ОЦЕНКА РИСКА НАВОДНЕНИЙ В БАССЕЙНЕ РЕКИ УЛЬБА С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ ГЕОИНФОРМАЦИОННОГО МОДЕЛИРОВАНИЯ И МНОГОКРИТЕРИАЛЬНОГО АНАЛИЗА

Құдайберген Қырғызбай; Талгат Усманов; Бөрібай Эльмира

doi:10.37884/3-2025/52

Аңдатпа

Климаттың өзгеруі және экстремалды ауа райы құбылыстарының жиілеуі жағдайында су тасқынының қаупін бағалау мәселесі бүкіл әлемде ерекше маңызға ие болуда. Су тасқындары, әсіресе таулы және жағалау аймақтарда, жыл сайын адамдардың құрбан болуына, инфрақұрылымның бұзылуына және айтарлықтай экономикалық шығындардың пайда болуына кері әсерін тигізеді. Қазақстанда, атап айтқанда шығыс өңірлерінде, құрғақшылықпен қатар, су тасқындары да жойқын табиғи құбылыстардың біріне айналып, көктемгі қар суы мен қарқынды жауын-шашын әсерінен қаупі арттады. Шығыс Қазақстанның таулы аумақтары арқылы ағатын Үлбі өзенінің күрделі геоморфологиялық құрылымы және жоғары су жинау белсенділігі алабының кенеттен болатын тасқындарға осал етеді. Осыған байланысты су тасқыны болуы мүмкін ықтимал аймақтарын кеңістіктік талдау мен модельдеу заманауи геоақпараттық әдістерді қолдану қажеттілігін айқындайды.
Алғаш рет аймақтық деңгейде Үлбі өзені алабында су тасқынының қаупін кешенді геоақпараттық модельдеу ArcGIS ортасында жерді қашықтан зондтау, көп критерийлі талдау (MCDA) және салмақталған қабаттау (Weighted Overlay) әдістері негізінде жүргізілді. Зерттеудің жаңалығы – кеңістіктік ажыратымдылығы жоғары деректердің негізінде жергілікті геоморфологиялық және климаттық ерекшеліктерді ескеретін интегралды тәуекелді бағалау моделін бейімдеу. Кіріс деректері ретінде жер бедерінің сандық үлгісі, жер бедерінің еңістігі, жауын-шашынның кеңістіктік таралуы (TerraClimate), жер пайдалану түрлері картасы (LULC) және су арналарына дейінгі евклидтік қашықтық қолданылды. Баяндалған критерийлердің әрқайсысы су басу ықтималдығына әсер ету дәрежесіне байланысты тәуекелдің бес санатына бөлініп, 2-ден 10-ға дейінгі шамадағы, атап айтқанда ойпаң, жайпақ еңіс, ылғалдылығы жоғары және су көздеріне жақын аймақтарының мәндері берілді. Кеңістіктік қабаттар салмақталған қабаттау әдісі арқылы нормаланып, біріктірілді. Модельдеу нәтижесінде Үлбі алабы бойынша алғаш рет су тасқыны қаупінің кеңістіктік таралуының егжей-тегжейлі картасы жасалып, соның негізінде су жиналатын аумақ шегінде осал аймақтарды анықтауға мүмкіндік береді.
Ұсынылған әдістеме ғылыми және қолданбалы маңыздылығын айқындайтын Орталық Азияның таулы аумақтары үшін репрезентативті модель ретінде қолдануға жарамды. Мақалада қарастырылған әдіс-тәсілдер халықаралық зерттеулермен негізделген және бақылау деректері шектеулі жағдайда жоғары қолданбалы тиімділікті көрсетті.

