ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АҚБӨКЕН ПОПУЛЯЦИЯСЫНЫҢ РЕСУРСТАРЫН БАСҚАРУ ЖӘНЕ РАЦИОНАЛДЫ ПАЙДАЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Мадияр Толгамбаев; Мухтар Байбатшанов; Дархан Акимжанов; Талгат Кертешев; Жанар Кусаинова

doi:10.37884/4-2025/42

Аңдатпа

Мақалада Қазақстанда мекендейтін киіктің үш негізгі популяциясының - Бетпақдала, Үстірт және Орал топтарының - қазіргі сандық көрсеткіштері, таралу ареалы және олардың динамикасы жан-жақты қарастырылады. Киікті есепке алу үшін қолданылған заманауи әдістерге ерекше назар аударылған. Атап айтқанда, зерттеу барысында жер үсті маршруттық санақ әдісі, авиациялық санақ арқылы кең көлемді деректер жиналды. Бұл деректерге статистикалық түзету коэффициенттері қолданылып, есеп нәтижелері жоғары дәлдікпен бағаланды. Киік популяцияларын есепке алу барысында олардың маусымдық миграциялық бағыттары, шоғырлану аймақтары мен демографиялық құрылымы ескерілді. Зерттеу көрсеткендей, киік саны 2000-жылдармен салыстырғанда біршама артқанымен, популяция тұрақсыз күйде қалып отыр. Бетпақдала популяциясы ірі топ болып есептеледі, алайда ол да сыртқы қауіп-қатерлерге аса сезімтал. Үстірт популяциясы экологиялық қысымның жоғары болуына байланысты ерекше қорғауды қажет етеді. Орал популяциясы салыстырмалы түрде тұрақты болғанымен, оның ареалы адамның шаруашылық әрекетіне байланысты қысқарып келеді. Мақалада сондай-ақ киікті сақтау мен оның санын тұрақтандыруға бағытталған шаралар кешені ұсынылған. Құқықтық аспектілерге киікке қатысты заңнаманы күшейту, браконьерлікке қарсы күрес шараларын қатаңдату және құқық бұзушыларға қатысты жаза түрлерін нақтылау жатады. Ұйымдастырушылық жағынан киік популяциясын бақылау, мониторинг жүргізу және ғылыми мекемелер мен үкіметтік емес ұйымдар арасындағы ынтымақтастықты арттыру ұсынылды.

ақбөкен эндемик популяция мониторинг сүтқоректілер абиотикалықтар факторлар биотикалық факторлар браконьерлік колония фототұзақ есепке алу миграция

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Фадеев В.А., Слудский А.А. Сайгак// Млекопитающие Казахстана. Т.3, ч.3, Алма-Ата, Наука, 1983, С. 56 - 92.
2. A.B.Bekenov, D.A.Blank, Yu.A.Grachev and K.N.Plakhov Antelopes of Kazakhstan // Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East, and Asia. IUCN, Gland, Switzerland and Cambridge, UK, 2001, pp. 134 –140.
3. Байбатшанов М.К., Қонысова Ф, Бейсенбаева М.Т., Акилбеков С.О., Бекенова А..// Алматы хайуанаттар бағындағы тұяқты аңдарды вольерде бірге өсіру кезіндегі мінез-құлық ерекшеліктері. Ізденістер, нəтижелер – Исследования, результаты. № 3 (83) 2019. 327-331 б.
4. Serikbayeva, A.T.; Akimzhanov, D.Sh.; Iskakova, Z.A.; Karagoishin, Z.; Akoyev, M.T.; Saiga (Saiga tatarica) conservation strategy in Kazakhstan,Saiga (Saiga tatarica): uma estratégia de conservação no Cazaquistão. https://doi.org/10.1590/1519-6984.275397
5. Слудский А.А. Сайгак в Казахстане // Труды Института зоологии, 1955, Т. 4, Алма-Ата, Изд-во АН Каз.ССР, С. 18 – 66.
6. Мелдебеков А.М., Бекенов А.Б., Бекенова Н.А. Проблемы сохранения и воспроизводства популяций сайгака в Казахстане // Современные проблемы охотничьего хозяйства Казахстана и сопредельных стран. Материалы Международной научно-практической конференции, проводимой в рамках ежегодных чтений памяти член-корреспондента АН Каз.ССР Аркадия Александровича Слудского (Алматы, 11-12 марта 2014 г.), Алматы, 2014, С. 5 -8.
7. Плахов К.Н. Сайгак на территории Арало-Каспийского водораздела // Selevinia, 2008/2009, С. 193 – 198.
8. Фадеев В.А. (а) Влияние джутов на численность сайгаков // Копытные фауны СССР. Экология, морфология, использование и охрана. Тезисы докладов. М.: Изд-во Наука, 1980, С. 212-213
9. Фадеев В.А., Шаад А. Промысел сайгака в Казахстане // Охота и охотничье хозяйство. 10.1978, С. 10-12.
10. Фадеев В.А. (б) Результаты мечения сайгаков на территории Казахстана // Копытные фауны СССР. Экология, морфология, использование и охрана. Тезисы докладов. М.: Изд-во Наука, 1980, С. 210 – 212.
11. М.С. Толгамбаев, М.К.Байбатшанов, М.Т. Бейсенбаева, А.Т. Жұбанышова, Ә.Е. Әбдібек, А.Б. Сламбаева. Елімізде мекен ететін ақбөкеннің сан басын реттеу жұмыстары. «Орман ресурстары жасыл экономикалық ажырамас бөлігі» атты Халықаралық ғылыми-практикалық конференция. Алматы - 2025 жыл. 298-306 беттер.
12. Хамчукова А.М., Байбатшанов М.К., Плахов К.Н. // Управление ресурсами сайгака в Казахстане обзор и перспективы. Академик Қалдыбек Сәбденұлы Сәбденовтың 90 жылдығына арналған «Ғылымдағы сабақтастық - аграрлық ғылым мен өндірістің тұрақты дамуының негізі» атты жас ғалымдар мен студенттердің халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясының мақалалар жинағы 20-21 сәуір 2023 жыл. 359 -364 бет.
13. A.T. Serikbayeva, T. Dauletaliyev, Zh.A. Iskakova, A.B.Slambayeva, B.N. Bekbota.Hunting resources of the south of Kazakhstan. Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №2 (98) 2023, ISSN 2304-3334

