Аңдатпа
Топырақтың техногендік ластануы жағдайында табиғи қасиеттерді қалпына келтіруге және экожүйелердің тұрақтылығын арттыруға бағытталған экологиялық оңалтудың тиімді әдістерін дайындау өзекті міндет болып табылады. Бұл жұмыста Көкшетау қаласындағы қатты тұрмыстық қалдықтардың жабық полигонының аумағында стресске төзімді өсімдік түрлерінің қатысуымен фиторемедиацияны қолдану қарастырылады. Ауыр металдарға төзімділік, өсу қарқындылығы және тозған топырақтардың құрылымын жақсарту қабілеті критерийлері бойынша іріктелген он дақылға зертханалық және далалық сынақтар жүргізілді. Ең айқын бейімделу қасиеттері, жоғары өнгіштігі, қарқынды биомасса түзілуі және дамыған тамыр жүйесінің қалыптасуы шалғынды бетеге (Festuca pratensis), арпа (Hordeum vulgare), рапс (Brassica napus) және ақ қыша (Sinapis alba). Сонымен қатар, фитоуыттылықты, ластаушы заттардың биожетімділігін және топырақ профилін қалпына келтіру динамикасын бағалау ұсынылады. Жергілікті өсімдік түрлері мен биотехнологияларды экологиялық тәуекелдерді төмендетуге мүмкіндік беретін рекультивация процестеріне біріктірудің заманауи тәсілдері қарастырылуда. Алынған нәтижелер бейімделген дақылдардың тұрақты табиғат пайдалану құралы ретіндегі жоғары тиімділігін растайды және ҚТҚ полигондары мен өнеркәсіптік аймақтарда табиғатты қорғау іс-шараларын жоспарлау кезінде қолданылатын фиторемедиацияның қолданбалы аспектілерін дамытуға үлес қосады.
фиторемедиация
топырақтың ластануы
ауыр металдар
ҚТҚ полигоны
төзімді өсімдіктер
экологиялық рекультивация
01 Кіріспе
Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.
02 Әдебиеттер тізімі
- 1. Novitskii, M. L., & Aziattseva, M. V. (2021). Sovremennye tendentsii, sostoyanie i osobennosti rekul’tivatsii poligonov tverdykh bytovykh otkhodov (obzor) [Modern trends, state and features of land reclamation of municipal solid waste landfills (review)]. Ekologiya i promyshlennost’ Rossii, (5), 20–26. https://www.elibrary.ru/item.asp?id=46404387
- 2. Pilon-Smits, E. (2005). Phytoremediation. Annual Review of Plant Biology, 56, 15–39. https://doi.org/10.1146/annurev.arplant.56.032604.144214
- 3. Meteostat. (n.d.). Zapisi pogody i dannye klimata: Kokshetau [Weather records and climate data: Kokshetau]. https://meteostat.net/ru/place/kz/kokshetau
- 4. Korotchenko, I. S., & Medvedeva, V. A. (2019). Effektivnost’ sortov beloi gorchitsy (Sinapis alba) v fitoremediatsii zagryaznennykh pochv [Efficiency of white mustard (Sinapis alba) varieties in phytoremediation of polluted soils]. Vestnik KrasGAU, (11), 45–52. https://doi.org/10.32516/2303-9922.2023.48.5
- 5. Meshcheryakova, V. Yu., Dyakova, N. A., & Pavlova, Yu. A. (2020). Krasnyi klever kak rastenie-giperakkumulyator tyazhelykh metallov [Red clover as a hyperaccumulator plant of heavy metals]. Agroekologiya, (3), 63–67. https://doi.org/10.34014/2227-1848-2024-3-139-154
- 6. Raskin, I., Smith, R. D., & Salt, D. E. (1997). Phytoremediation of metals: Using plants to remove pollutants from the environment. Current Opinion in Biotechnology, 8(2), 221–226. https://doi.org/10.1016/S0958-1669(97)80106-1
- 7. Shahid, M., Dumat, C., Khalid, S., Niazi, N. K., & Antunes, P. M. C. (2019). Phytoremediation of metal contaminated soils: A review of recent advances and future prospects. Ecotoxicology and Environmental Safety, 191, 110186. https://doi.org/10.1016/j.ecoenv.2020.110186
- 8. White, J. C., Gardea-Torresdey, J. L., Achary, V. M. M., et al. (2020). Nano-enabled phytoremediation: Challenges and opportunities. Environmental Science & Technology, 54(16), 9642–9659. https://doi.org/10.1021/acs.est.0c02175
- 9. Maestri, E., Marmiroli, M., Visioli, G., & Marmiroli, N. (2018). Metal tolerance and hyperaccumulation: Costs and trade-offs between traits and environment. Journal of Hazardous Materials, 361, 149–161. https://doi.org/10.1016/j.jhazmat.2018.07.063
- 10. Abisheva, A. A., Karibaeva, A. B., & Shakirova, Zh. N. (2023). Vozmozhnosti ispol’zovaniya kormovykh kul’tur dlya fitoremediatsii pochv v usloviyakh Severnogo Kazakhstana [The potential of using forage crops for phytoremediation of soils in Northern Kazakhstan]. Environmental Monitoring in Central Asia, (2), 55–63. https://emca.kz/articles/2023-2
- 11. Chaney, R. L., Malik, M., Li, Y. M., Brown, S. L., Brewer, E. P., Angle, J. S., & Baker, A. J. M. (2007). Phytoremediation of soil metals. Current Opinion in Biotechnology, 8(3), 279–284. https://doi.org/10.1016/S0958-1669(97)80004-3
- 12. Sadykov, B. S., Alzhanova, G. T., & Nurzhanova, A. A. (2024). Ekonomicheskaya effektivnost’ rekul’tivatsii narushennykh zemel’ v Kazakhstane: Raschetnaya i prikladnaya chast’ na primere rekul’tivirovannogo uchastka [Economic efficiency of reclamation of disturbed lands in Kazakhstan: Calculated and applied part on the example of a reclaimed site]. Izdenister, natizheler – Issledovaniya, rezul’taty, 2(102), 145–154. https://emca.kz/articles/2024-2
Дәйексөз келтіру сілтемелері
[1]2025. ӨСІМДІКТЕРДІҢ ТҰРАҚТЫ СОРТТАРЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ЛАСТАНҒАН АУМАҚТАРДАҒЫ ФИТОРЕМЕДИАЦИЯ: КӨКШЕТАУ Қ. ҚТҚ ПОЛИГОНЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТЫ ОҢАЛТУ ТӘЖІРИБЕСІ. Izdenister natigeler. 03-1(special) (Oct. 2025). DOI:https://doi.org/10.37884/03-1-2025/14.