су тасқыны қаупі геоақпараттық модельдеу көпкритерийлі талдау (MCDA) салмақталған қабаттау (Weighted Overlay) кеңістіктік талдау осалдықты бағалау ArcGIS

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1 Алагуджаева М.А., Садвакасова С.Р., Елбасиева Б.Б., Аимбетов А.А. Условия формирования наводнений на территории Центрального Казахстана // Гидрометеорология и экология. – 2023. Вып. 4. – С. 61–73.
2 Медеу А.Р., Махмудова Л.К., Мырзахметов А.Б., Загидуллина А.Р., Қанай М.Ә. Паводковая ситуация на реке Жайык (Урал) в 2024 году // География и водные ресурсы. – 2024. Вып. 4. – С. 24-32. https://doi.org/10.55764/2957-9856/2024-4-14-23.35
3 Турсунова А.А., Мырзахметов А.Б., Баспакова Г.Р., Сайлаубек А.М., Салаватова Ж.Т. Историческая справка о гидрологических характеристиках наводнений на реке Жайык // География и водные ресурсы. – 2024. Вып. 2. – С. 40-51. https://doi.org/10.55764/2957-9856/2024-2-40-51.11
4 Саиров С.Б., Тілләкәрім Т.А., Серікбай Н.Т. Некоторые моменты совершенствования прогнозирования объема половодья в условиях ограниченных гидрометеорологических данных // Гидрометеорология и экология. – 2024. Вып. 3. – С. 7–16.
5 Медеу Н.Н., Бейсенбаева С.Ж. Применение программы Mike-Hydro для моделирования наводнения участка бассейна реки Жабай // Proceedings of the 4th International Scientific Conference: «Progress in Science», Brussels, Belgium, 2023. 216-220 pp. https://ojs.publisher.agency/index.php/PS/article/view/2465
6 Терехов А.Г., Саиров С.Б., Абаев Н.Н., Сагатдинова Г.Н., Амиргалиев Е.Н. О возможных причинах исключительно больших весенних паводков 2024 года в Казахстане // Современные проблемы дистанционного зондирования Земли из космоса. – 2024. Вып. 21(3). – С. 331–338.
7 Rincón D., Khan U.T., Armenakis C. Flood risk mapping using GIS and multi-criteria analysis: A Greater Toronto Area case study // Geosciences. – 2018. – Vol. 8, No. 8. – Article 275. – DOI: 10.3390/geosciences8080275.
8 Mohammed Z. T., Hussein L. Y., Abood M. H. Potential Flood Hazard Mapping Based on GIS and Analytical Hierarchy Process // Journal of Water Management Modeling. – 2024. Vol. 32 (C528). DOI: 10.14796/JWMM.C528.
9 Msabi M.M., Makonyo M. Flood susceptibility mapping using GIS and multi-criteria decision analysis: A case of Dodoma region, central Tanzania // Remote Sensing Applications: Society and Environment. – 2021. – Vol. 21. – Article 100445. – DOI: 10.1016/j.rsase.2020.100445.
10 Kumar V., Sharma K.V., Caloiero T., Mehta D.J., Singh K. Comprehensive overview of flood modeling approaches: A review of recent advances // Hydrology. – 2023. – Vol. 10, No. 7. – Article 141. – DOI: 10.3390/hydrology10070141.
11 Bhatt G.D., Sinha K., Deka P.K., Kumar A. Flood hazard and risk assessment in Chamoli District, Uttarakhand using satellite remote sensing and GIS techniques // International Journal of Innovative Research in Science, Engineering and Technology. – 2014. – Vol. 3, No. 8. – P. 9.
12 Мамырбекова Г.К., Калыбекова Е.М., Саиров С.Б., Шеров А.Г., Анапьянова С.Б., Базарбаева Ж.А. Пространственно-временная характеристика качества поверхностных вод реки Ертис в черте города Усть-Каменогорск // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. – 2025. – №1 (105). – С. 209-219. – DOI: https://doi.org/10.37884/1-2025/25.
13 Мамырбекова Г.К., Калыбекова Е.М., Анапьянова С.Б., Колпакова В., Еремеева Ю., Шевцов М. Влияние притока реки Иртыш–Ульбы на качество воды // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. – 2024. – № 2 (102). – С. 341–351. – DOI: 10.37884/2-2024/33
14 Чигринец А.Г., Жансыкпаев А.Р. Минимальный сток рек в бассейнах рек Ульбы и Обы // Гидрометеорология и экология. – 2019. – № 4. – С 150-170.
15 Abatzoglou J.T., Dobrowski S.Z., Parks S.A., Hegewisch K.C. TerraClimate, a high-resolution global dataset of monthly climate and climatic water balance from 1958–2015 // Scientific Data. – 2018. – Vol. 5. – Article 170191. – DOI: 10.1038/sdata.2017.191.
16 Капитонова Т.А., Стручкова Г.П., Тихонова С.А., Тарская Л.Е. Оценка опасности наводнений на участке реки Лены с использованием метода аналитической иерархии, ГИС и данных ДЗЗ // Известия Иркутского государственного университета. Серия «Науки о Земле». – 2024. – Т. 50. – С. 63–75. – DOI: 10.26516/2073-3402.2024.50.63.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ҮЛБІ ӨЗЕНІНІҢ БАССЕЙНІНДЕ СУ ТАСҚЫНЫ ҚАУІП-ҚАТЕРІН ГЕОАҚПАРАТТЫҚ МОДЕЛЬДЕУ ЖӘНЕ КӨПКРИТЕРИЙЛІ ТАЛДАУДЫҢ НЕГІЗІНДЕ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 3 (107) (Sep. 2025), 539–549. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2025/52.