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АҚБӨКЕН ПОПУЛЯЦИЯСЫНЫҢ РЕСУРСТАРЫН БАСҚАРУ ЖӘНЕ РАЦИОНАЛДЫ ПАЙДАЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ . Izdenister natigeler. 4 (108) (Dec. 2025), 411–419. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2025/42.

(1)ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АҚБӨКЕН ПОПУЛЯЦИЯСЫНЫҢ РЕСУРСТАРЫН БАСҚАРУ ЖӘНЕ РАЦИОНАЛДЫ ПАЙДАЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ . Izdenister natigeler 2025, No. 4 (108), 411-419. https://doi.org/10.37884/4-2025/42.

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АҚБӨКЕН ПОПУЛЯЦИЯСЫНЫҢ РЕСУРСТАРЫН БАСҚАРУ ЖӘНЕ РАЦИОНАЛДЫ ПАЙДАЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ . (2025). Izdenister Natigeler, 4 (108), 411-419. https://doi.org/10.37884/4-2025/42

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АҚБӨКЕН ПОПУЛЯЦИЯСЫНЫҢ РЕСУРСТАРЫН БАСҚАРУ ЖӘНЕ РАЦИОНАЛДЫ ПАЙДАЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ . Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (108), p. 411–419, 2025. DOI: 10.37884/4-2025/42. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1127. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АҚБӨКЕН ПОПУЛЯЦИЯСЫНЫҢ РЕСУРСТАРЫН БАСҚАРУ ЖӘНЕ РАЦИОНАЛДЫ ПАЙДАЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 4 (108) (December): 411-19. https://doi.org/10.37884/4-2025/42.

“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АҚБӨКЕН ПОПУЛЯЦИЯСЫНЫҢ РЕСУРСТАРЫН БАСҚАРУ ЖӘНЕ РАЦИОНАЛДЫ ПАЙДАЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ ” (2025) Izdenister natigeler, (4 (108), pp. 411–419. doi:10.37884/4-2025/42.

[1]“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АҚБӨКЕН ПОПУЛЯЦИЯСЫНЫҢ РЕСУРСТАРЫН БАСҚАРУ ЖӘНЕ РАЦИОНАЛДЫ ПАЙДАЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ ”, Izdenister natigeler, no. 4 (108), pp. 411–419, Dec. 2025, doi: 10.37884/4-2025/42.

“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АҚБӨКЕН ПОПУЛЯЦИЯСЫНЫҢ РЕСУРСТАРЫН БАСҚАРУ ЖӘНЕ РАЦИОНАЛДЫ ПАЙДАЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ ”. Izdenister Natigeler, no. 4 (108), Dec. 2025, pp. 411-9, https://doi.org/10.37884/4-2025/42.

“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АҚБӨКЕН ПОПУЛЯЦИЯСЫНЫҢ РЕСУРСТАРЫН БАСҚАРУ ЖӘНЕ РАЦИОНАЛДЫ ПАЙДАЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ ”. Izdenister natigeler, no. 4 (108) (December 30, 2025): 411–419. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1127.

