum), кәдімгі шаған (Fraxinus excelsior), қайың (Betula pendula), ақ акация (Robinia pseudoacacia) және кәдімгі алмұрт (Pyrus communis) жатқызылды. Бұталар арасында ең төзімділері – татар ұшқаты (Lonicera tatarica), алтын қарақат (Ribes aureum), жіңішке жапырақты шырғанақ (Hippophae rhamnoides var. angustifolia), көп бұтақты ракитник (Cytisus multiflorus) және сары акация (Robinia pseudoacacia var. flava). Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, сортаң топырақтарда қараға және татар үйеңкісі ең жоғары нәтижелер көрсетті, ал мелиорацияланған топырақтарда дала ксерофиттері тиімді болды. Негізгі бейімделу механизмдеріне қуатты тамыр жүйесінің дамуы, су теңгерімін реттеу, осмостық бейімделу және қорғаныштық қосылыстардың синтезі жатады. Қорытындылай келе, жергілікті және интродукцияланған өсімдік түрлерін үйлестіріп пайдалану екпелердің тұрақтылығын арттырып, микроклиматты жақсартады және қуаң аймақтарда экологиялық әрі қалалық көгалдандырудың тиімділігін қамтамасыз етеді.

интродуценттер, өсімдіктері, ағаштар, бұталар, орман екпелері, флора, топырақ-климаттық жағдайлар

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Awazi N.P., Tchamba N.M. (2019). Enhancing agricultural sustainability and productivity under changing climate conditions through improved agroforestry practices in smallholder farming systems in sub-Saharan Africa. African Journal of Agricultural Research. 14(7): pp. 379–388. doi:10.5897/AJAR2018.12972. [in Eng.].
  2. Danilova N.S., Okhlopkov I.M., Ivanova E.I. (2023). Botanicheskiye i zoologicheskiye nauki Yakutii v 21 veke. Arktiki i Subarktiki Prirodnyye Resursy. 28(4): рр.560–567. doi: https://doi.org/10.31242/2618-9712-2023-28-4-560-567. [in Russ.].
  3. Dosmanbetov D.A., Akhmetov R.S., Zhumanov B.M., Dukenov Zh.S., Kaspakbaev E.M., Rakymbekov Zh.K. (2025). Aral teńіzіnіń qūrǵan ūltanynda halofittі ósіmdіkterdіń (Nitraria schoberi, Calligonum caput-medusae schrenk) tūqymyn jinaý jáne olardyń sebu sapasyn anyqtaý. Izdenister natigeler. 3(107). рр. 409-420. doi: https://doi.org/10.37884/3-2025/39. [in Kaz.].
  4. Dosmanbetov D.A., Mambetov B.T., Maisupova B.D., Kelgenbaev N.S., Dukenov Zh.S. (2018). Issledovanije kornevyh system saksaula czornogo v raznyh vozrastnyh gruppah. Izdenister natigeler. 1(77). рр. 165-169. doi: https://izdenister.kaznaru.edu.kz/files/full/2018_1. [in Russ.].
  5. Falck H., Mikhaylov K.L., Demidova N.A. (2019). Wood Waste Potential as Forestry Competitive Advantage (By the Example of the Arctic Inland Territories of the Russian European North). Lesnoy Zhurnal. № 6, pp. 280–289. doi: https://doi.org/10.17238/issn0536-1036.2019.6.280. [in Eng.].
  6. Kozhevnikov, A. P., Shipitsina, N. V., & Kondratova, E. B. (2022). Introducirovannyje kustarnikovye vidy v gorodskom i sel'skom ozelenenii Sverdlovskoj oblasti. Lesa Rossii i ih upravlenije. 2(81), рр. 36–43. doi: 10.51318/FRET.2022.27.36.005. [in Russ.].
  7. Lasco R.D., Delfino R.J.P., Catacutan D.C., Simelton E.S., Wilson D.M. (2014). Climate risk adaptation by smallholder farmers: the roles of trees and agroforestry. Current Opinion in Environmental Sustainability. 6: рр. 83–88. doi:10.1016/j.cosust.2013.11.013. [in Eng.].
  8. Martyushov P.A., Korosteleva M.V., Markovskaya A.N., Kotova V.S., Zalesov S.V. (2022). Roli botanicheskogo sada v otsenke perspektiv drevesnykh introdutsentov. Mezhdunarodnyy nauchno-issledovatel'skiy zhurnal. 12(126): рр. 1–9. doi: https://doi.org/10.23670/IRJ.2022.126.20. [in Russ.].
  9. Mambetov B.T., Maisupova B.D., Shomanov Zh.Sh., Dosmanbetov D.A. (2019). Opredelenie dinamiki vlazhnosti pochvy v techenie vegetacionnogo perioda v zavisimosti ot obrabotki pochvy i mehanicheskogo sostava. Izdenister natigeler. №. 3. рр. 336-342. doi: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/issue/view/7/5. [in Russ.].
  10. Runova, E. M., Anoshkina, L. V., & Smolina, N. V. (2024). Otsenka akklimatizatsii nekotorykh introdutsirovannykh vidov v usloviyakh Vostochnoy Sibiri. Vestnik Buryatskoy gosudarstvennoy sel'skokhozyaystvennoy akademii imeni V. R. Filippova. 1(74): рр. 105–112. doi: https://doi.org/10.34655/bgsha.2024.74.1.013. [in Russ.].
  11. Runova, E. M., & Anoshkina, L. V. (2023). Osobennosti rosta nekotorykh introdutsirovannykh vidov Vostochnoy Sibiri: na primere goroda Bratska. Uspekhi sovremennogo yestestvoznaniya. 2, рр. 30–35. doi: https://doi.org/10.17513/use.37995. [in Russ.].
  12. Semkina, L. A., & Epanchintseva, O. V. (2023). Obosnovanie assortimenta drevesnykh rasteniy dlya ozeleneniya g. Ekaterinburga. Botanicheskie sady v sovremennom mire. 12(8): рр. 188–191. doi: https://www.elibrary.ru/item.asp?id=54932888. [in Russ.].
  13. Smirnova O.G., Pshenichnikova T.A. (2021). Vzaimosvyaz' geneticheskogo statusa lokusa Vrn-1 s razmerom kornevoy sistemy myagkoy pshenitsy (Triticum aestivum L.). Vavilovskiy zhurnal genetiki i selektsii. 25(8): рр. 805-811. doi: 10.18699/VJ21.093 [in Russ.].
  14. Samsudin YB, Puspitaloka D, Rahman SA, Chandran A and Baral H. (2020). Community-based peat swamp restoration through agroforestry in Indonesia. In Dagar JC, Gupta SR, Teketay D. eds. Agroforestry for degraded landscapes. Singapore: Springer. рр. 349–365. https://doi. org/10.1007/978-981-15-4136-0_12. [in Eng.].