(1)ҮЛБІ ӨЗЕНІНІҢ БАССЕЙНІНДЕ СУ ТАСҚЫНЫ ҚАУІП-ҚАТЕРІН ГЕОАҚПАРАТТЫҚ МОДЕЛЬДЕУ ЖӘНЕ КӨПКРИТЕРИЙЛІ ТАЛДАУДЫҢ НЕГІЗІНДЕ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2025, No. 3 (107), 539-549. https://doi.org/10.37884/3-2025/52.

ҮЛБІ ӨЗЕНІНІҢ БАССЕЙНІНДЕ СУ ТАСҚЫНЫ ҚАУІП-ҚАТЕРІН ГЕОАҚПАРАТТЫҚ МОДЕЛЬДЕУ ЖӘНЕ КӨПКРИТЕРИЙЛІ ТАЛДАУДЫҢ НЕГІЗІНДЕ БАҒАЛАУ. (2025). Izdenister Natigeler, 3 (107), 539-549. https://doi.org/10.37884/3-2025/52

ҮЛБІ ӨЗЕНІНІҢ БАССЕЙНІНДЕ СУ ТАСҚЫНЫ ҚАУІП-ҚАТЕРІН ГЕОАҚПАРАТТЫҚ МОДЕЛЬДЕУ ЖӘНЕ КӨПКРИТЕРИЙЛІ ТАЛДАУДЫҢ НЕГІЗІНДЕ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (107), p. 539–549, 2025. DOI: 10.37884/3-2025/52. Disponível em: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1067. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҮЛБІ ӨЗЕНІНІҢ БАССЕЙНІНДЕ СУ ТАСҚЫНЫ ҚАУІП-ҚАТЕРІН ГЕОАҚПАРАТТЫҚ МОДЕЛЬДЕУ ЖӘНЕ КӨПКРИТЕРИЙЛІ ТАЛДАУДЫҢ НЕГІЗІНДЕ БАҒАЛАУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 3 (107) (September): 539-49. https://doi.org/10.37884/3-2025/52.

“ҮЛБІ ӨЗЕНІНІҢ БАССЕЙНІНДЕ СУ ТАСҚЫНЫ ҚАУІП-ҚАТЕРІН ГЕОАҚПАРАТТЫҚ МОДЕЛЬДЕУ ЖӘНЕ КӨПКРИТЕРИЙЛІ ТАЛДАУДЫҢ НЕГІЗІНДЕ БАҒАЛАУ” (2025) Izdenister natigeler, (3 (107), pp. 539–549. doi:10.37884/3-2025/52.