(1)ӨСІМДІКТЕРДІҢ ТҰРАҚТЫ СОРТТАРЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ЛАСТАНҒАН АУМАҚТАРДАҒЫ ФИТОРЕМЕДИАЦИЯ: КӨКШЕТАУ Қ. ҚТҚ ПОЛИГОНЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТЫ ОҢАЛТУ ТӘЖІРИБЕСІ. Izdenister natigeler 2025, No. 03-1(special). https://doi.org/10.37884/03-1-2025/14.
ӨСІМДІКТЕРДІҢ ТҰРАҚТЫ СОРТТАРЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ЛАСТАНҒАН АУМАҚТАРДАҒЫ ФИТОРЕМЕДИАЦИЯ: КӨКШЕТАУ Қ. ҚТҚ ПОЛИГОНЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТЫ ОҢАЛТУ ТӘЖІРИБЕСІ. (2025). Izdenister Natigeler, 03-1(special). https://doi.org/10.37884/03-1-2025/14
ӨСІМДІКТЕРДІҢ ТҰРАҚТЫ СОРТТАРЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ЛАСТАНҒАН АУМАҚТАРДАҒЫ ФИТОРЕМЕДИАЦИЯ: КӨКШЕТАУ Қ. ҚТҚ ПОЛИГОНЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТЫ ОҢАЛТУ ТӘЖІРИБЕСІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 03-1(special), 2025. DOI: 10.37884/03-1-2025/14. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1076. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ӨСІМДІКТЕРДІҢ ТҰРАҚТЫ СОРТТАРЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ЛАСТАНҒАН АУМАҚТАРДАҒЫ ФИТОРЕМЕДИАЦИЯ: КӨКШЕТАУ Қ. ҚТҚ ПОЛИГОНЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТЫ ОҢАЛТУ ТӘЖІРИБЕСІ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 03-1(special) (October). https://doi.org/10.37884/03-1-2025/14.
“ӨСІМДІКТЕРДІҢ ТҰРАҚТЫ СОРТТАРЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ЛАСТАНҒАН АУМАҚТАРДАҒЫ ФИТОРЕМЕДИАЦИЯ: КӨКШЕТАУ Қ. ҚТҚ ПОЛИГОНЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТЫ ОҢАЛТУ ТӘЖІРИБЕСІ” (2025) Izdenister natigeler [Preprint], (03-1(special). doi:10.37884/03-1-2025/14.
[1]“ӨСІМДІКТЕРДІҢ ТҰРАҚТЫ СОРТТАРЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ЛАСТАНҒАН АУМАҚТАРДАҒЫ ФИТОРЕМЕДИАЦИЯ: КӨКШЕТАУ Қ. ҚТҚ ПОЛИГОНЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТЫ ОҢАЛТУ ТӘЖІРИБЕСІ”, Izdenister natigeler, no. 03-1, Oct. 2025, doi: 10.37884/03-1-2025/14.
“ӨСІМДІКТЕРДІҢ ТҰРАҚТЫ СОРТТАРЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ЛАСТАНҒАН АУМАҚТАРДАҒЫ ФИТОРЕМЕДИАЦИЯ: КӨКШЕТАУ Қ. ҚТҚ ПОЛИГОНЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТЫ ОҢАЛТУ ТӘЖІРИБЕСІ”. Izdenister Natigeler, no. 03-1(special), Oct. 2025, https://doi.org/10.37884/03-1-2025/14.
“ӨСІМДІКТЕРДІҢ ТҰРАҚТЫ СОРТТАРЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ЛАСТАНҒАН АУМАҚТАРДАҒЫ ФИТОРЕМЕДИАЦИЯ: КӨКШЕТАУ Қ. ҚТҚ ПОЛИГОНЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТЫ ОҢАЛТУ ТӘЖІРИБЕСІ”. Izdenister natigeler, no. 03-1(special) (October 15, 2025). Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1076.
1.ӨСІМДІКТЕРДІҢ ТҰРАҚТЫ СОРТТАРЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ЛАСТАНҒАН АУМАҚТАРДАҒЫ ФИТОРЕМЕДИАЦИЯ: КӨКШЕТАУ Қ. ҚТҚ ПОЛИГОНЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТЫ ОҢАЛТУ ТӘЖІРИБЕСІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Oct. 15 [cited 2026 Sep. 15];(03-1(special). Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1076
1.ӨСІМДІКТЕРДІҢ ТҰРАҚТЫ СОРТТАРЫН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ЛАСТАНҒАН АУМАҚТАРДАҒЫ ФИТОРЕМЕДИАЦИЯ: КӨКШЕТАУ Қ. ҚТҚ ПОЛИГОНЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТЫ ОҢАЛТУ ТӘЖІРИБЕСІ. Izdenister natigeler. 2025;(03-1(special). doi:10.37884/03-1-2025/14