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. КӨГАЛДАНДЫРУҒА АРНАЛҒАН БАТЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ПЕРСПЕКТИВАЛЫ АҒАШ - БҰТА ТҮРЛЕРІ. Izdenister natigeler. 28, 2 (110) (Apr. 2026), 148–160. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2026/13.
(1)КӨГАЛДАНДЫРУҒА АРНАЛҒАН БАТЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ПЕРСПЕКТИВАЛЫ АҒАШ - БҰТА ТҮРЛЕРІ. Izdenister natigeler 2026, 28 (2 (110), 148-160. https://doi.org/10.37884/2-2026/13.
КӨГАЛДАНДЫРУҒА АРНАЛҒАН БАТЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ПЕРСПЕКТИВАЛЫ АҒАШ - БҰТА ТҮРЛЕРІ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(2 (110), 148-160. https://doi.org/10.37884/2-2026/13
КӨГАЛДАНДЫРУҒА АРНАЛҒАН БАТЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ПЕРСПЕКТИВАЛЫ АҒАШ - БҰТА ТҮРЛЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 2 (110), p. 148–160, 2026. DOI: 10.37884/2-2026/13. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1157. Acesso em: 15 sep. 2026.
“КӨГАЛДАНДЫРУҒА АРНАЛҒАН БАТЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ПЕРСПЕКТИВАЛЫ АҒАШ - БҰТА ТҮРЛЕРІ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (2 (110): 148-60. https://doi.org/10.37884/2-2026/13.
“КӨГАЛДАНДЫРУҒА АРНАЛҒАН БАТЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ПЕРСПЕКТИВАЛЫ АҒАШ - БҰТА ТҮРЛЕРІ” (2026) Izdenister natigeler, 28(2 (110), pp. 148–160. doi:10.37884/2-2026/13.
[1]“КӨГАЛДАНДЫРУҒА АРНАЛҒАН БАТЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ПЕРСПЕКТИВАЛЫ АҒАШ - БҰТА ТҮРЛЕРІ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 2 (110), pp. 148–160, Apr. 2026, doi: 10.37884/2-2026/13.
“КӨГАЛДАНДЫРУҒА АРНАЛҒАН БАТЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ПЕРСПЕКТИВАЛЫ АҒАШ - БҰТА ТҮРЛЕРІ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 2 (110), Apr. 2026, pp. 148-60, https://doi.org/10.37884/2-2026/13.
“КӨГАЛДАНДЫРУҒА АРНАЛҒАН БАТЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ПЕРСПЕКТИВАЛЫ АҒАШ - БҰТА ТҮРЛЕРІ”. Izdenister natigeler 28, no. 2 (110) (April 30, 2026): 148–160. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1157.
1.КӨГАЛДАНДЫРУҒА АРНАЛҒАН БАТЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ПЕРСПЕКТИВАЛЫ АҒАШ - БҰТА ТҮРЛЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Apr. 30 [cited 2026 Sep. 15];28(2 (110):148-60. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1157
1.КӨГАЛДАНДЫРУҒА АРНАЛҒАН БАТЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ПЕРСПЕКТИВАЛЫ АҒАШ - БҰТА ТҮРЛЕРІ. Izdenister natigeler. 2026;28(2 (110):148-160. doi:10.37884/2-2026/13