[1]“ҮЛБІ ӨЗЕНІНІҢ БАССЕЙНІНДЕ СУ ТАСҚЫНЫ ҚАУІП-ҚАТЕРІН ГЕОАҚПАРАТТЫҚ МОДЕЛЬДЕУ ЖӘНЕ КӨПКРИТЕРИЙЛІ ТАЛДАУДЫҢ НЕГІЗІНДЕ БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, no. 3 (107), pp. 539–549, Sep. 2025, doi: 10.37884/3-2025/52.

“ҮЛБІ ӨЗЕНІНІҢ БАССЕЙНІНДЕ СУ ТАСҚЫНЫ ҚАУІП-ҚАТЕРІН ГЕОАҚПАРАТТЫҚ МОДЕЛЬДЕУ ЖӘНЕ КӨПКРИТЕРИЙЛІ ТАЛДАУДЫҢ НЕГІЗІНДЕ БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (107), Sept. 2025, pp. 539-4, https://doi.org/10.37884/3-2025/52.

“ҮЛБІ ӨЗЕНІНІҢ БАССЕЙНІНДЕ СУ ТАСҚЫНЫ ҚАУІП-ҚАТЕРІН ГЕОАҚПАРАТТЫҚ МОДЕЛЬДЕУ ЖӘНЕ КӨПКРИТЕРИЙЛІ ТАЛДАУДЫҢ НЕГІЗІНДЕ БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler, no. 3 (107) (September 30, 2025): 539–549. Accessed September 15, 2026. https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1067.

1.ҮЛБІ ӨЗЕНІНІҢ БАССЕЙНІНДЕ СУ ТАСҚЫНЫ ҚАУІП-ҚАТЕРІН ГЕОАҚПАРАТТЫҚ МОДЕЛЬДЕУ ЖӘНЕ КӨПКРИТЕРИЙЛІ ТАЛДАУДЫҢ НЕГІЗІНДЕ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 15];(3 (107):539-4. Available from: https://kazvetjournal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1067

1.ҮЛБІ ӨЗЕНІНІҢ БАССЕЙНІНДЕ СУ ТАСҚЫНЫ ҚАУІП-ҚАТЕРІН ГЕОАҚПАРАТТЫҚ МОДЕЛЬДЕУ ЖӘНЕ КӨПКРИТЕРИЙЛІ ТАЛДАУДЫҢ НЕГІЗІНДЕ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2025;(3 (107):539-549. doi:10.37884/3-2025/52

[1] 1 Алагуджаева М.А., Садвакасова С.Р., Елбасиева Б.Б., Аимбетов А.А. Условия формирования наводнений на территории Центрального Казахстана // Гидрометеорология и экология. – 2023. Вып. 4. – С. 61–73.

[2] 2 Медеу А.Р., Махмудова Л.К., Мырзахметов А.Б., Загидуллина А.Р., Қанай М.Ә. Паводковая ситуация на реке Жайык (Урал) в 2024 году // География и водные ресурсы. – 2024. Вып. 4. – С. 24-32. https://doi.org/10.55764/2957-9856/2024-4-14-23.35

[3] 3 Турсунова А.А., Мырзахметов А.Б., Баспакова Г.Р., Сайлаубек А.М., Салаватова Ж.Т. Историческая справка о гидрологических характеристиках наводнений на реке Жайык // География и водные ресурсы. – 2024. Вып. 2. – С. 40-51. https://doi.org/10.55764/2957-9856/2024-2-40-51.11

[4] 4 Саиров С.Б., Тілләкәрім Т.А., Серікбай Н.Т. Некоторые моменты совершенствования прогнозирования объема половодья в условиях ограниченных гидрометеорологических данных // Гидрометеорология и экология. – 2024. Вып. 3. – С. 7–16.