1.ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АҚБӨКЕН ПОПУЛЯЦИЯСЫНЫҢ РЕСУРСТАРЫН БАСҚАРУ ЖӘНЕ РАЦИОНАЛДЫ ПАЙДАЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ . Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Dec. 30 [cited 2026 Sep. 15];(4 (108):411-9. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1127

1.ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АҚБӨКЕН ПОПУЛЯЦИЯСЫНЫҢ РЕСУРСТАРЫН БАСҚАРУ ЖӘНЕ РАЦИОНАЛДЫ ПАЙДАЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ . Izdenister natigeler. 2025;(4 (108):411-419. doi:10.37884/4-2025/42

[1] 1. Фадеев В.А., Слудский А.А. Сайгак// Млекопитающие Казахстана. Т.3, ч.3, Алма-Ата, Наука, 1983, С. 56 - 92.

[2] 2. A.B.Bekenov, D.A.Blank, Yu.A.Grachev and K.N.Plakhov Antelopes of Kazakhstan // Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East, and Asia. IUCN, Gland, Switzerland and Cambridge, UK, 2001, pp. 134 –140.

[3] 3. Байбатшанов М.К., Қонысова Ф, Бейсенбаева М.Т., Акилбеков С.О., Бекенова А..// Алматы хайуанаттар бағындағы тұяқты аңдарды вольерде бірге өсіру кезіндегі мінез-құлық ерекшеліктері. Ізденістер, нəтижелер – Исследования, результаты. № 3 (83) 2019. 327-331 б.

[4] 4. Serikbayeva, A.T.; Akimzhanov, D.Sh.; Iskakova, Z.A.; Karagoishin, Z.; Akoyev, M.T.; Saiga (Saiga tatarica) conservation strategy in Kazakhstan,Saiga (Saiga tatarica): uma estratégia de conservação no Cazaquistão. https://doi.org/10.1590/1519-6984.275397

[5] 5. Слудский А.А. Сайгак в Казахстане // Труды Института зоологии, 1955, Т. 4, Алма-Ата, Изд-во АН Каз.ССР, С. 18 – 66.

[6] 6. Мелдебеков А.М., Бекенов А.Б., Бекенова Н.А. Проблемы сохранения и воспроизводства популяций сайгака в Казахстане // Современные проблемы охотничьего хозяйства Казахстана и сопредельных стран. Материалы Международной научно-практической конференции, проводимой в рамках ежегодных чтений памяти член-корреспондента АН Каз.ССР Аркадия Александровича Слудского (Алматы, 11-12 марта 2014 г.), Алматы, 2014, С. 5 -8.

[7] 7. Плахов К.Н. Сайгак на территории Арало-Каспийского водораздела // Selevinia, 2008/2009, С. 193 – 198.

[8] 8. Фадеев В.А. (а) Влияние джутов на численность сайгаков // Копытные фауны СССР. Экология, морфология, использование и охрана. Тезисы докладов. М.: Изд-во Наука, 1980, С. 212-213

[9] 9. Фадеев В.А., Шаад А. Промысел сайгака в Казахстане // Охота и охотничье хозяйство. 10.1978, С. 10-12.

[10] 10. Фадеев В.А. (б) Результаты мечения сайгаков на территории Казахстана // Копытные фауны СССР. Экология, морфология, использование и охрана. Тезисы докладов. М.: Изд-во Наука, 1980, С. 210 – 212.

[11] 11. М.С. Толгамбаев, М.К.Байбатшанов, М.Т. Бейсенбаева, А.Т. Жұбанышова, Ә.Е. Әбдібек, А.Б. Сламбаева. Елімізде мекен ететін ақбөкеннің сан басын реттеу жұмыстары. «Орман ресурстары жасыл экономикалық ажырамас бөлігі» атты Халықаралық ғылыми-практикалық конференция. Алматы - 2025 жыл. 298-306 беттер.

[12] 12. Хамчукова А.М., Байбатшанов М.К., Плахов К.Н. // Управление ресурсами сайгака в Казахстане обзор и перспективы. Академик Қалдыбек Сәбденұлы Сәбденовтың 90 жылдығына арналған «Ғылымдағы сабақтастық - аграрлық ғылым мен өндірістің тұрақты дамуының негізі» атты жас ғалымдар мен студенттердің халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясының мақалалар жинағы 20-21 сәуір 2023 жыл. 359 -364 бет.

[13] 13. A.T. Serikbayeva, T. Dauletaliyev, Zh.A. Iskakova, A.B.Slambayeva, B.N. Bekbota.Hunting resources of the south of Kazakhstan. Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №2 (98) 2023, ISSN 2304-3334