[5] 5 Медеу Н.Н., Бейсенбаева С.Ж. Применение программы Mike-Hydro для моделирования наводнения участка бассейна реки Жабай // Proceedings of the 4th International Scientific Conference: «Progress in Science», Brussels, Belgium, 2023. 216-220 pp. https://ojs.publisher.agency/index.php/PS/article/view/2465

[6] 6 Терехов А.Г., Саиров С.Б., Абаев Н.Н., Сагатдинова Г.Н., Амиргалиев Е.Н. О возможных причинах исключительно больших весенних паводков 2024 года в Казахстане // Современные проблемы дистанционного зондирования Земли из космоса. – 2024. Вып. 21(3). – С. 331–338.

[7] 7 Rincón D., Khan U.T., Armenakis C. Flood risk mapping using GIS and multi-criteria analysis: A Greater Toronto Area case study // Geosciences. – 2018. – Vol. 8, No. 8. – Article 275. – DOI: 10.3390/geosciences8080275.

[8] 8 Mohammed Z. T., Hussein L. Y., Abood M. H. Potential Flood Hazard Mapping Based on GIS and Analytical Hierarchy Process // Journal of Water Management Modeling. – 2024. Vol. 32 (C528). DOI: 10.14796/JWMM.C528.

[9] 9 Msabi M.M., Makonyo M. Flood susceptibility mapping using GIS and multi-criteria decision analysis: A case of Dodoma region, central Tanzania // Remote Sensing Applications: Society and Environment. – 2021. – Vol. 21. – Article 100445. – DOI: 10.1016/j.rsase.2020.100445.

[10] 10 Kumar V., Sharma K.V., Caloiero T., Mehta D.J., Singh K. Comprehensive overview of flood modeling approaches: A review of recent advances // Hydrology. – 2023. – Vol. 10, No. 7. – Article 141. – DOI: 10.3390/hydrology10070141.

[11] 11 Bhatt G.D., Sinha K., Deka P.K., Kumar A. Flood hazard and risk assessment in Chamoli District, Uttarakhand using satellite remote sensing and GIS techniques // International Journal of Innovative Research in Science, Engineering and Technology. – 2014. – Vol. 3, No. 8. – P. 9.

[12] 12 Мамырбекова Г.К., Калыбекова Е.М., Саиров С.Б., Шеров А.Г., Анапьянова С.Б., Базарбаева Ж.А. Пространственно-временная характеристика качества поверхностных вод реки Ертис в черте города Усть-Каменогорск // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. – 2025. – №1 (105). – С. 209-219. – DOI: https://doi.org/10.37884/1-2025/25.

[13] 13 Мамырбекова Г.К., Калыбекова Е.М., Анапьянова С.Б., Колпакова В., Еремеева Ю., Шевцов М. Влияние притока реки Иртыш–Ульбы на качество воды // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. – 2024. – № 2 (102). – С. 341–351. – DOI: 10.37884/2-2024/33

[14] 14 Чигринец А.Г., Жансыкпаев А.Р. Минимальный сток рек в бассейнах рек Ульбы и Обы // Гидрометеорология и экология. – 2019. – № 4. – С 150-170.

[15] 15 Abatzoglou J.T., Dobrowski S.Z., Parks S.A., Hegewisch K.C. TerraClimate, a high-resolution global dataset of monthly climate and climatic water balance from 1958–2015 // Scientific Data. – 2018. – Vol. 5. – Article 170191. – DOI: 10.1038/sdata.2017.191.

[16] 16 Капитонова Т.А., Стручкова Г.П., Тихонова С.А., Тарская Л.Е. Оценка опасности наводнений на участке реки Лены с использованием метода аналитической иерархии, ГИС и данных ДЗЗ // Известия Иркутского государственного университета. Серия «Науки о Земле». – 2024. – Т. 50. – С. 63–75. – DOI: 10.26516/2073-3402.2024.50.63.